TARIXIY KARTOGRAFIYA: XARITALAR VA GLOBUSLAR
SOSONIYLAR DAVRIDA MARKAZIY OSIYO TARIXIY
GEOGRAFIYASI
Oriental universiteti katta o‘qituvchisi
Qo‘chqarov Temirbek Baxromjon o‘g‘li
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada Sosoniylar imperiyasi (milodiy 224–651 yy.)
davrida Markaziy Osiyo hududlarining tarixiy geografiyasi kompleks tahlil
qilinadi. Imperiyaning sharqiy viloyatlari – Xurosan, Sog‘diana, Baqtriya
(Tohariston), Marg‘iyona va Xorazmning siyosiy chegaralari, ma’muriy tuzilishi,
shaharlar tarmog‘i, savdo yo‘llari hamda Eftaliylar va turkiy qabilalar bosqini
natijasidagi o‘zgarishlar o‘rganiladi. Arxeologik, numizmatik va yozma manbalar
asosida Sosoniylar Markaziy Osiyodagi hududiy siyosati va uning Ipak yo‘li
kontekstidagi o‘rni ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar: Sosoniylar imperiyasi, Markaziy Osiyo, tarixiy geografiya, Xurosan,
Sog‘diana, Baqtriya, Marg‘iyona, Xorazm, Eftaliylar, Ipak yo‘li.
АННОТАЦИЯ: В статье проводится комплексный анализ исторической
географии Центральной Азии в период Сасанидской империи (224–651 гг.
н.э.). Исследуются политические границы, административное устройство,
сеть городов, торговые пути восточных провинций империи – Хорасана,
Согда, Бактрии (Тохаристана), Маргианы и Хорезма, а также изменения,
вызванные вторжениями эфталитов и тюркских племён. На основе
археологических, нумизматических и письменных источников раскрывается
территориальная политика Сасанидов в Центральной Азии и её место в
контексте Шёлкового пути.
Ключевые слова: Сасанидская империя, Центральная Азия, историческая
география, Хорасан, Согд, Бактрия, Маргиана, Хорезм, эфталиты, Шёлковый
путь.
ANNOTATION: This article provides a comprehensive analysis of the historical
geography of Central Asia during the Sasanian Empire (224–651 CE). It examines
the political borders, administrative structure, urban network, and trade routes of
the empire’s eastern provinces – Khorasan, Sogdiana, Bactria (Tocharistan),
Margiana, and Khwarezm – as well as the changes resulting from the invasions of
the Hephthalites and Turkic tribes. Drawing on archaeological, numismatic, and
written sources, it reveals Sasanian territorial policy in Central Asia and its
significance within the context of the Silk Road.
Keywords: Sasanian Empire, Central Asia, historical geography, Khorasan,
Sogdiana, Bactria, Margiana, Khwarezm, Hephthalites, Silk Road.
Kirish. Sosoniylar imperiyasi (224–651 yy.) Yaqin va O‘rta Sharqdagi
eng qudratli davlatlardan biri bo‘lib, uning sharqiy chegaralari Markaziy Osiyo
bilan bevosita tutashgan edi. Imperiyaning shimoli-sharqiy viloyatlari – Xuroson
(Xurosan), Sog‘diana, Baqtriya, Marg‘iyona va qisman Xorazm – Ipak yo‘lining
muhim bo‘g‘inlarini tashkil etgan, shu sababli iqtisodiy va strategik jihatdan
alohida ahamiyat kasb etgan [1. B. 45–47; 2. P. 232–235].
Asosiy qism. Shapur I (240–270 yy.) davrida Sosoniylar Markaziy
Osiyoning katta qismini – “Sog‘d, Toshkent tog‘larigacha” hududni o‘z tarkibiga
qo‘shib olgan edi [3. I, p. 54]. Biroq V asrdan boshlab Eftaliylar (Hayotila) bosqini
tufayli bu hududlarda nazorat zaiflashdi, VII asr o‘rtalarida esa G‘arbiy turk
qo‘shini va Sosoniylar o‘rtasidagi ittifoq natijasida Eftaliylar yengilgandan keyin
ham Sog‘d va Tohariston ko‘pincha yarim mustaqil yoki turk protektorati ostida
qoldi [4. P. 245–247].
Sosoniylar imperiyasi ma’muriy jihatdan katta viloyatlar (šahr) ga
bo‘lingan bo‘lib, sharqda to‘rtta asosiy okrug mavjud edi:
1. Kūšānšahr (sobiq Kushon hududi, Baqtriya va undan janub);
2. Harēv va Aparšahr (Xurosonning g‘arbiy qismi);
3. Marv (Marg‘iyona);
4. Sog‘diana (ba’zan alohida šahr sifatida tilga olinadi) [5. Article
“Sasanian Dynasty”].
