6. Мусо Саиджонов. Бухоро шаҳри ва унинг эски бинолари. Нашрга
тайёрловчи Ҳ.Тўраев. – Тошкент; Марказий Осиёни тадқиқ қилиш француз
институти, 2005.
7. Ресале-и Якуби (воспоминания о Якуб-беке Кашгарском Камиль-ханаишана). /Историк.марксист,/№3(079), 1940, С 127-135.
8. Советская историческая энциклопедия. В 16 томах.М.;1873-1882.
BRITANIYA OROLLARIDAGI JOY NOMLARI ORQALI TARIXIY,
IJTIMOIY VA TILSHUNOSLIK MANBALARNI O‘RGANISH
Mahmuda Zokirova Ravshan qizi
Jizzax viloyat Pedagogik mahorat markazi
Ingliz tili fani metodisti
Jizzax davlat pedagogika universiteti
mustaqil izlanuvchisi
zokirova2108@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur maqolada Britaniya orollaridagi joy nomlari (toponimlar)
arxeologik, tarixiy, ijtimoiy va tilshunoslik ma’lumotlarning muhim manbai
sifatida tahlil qilinadi. Joy nomlari orqali qadimgi yer tuzilmalari, ijtimoiy
iyerarxiya, qadimiy shaxsiy ismlar, tabiiy landshaft elementlari hamda mehnat
faoliyati haqida ma’lumot olish mumkinligi yoritiladi. Tadqiqotda joy nomlarining
kelib chiqishiga oid misollar, jumladan Darwin, Doncaster, Kingston upon Hull,
Leicester va Milton Keynes kabi nomlar tahlil qilinadi. Maqola Britaniya
toponimikasining madaniy xotira va til taraqqiyotidagi o‘rnini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: toponimika, Britaniya orollari, til tarixi, ijtimoiy tuzilma, landshaft,
qadimiy ismlar.
Abstract: This article explores place names (toponyms) in the British Isles as
valuable sources of archaeological, historical, social, and linguistic information. It
demonstrates how toponyms reveal data about ancient land structures, social
hierarchies, personal names, natural landscapes, and human activities. Examples
such as Darwin, Doncaster, Kingston upon Hull, Leicester, and Milton Keynes are
analyzed to trace the origins and meanings of place names. The study highlights
the importance of British toponymy in preserving cultural memory and
understanding linguistic development.
Keywords: toponymy, British Isles, linguistic history, social structure, landscape,
ancient names.
Аннотация: В статье рассматриваются топонимы Британских островов как
важные источники археологических, исторических, социальных и
лингвистических данных. Показано, что названия мест отражают древние
земельные структуры, социальную иерархию, старинные имена, элементы
природного ландшафта и виды человеческой деятельности. Анализируются
примеры — Darwin, Doncaster, Kingston upon Hull, Leicester и Milton Keynes.
Исследование подчёркивает роль британской топонимики в сохранении
культурной памяти и развитии языка.
Ключевые слова: топонимика, Британские острова, история языка,
социальная структура, ландшафт, древние имена.
Kirish
Britaniya orollari geografik jihatdan nisbatan kichik maydonga ega bo‘lsada, ularning toponimik boyligi nihoyatda keng, murakkab va ko‘p qatlamlidir. Bu
hududlardagi joy nomlari — ming yillik tarixning tirik guvohlari bo‘lib, ular o‘zida
tabiat, jamiyat va madaniyat tarixining turli bosqichlarini mujassam etgan. Joy
nomlari, aslida, yozma manbalarda saqlanmagan ko‘plab ma’lumotlarni o‘z ichiga
olgan og‘zaki tarixiy xotira shaklidir. Har bir nom o‘z davrining til muhiti, ijtimoiy
tuzilmasi, siyosiy tizimi va tabiiy sharoitlari haqida bevosita yoki bilvosita dalillar
beradi. Toponimlar orqali qadimiy yo‘llar va savdo yo‘nalishlarining joylashuvi,
harbiy istehkomlar va mudofaa tizimlari, yer egaligi shakllari, diniy markazlar va
muqaddas joylarning joylashuvi haqida aniq tasavvur hosil qilish mumkin.
