American Journal of Library and Information Science Innovation, Vol.2 No.6
(2024) 6. Salomov, F. O‘zbek davlatchiligining shakllanishi va rivojlanishi. –
Toshkent: O‘qituvchi. 2006.35-36-betlar.
7. Qosimov, Z. Tarixiy manbalarni tahlil qilish metodologiyasi. – Toshkent:
O‘zbekistonda ilmiy nashr. 2010.75-bet.
O‘ZBEKISTON XALQLARINING SHAKLLANISH JARAYONI VA
TARIXIY MANBALARDAGI AKS ETISHI
Karimjonova Dilorom Qobuljonovna
Fan va texnologiyalar universiteti, talabasi
karimjonovadilorom2008@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston xalqlarining etnogenezi va etnik
tarixining shakllanish bosqichlari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida tarixiy
manbalar, arxeologik topilmalar, tilshunoslik hamda antropologik dalillar asosida
xalqning paydo bo‘lish jarayoni o‘rganildi. Shuningdek, “Avesto”, “Tarixi
Bayhaqiy”, “Boburnoma” kabi yozma manbalar asosida xalqning madaniy, diniy
va ijtimoiy hayotiga oid ma’lumotlar tahlil qilindi [2-B-44-50]. Natijalarga ko‘ra,
o‘zbek xalqi bir vaqtning o‘zida turli qabila va elatlar o‘zaro aralashuvi natijasida
shakllanib, hozirgi milliy o‘zlikning tarixiy asosini tashkil etgan [5-B-343-345].
Kalit so’zlar. etnogenez, etnik tarix, o‘zbek xalqi, madaniy meros, tarixiy
manbalar, etnik shakllanish, milliy o‘zlik, antropologiya.
Kirish. Har bir xalqning tarixi, madaniyati va o‘zligining shakllanishi
ularning etnogenez jarayoni bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘zbekiston hududi
qadimdan turli madaniyatlar, sivilizatsiyalar va etnik guruhlar chorrahasida
joylashgani bois, bu yerda yuz bergan etnik jarayonlar murakkab va ko‘p qirrali
bo‘lgan [1-B-25-32]. Arxeologik topilmalar, yozma manbalar va tilshunoslik
tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek xalqining etnik shakllanishi ming yillar
davom etgan uzoq tarixiy jarayon natijasidir [2-B-44-50].
O‘zbekiston xalqlarining etnogenezi masalasi nafaqat tarix fanining, balki
etnografiya, arxeologiya, antropologiya va tilshunoslik kabi fanlarning ham
o‘rganish obyektidir. Chunki har bir xalqning kelib chiqishi, uning madaniy o‘ziga
xosligi va milliy qadriyatlarining ildizlarini aniqlashda turli fanlar yondashuvini
uyg‘unlashtirish zarur [3-B-58-66].
Tarixiy manbalar, xususan “Avesto”, “Tarixi Bayhaqiy”, “Boburnoma” kabi
asarlarda O‘zbekiston hududida yashagan qadimiy qabilalar, ularning turmush
tarzi, diniy e’tiqodlari va o‘zaro aloqalari haqida muhim ma’lumotlar keltirilgan
[4-B-12-19]. Shu jihatdan, bu manbalarni ilmiy tahlil qilish o‘zbek xalqining etnik
shakllanish bosqichlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Bugungi globallashuv sharoitida milliy va etnik o‘zlikni anglash, tarixiy ildizlarni
o‘rganish jarayoni xalqning o‘zini tanish va o‘z qadriyatlarini asrab-avaylashida
g‘oyat dolzarb masala bo‘lib qolmoqda [5-B-343-345]. Shu sababli, O‘zbekiston
xalqlarining shakllanish jarayonini tarixiy manbalar asosida o‘rganish nafaqat
ilmiy, balki ma’naviy ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot uslublari. Mazkur tadqiqotda O‘zbekiston xalqlarining etnogenezi
va ularning shakllanish jarayonini ilmiy asosda o‘rganish uchun bir nechta ilmiy
yondashuvlar qo‘llanildi. Eng avvalo, tarixiy-uslubiy tahlil asosida o‘zbek
xalqining etnik shakllanish bosqichlari, qadimiy davrlardan to hozirgi kungacha
bo‘lgan etnik jarayonlarning uzviyligi o‘rganildi [1-B-70-73]. Ushbu yondashuv
o‘tmishdagi siyosiy, madaniy va ijtimoiy voqealarni tarixiy izchillikda tahlil qilish
imkonini berdi. Shuningdek, manbashunoslik usuli tadqiqotning asosiy tayanch
metodlaridan biri bo‘ldi. Bu usul yordamida “Avesto”, “Tarixi Bayhaqiy”,
“Boburnoma” kabi yozma manbalar, shuningdek, arxeologik topilmalar, epigrafik
ma’lumotlar va qadimgi yozuvlar tizimli o‘rganilib, ularning etnik tarixga oid
axborot salohiyati tahlil qilindi [2-B-96-101]. Qiyosiy tahlil usuli orqali
O‘zbekiston hududida yashagan qadimiy qabilalar — so‘g‘d, massaget, qang‘, sak,
xorazmiy va turkiy elatlarning o‘zaro madaniy aloqalari va ularning o‘zbek
xalqining etnik tarkibiga qo‘shgan hissasi solishtirildi [3-B-110-117]. Bundan
tashqari, tizimli yondashuv yordamida etnogenez jarayonining madaniy, iqtisodiy,
tilshunoslik va antropologik omillari o‘zaro bog‘liqlikda tahlil etildi [4-B-85-88].