Xurosan atamasi sosoniylar davrida ancha keng ma’noda ishlatilgan: u
hozirgi Shimoliy-sharqiy Eron, Afg‘onistonning shimoli va Turkmanistonning
janubi-sharqiy qismini qamrab olgan. Tabariyga ko‘ra, Xuroson “quyosh
chiqadigan yer” ma’nosini anglatgan va imperiyaning sharqiy chegarasini
belgilagan [6. I, p. 826]. Xurosonning markazlari – Nishopur, Marv, Marvrud va
Harat shaharlari edi.
Sog‘diyona (Sug‘da, Sug‘d) Amudaryo va Sirdaryo oralig‘idagi Zarafshon
vodiysini o‘z ichiga olgan bo‘lib, uning asosiy shaharlari Samarqand (Marakanda),
Buxoro, Kesh va Poykend edi. Shapur I yozuvida Sog‘d “Toshkent tog‘larigacha”
imperiya tarkibida ko‘rsatilgan [3. I, p. 54]. Biroq V asr o‘rtalaridan (taxminan 479
yildan) Eftaliylar bu hududni bosib olib, mahalliy sosoniylar tangalariga o‘z
tamg‘alarini bosishgan [7. P. 245].
Baqtriya (Balx atrofidagi hudud) Kushonshahrning markazi bo‘lib,
Sosoniylar tomonidan III asrda bosib olingan. IV asr oxirida Kidariylar, keyin
Eftaliylar nazorati ostiga o‘tgan. Kushon imperiyasi qulagandan so‘ng, bu hudud
(asosan Afg‘oniston shimoli) kichikroq podsholiklar – “Tokhar” hukmdorlari
(Sosoniylar ularni “Kushonshoh” deb atashgan) qo‘l ostida bo‘ldi. Sosoniylar bu
hududni o‘z ta’sir doirasiga kiritishga harakat qilishgan.
Marg‘iyona (Marv vohasi) Sosoniylar davrida eng muhim strategik nuqta
hisoblangan. Marv shahri “Sharqning onasi” deb atalgan va imperiyaning shimolisharqiy darvozasi edi [1. B. 48].
Xorazm (Xvārazm) ko‘pincha yarim mustaqil afrig‘iylar sulolasi
tomonidan boshqarilgan, lekin Shapur II va Xusrav I davrida Sosoniylar vassali
bo‘lgan [8. P. 123].
Siyosiy o‘zgarishlar va chegaralarning o‘zgarishi:
- III–IV asrlar – Sosoniylarning eng yuqori chegarasi. Shapur I va Shapur II
davrida imperiya chegarasi Amudaryodan shimoli-sharqqa, Toshkent yaqiniga
yetgan [3. I, p. 54].
- 350–450 yy. – Kidariy xunnlar bosqini. Baqtriya va Marg‘iyona qisman
yo‘qotilgan.
- 479–560 yy. – Eftaliylar hukmronligi davri. Sog‘d, Baqtriya va
Marg‘iyona Eftaliy imperiyasi tarkibida. Bu davrda Samarqand, Buxoro va
Panjakentda katta qal’alar qurilgan [4. P. 246; 9. Section “Hephthalite period”].
- 557–563 yy. – Xusrav I Anushirvon va Istamiy yabg‘u o‘rtasidagi ittifoq
natijasida Eftaliylar tor-mor etilgan. Amudaryo yangi chegara bo‘lib belgilangan:
janubiy Tohariston va Xuroson Sosoniylarga, Sog‘d va shimoliy Tohariston
turklarga qolgan [10. P. 157–158].
- VII asr boshlari – Sog‘d knyazliklari (Buxoro – Buxorxudot, Kesh –
Ikhshid, Samarqand – Chigilanch) de-fakto mustaqillikka erishgan, lekin nominal
ravishda Sosoniylar vassallari hisoblangan.
Sosoniylar davrida Markaziy Osiyo shaharlar tarmog‘i gullab-yashnagan:
- Marv – eng yirik markaz, 500 ming aholi (taxminiy), imperiyaning
sharqiy poytaxti vazifasini bajargan.
- Samarqand – Eftaliylar davrida ham, undan keyin ham muhim savdo
markazi bo‘lib qolgan.
- Buxoro – vohaning markazi, devor bilan o‘ralgan katta shahar.
- Paykand – “mis shahri”, savdo karvonlari uchun muhim nuqta.
- Termiz, Balx, Herat – janubiy yo‘nalishdagi asosiy shaharlar.
Ipak yo‘lining shimoliy tarmog‘i (Samarqand – Buxoro – Marv –
Nishopur) va janubiy tarmog‘i (Balx – Bamiyan – Hindiston) Sosoniylar nazorati
ostida bo‘lib, ulkan soliq daromadi keltirgan [11. P. 89–91].
Sosoniylar Markaziy Osiyoda zardushtiylikni faol targ‘ib qilganlar, lekin
mahalliy an’analar (buddiylik, xristianlik, manixiylik) saqlanib qolgan. Panjakent
devoriy rasmlari sosoniylar san’ati ta’sirini yaqqol ko‘rsatadi [9. Section “Art”].
Tangalarda Shapur II va Xusrav I tasvirlari mahalliy hukmdorlar
tomonidan ko‘chirilgan – bu siyosiy vassallik belgisi edi [7. P. 245]. Sosoniylar
Ipak yo‘li savdosini nazorat qilish uchun Movarounnahr hukmdorlari bilan
raqobatlashdilar. Bu ularga savdodan daromad olish va Rim (Keyinchalik
Vizantiya) bilan savdoda vositachi bo‘lish imkonini berdi.
Xulosa
Sosoniylar davrida Markaziy Osiyo imperiyaning eng muhim iqtisodiy va
strategik hududi bo‘lgan, lekin doimiy ko‘chmanchi bosqinlari tufayli chegaralar
o‘zgarib turgan. 651 yilda imperiya qulagach, bu hududlar arab xalifaligi tarkibiga
kirdi, lekin sosoniylar ma’muriy-merosiy tuzilmasi (dehqon tabaqasi, soliq tizimi,
shahar tarmog‘i) uzoq vaqt saqlanib qoldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Encyclopedia Iranica, “KHORASAN iii. Historical Geography in the Late
Antique and Early Islamic Periods”.
2. E.V. Zeimal, “The Political History of Transoxiana”, Cambridge History of
Iran, Vol. 3, 1983.
3. Ph. Huyse, Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Ka’ba-i Zardušt (ŠKZ),
London, 1999. 4. É. de La Vaissière, Sogdian Traders: A History, Leiden, 2005.
5. Encyclopædia Iranica, “SASANIAN DYNASTY”.
6. at-Tabari, Tarix ar-rusul va-l-muluk.
7. E.V. Zeimal, “The Circulation of Coins in Central Asia during the Early
Medieval Period”, Bulletin of the Asia Institute 8, 1996.
8. A.V.G. Betts et al., “The Afrighid dynasty of Khwarezm”, Iran, 2015.
9. Encyclopædia Iranica, “SOGDIANA iii. HISTORY AND ARCHEOLOGY”.
10. R. Frye, The Heritage of Persia, London, 1963.
11. F. Grenet, “Regional Interaction in Central Asia and Northwest India in the
Kidarite and Hephthalite Periods”, Indo-Iranian Languages and Peoples, 2002.
TURKISTON ILK O‘RTA ASRLARDA: TARIX VA TARIXIY
GEOGRAFIYA (VI – VIII VA IX – XIII ASRLAR)
Axmadjonova Shahnoza Tolibjon qizi
FarDU,Ingliz filologiyasi kafedrasi o‘qituvchisi
Tojiboyeva Gulhayo To’lqinjon qizi
Farg’ona Davlat Universiteti
Chet tillari fakulteti
1-bosqich talabasi
Telefon: +998901604252
E-mail: tojiboyevagulhayo25@gmail.com
Anotatsiya: Ushbu maqolada Turkiston hududining ilk o‘rta asrlardagi siyosiy,
iqtisodiy, madaniy hamda tarixiy geografik rivojlanishi tahlil etiladi. VI–VIII
asrlarda Turk xoqonligi, So‘g‘d, Xorazm va Farg‘ona kabi mintaqalar o‘zaro
iqtisodiy-siyosiy aloqalarda bo‘lgan, IX–XIII asrlarda esa islom sivilizatsiyasining
kirib kelishi bilan yangi davlatlar – Somoniylar, Qoraxoniylar va Xorazmshohlar
davrida yirik madaniy va ilmiy markazlar shakllangan. Maqolada tarixiy manbalar
asosida o‘sha davr shaharsozligi, savdo yo‘llari va tabiiy-geografik sharoitlarning
tarixiy jarayonlarga ta’siri yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Turkiston, o‘rta asrlar, tarixiy geografiya, So‘g‘d, Turk xoqonligi,
Qoraxoniylar, Xorazm, Somoniylar, karvon yo‘llari.
Аннотация: В статье рассматривается историко-географическое развитие
региона Туркестан в раннем Средневековье. Анализируются политические и
экономические отношения между государствами Тюркского каганата, Согда,
Хорезма и Ферганы (VI–VIII века), а также процессы исламизации и
культурного расцвета при Саманидах, Караханидах и Хорезмшахах (IX–XIII
века). Особое внимание уделено городам, торговым путям и влиянию
природно-географических факторов на исторические процессы.
Ключевые слова: Туркестан, Средневековье, историческая география, Согд,
Тюркский каганат, Караханиды, Саманиды, Хорезм.
Abstract: This article analyzes the historical and geographical development of
Turkestan during the Early Middle Ages. It explores the political and economic
relations between the Turkic Khaganate, Sogdiana, Kharazm, and Ferghana (6th–
8th centuries), as well as the spread of Islam and the cultural flourishing under the
Samanids, Karakhanids, and Kharazmshahs (9th–13th centuries). Special attention