Mazkur usul natijasida o‘zbek xalqining shakllanish jarayoni nafaqat tarixiy, balki
ijtimoiy va madaniy jarayonlar kontekstida o‘rganildi. Tadqiqotda, shuningdek,
ilmiy-taqqoslovchi va sotsiologik tahlil elementlaridan ham foydalanildi. Bu
usullar orqali zamonaviy o‘zbek xalqining etnik tarkibi va tarixiy ildizlari
o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik aniqlashtirildi [5-B-343-345].Umuman olganda,
tadqiqotda kompleks yondashuv asosida tarixiy manbalar, arxeologik topilmalar va
zamonaviy ilmiy adabiyotlar uyg‘un holda tahlil qilindi.
Ilmiy ish natijalari. O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida O‘zbekiston
xalqlarining etnogenezi uzoq tarixiy davrlarni o‘z ichiga olgan murakkab ijtimoiy,
siyosiy va madaniy jarayonlar ta’sirida shakllangani aniqlandi [1-B-25-32].
Arxeologik topilmalar, yozma manbalar va tilshunoslik dalillari asosida o‘zbek
xalqining etnik ildizlari miloddan avvalgi birinchi ming yillikka borib taqalishi
isbotlandi [2-B-44-50]. Tadqiqot jarayonida aniqlanishicha, O‘zbekiston hududida
qadimdan yashab kelgan so‘g‘d, massaget, qang‘, sak, xorazmiy kabi qabilalar
turkiy elatlar bilan aralashib, etnik jihatdan yangi shakllanish bosqichiga o‘tgan [3-
B-58-66]. Ayniqsa, IX–XII asrlarda Movarounnahr hududida yuz bergan siyosiy,
iqtisodiy va madaniy o‘zgarishlar natijasida etnik tarkib barqarorlashgan va yagona
xalq shakllanishiga asos yaratgan [4-B-12-19]. Tarixiy manbalar, xususan
“Avesto”, “Tarixi Bayhaqiy”, “Boburnoma” asarlarida o‘sha davr qabilalari
o‘rtasidagi diniy, til va madaniy aloqalar haqida muhim ma’lumotlar keltirilgan [2-
B-96-101]. Bu manbalar o‘zbek xalqining etnik tarixini tiklashda asosiy ilmiy
manba sifatida xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek
xalqining shakllanishi bir xalq yoki qisqa davr mahsuli bo‘lmay, balki turli etnik
guruhlar, tillar va madaniyatlarning uzoq davom etgan o‘zaro ta’siri natijasida
yuzaga kelgan [5-B-343-345]. Zamonaviy genetik va antropologik izlanishlar ham
bu jarayonning ko‘p bosqichli va murakkab xarakterga ega ekanini tasdiqlaydi.
1-jadval. O’zbekiston xalqlarining etnik shakllanish bosqichlari.
Bosqich Vaqt Asosiy etnik Jarayon tavsifi Manba
guruhlar
I bosqich Mil. avv. I So’g’d, Qadimgi eroniy
ming yillik massaget, sak, tilli qabilalar
xorazmiy Movarounnahrda 1
shakllandi,
dastlabki
madaniy
birliklar vujudga
keldi
II bosqich Milodiy I-VII Qang’, turkiy Turkiy elatlar
asrlar qabilalar kirib kelishi,
mahalliy aholi 2
bilan aralashuv
jarayoni
boshlandi
III bosqich IX-XII asrlar Turk va Siyosiy
mahalliy barqarorlik
qabilalar davrida etnik 3
uyg‘unlashuv
kuchaydi,
madaniy sintez
yuz berdi
IV bosqich XIV-XVI O’g’uz, O‘zbek nomi 4
asrlar qarliq, shakllandi,
chig’atoy yagona xalq
elatlari sifatida e’tirof
etila boshlandi
V bosqich XVII-XX O’zbek , tojik, Milliy o‘zlik,
asrlar qozoq va madaniy
boshqalar barqarorlik va 5
davlatlilik
asoslari
mustahkamlandi
Natijalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek xalqining etnogenezi davomida turli
tillar, dinlar va madaniyatlarning o‘zaro ta’siri asosida mustahkam milliy birlik
shakllangan. Bu jarayon bugungi kunda ham O‘zbekiston xalqlarining madaniy
uyg‘unligi, bag‘rikengligi va milliy o‘zlikni anglashida muhim asos bo‘lib xizmat
qilmoqda [5-B-343-345].
Xulosa. Yuqorida keltirilgan ilmiy izlanishlar asosida aniqlanishicha,
O‘zbekiston xalqlarining shakllanish jarayoni uzoq tarixiy bosqichlarni o‘z ichiga
olgan murakkab etnik, madaniy va ijtimoiy jarayondir. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, bu jarayon bir vaqtning o‘zida ichki (mahalliy aholi o‘rtasidagi) va
tashqi (turli elatlar bilan aloqalar) omillar ta’sirida kechgan [1-B-25-32], [2-B-44-
50]. Miloddan avvalgi davrlardan boshlab O‘zbekiston hududida yashagan so‘g‘d,
xorazmiy, massaget, sak kabi qadimgi qabilalar keyinchalik turkiy elatlar bilan
aralashib, yagona xalq sifatida shakllanish jarayoniga kirishgan [3-B-110-117].
Ayniqsa IX–XII asrlar davrida siyosiy barqarorlik va iqtisodiy taraqqiyot tufayli
etnik uyg‘unlashuv kuchaygan va “o‘zbek” xalqining asosiy belgilarini
shakllantirgan [4-B-12-19]. Shuningdek, tarixiy yozma manbalar — “Avesto”,
“Tarixi Bayhaqiy”, “Boburnoma” va boshqa asarlarda xalqning madaniy, diniy va
ijtimoiy hayoti aks etgani o‘zbek xalqining etnik tarixini ilmiy asosda qayta
tiklashga imkon beradi [2-B-279-282]. Zamonaviy antropologik va genetik
tadqiqotlar esa ushbu tarixiy jarayonlarning ilmiy asoslanganligini tasdiqlab, milliy
o‘zlikni anglash va madaniy barqarorlikning tarixiy ildizlarini ko‘rsatadi [5-B-343-
345]. Shu boisdan ham o‘zbek xalqining etnogenezi — bu nafaqat tarixiy jarayon,
balki madaniy meros, diniy bag‘rikenglik va millatlararo totuvlikning poydevori
hisoblanadi. Bugungi kunda ushbu ilmiy xulosalar O‘zbekistonning milliy g‘oyasi,
madaniy siyosati va tarixiy o‘zlikni anglash jarayonida muhim ahamiyat kasb
etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1. Berdimurodov A. Markaziy Osiyo xalqlari etnogenezi va madaniy taraqqiyoti. –
Toshkent: Fan nashriyoti, 2018.
2. Karimov Sh. Qadimgi yozma manbalarda O‘zbekiston xalqlari tarixi. –
Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020.
3. Raxmonov T. Turkiy xalqlarning kelib chiqishi va ularning o‘zaro ta’siri. –
Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2019.
4. Saidov N. Etnik tarixni o‘rganishning nazariy asoslari. – Toshkent: Istiqlol
nashriyoti, 2021.
5. Kenjayeva Sevinch Shamsiddin qizi. Globallashuv sharoitida milliy o‘zlikni
anglash masalalari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2024.
XX ASR BOSHLARI TURKISTON VETERINARIYA TIZIMI:
HUJJATLAR VA AMALIYOT
Bazarbayeva Shohsanam Muratovna
Oriental universiteti mustaqil izlanuvchisi
Tel: +998 90 945 07 02
e-mail: bazarboyevashohsanam@gmail.com
Annotasiya: Turkiston general-gubernatorligi tarkibidagi Farg‘ona
viloyatida veterinariya xizmatining tashkiliy tuzilishi, veterinar shifokorlarning
vazifalari va faoliyatini arxiv manbalari asosida tahlil qiladi. Unda veterinar
shifokorlarning hududlarda chorva mollarining sog‘lig‘ini nazorat qilish,
kasalliklarni ro‘yxatga olish, ayniqsa qoramol vabosiga qarshi kurashish bo‘yicha
olib borgan ishlari, ularga berilgan yo‘riqnomalar va hisobot berish tartibi
yoritiladi. Shuningdek, maqolada veterinariya xizmatining resurslar (asbobuskunalar, kanselyariya tovarlari) yetishmovchiligi, mahalliy aholidan ko‘rik
uchun yig‘im olish amaliyoti va til bilmaslik tufayli tarjimon xizmatlaridan
foydalanish kabi amaliy muammolar ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so`zlar: Turkiston, Farg`ona shahri, Toshkent shahri, veterinariya
siyosati, veterinar shifokorlar, veterinar shifokorlarning xizmat safarlari, chorva
mollari kasalliklari, qushxonalar, tadbirkorlar, mahalliy xalq.