Shuningdek, ular qadimiy shaxsiy ismlar, urug‘-qabilaviy birliklar, xalq xo‘jaligi
tarmoqlari va kundalik mehnat faoliyatlari to‘g‘risida ham ma’lumot beradi. Shu
bois toponimika nafaqat tilshunoslikning bir tarmog‘i, balki tarix, arxeologiya,
etnografiya va madaniyatshunoslik bilan chambarchas bog‘liq fanlararo yo‘nalish
sifatida qaraladi. Britaniya orollaridagi joy nomlari ayniqsa ko‘p qatlamli tuzilishi
bilan ajralib turadi. Bu esa ularning uzoq tarixiy jarayonlar davomida turli etnik
guruhlar, tillar va madaniyatlar ta’siri ostida shakllanganini ko‘rsatadi. Dastlab kelt
tillarida shakllangan nomlar orol aholisi tarkibiga angllar, saksonlar va yutlar kirib
kelganidan so‘ng eski inglizcha shakllar bilan boyigan. Keyinchalik skandinav
(viking) bosqinlari natijasida joy nomlariga nordik tillarga oid unsurlar kirib
kelgan. 1066-yildan keyin esa normand istilosi ta’sirida fransuzcha va lotincha
elementlar ham keng tarqalgan. Shu sababli, Britaniya toponimikasi o‘zida kelt,
anglo-sakson, skandinav va normand madaniyatlarining o‘zaro aralashuvi va
tarixiy izlarini saqlagan holda, til, siyosat va jamiyat taraqqiyotining jonli
ko‘zgusiga aylangan.
Bunday ko‘p qatlamlilik natijasida har bir joy nomi o‘z davrining ijtimoiyiqtisodiy voqeliklari bilan bevosita bog‘langan. Masalan, ayrim nomlarda qirollik
mulklari, cherkov yer egaliklari yoki oddiy dehqon jamoalari tilga olinadi. Boshqa
nomlar esa tabiiy landshaft — daryo, tepalik, o‘rmon, yoki dalalarga asoslanadi.
Demak, toponimlar nafaqat geografik belgilar, balki o‘tgan asrlar tafakkurining,
inson faoliyati va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatning til orqali ifodalangan
lingvistik izlaridir.
Tadqiqot jarayonida toponimik tahlil va etimologik solishtirma usul
qo‘llanildi. Bu yondashuv joy nomlarining shakllanishi, tarixiy qatlamlari, til
jihatidan o‘zgarishlari va ma’nolarining taraqqiyotini aniqlash imkonini berdi.
Tadqiqot avvalo tarixiy yozma manbalar asosida olib borildi. Anglo-sakson
davriga oid xronikalar, normand davri hujjatlari va o‘rta asr xaritalarida
uchraydigan joy nomlari zamonaviy shakllar bilan solishtirilib, ularning o‘zgarish
dinamikasi tahlil qilindi. Shuningdek, zamonaviy toponimik lug‘atlar, atlaslar va
ilmiy izohli manbalar bilan qiyosiy o‘rganish natijasida joy nomlarining fonetik va
morfologik rivoji aniqlashtirildi. Tahlil jarayonida har bir toponimning lingvistik
tarkibi, ya’ni morfemik tuzilmasi, fonetik o‘zgarish jarayonlari va semantik
ma’nosi chuqur o‘rganildi. Bu orqali qadimiy so‘zlarning zamonaviy talaffuz va
imlo shakllariga o‘tish bosqichlari aniqlanib, ularning dastlabki ma’nolari qayta
tiklandi. Shuningdek, joy nomlari faqat tilshunoslik nuqtayi nazaridan emas, balki
arxeologik va ijtimoiy kontekstda ham tahlil qilindi. Har bir nom o‘z davrining
iqtisodiy hayoti, yer egalik tizimi, diniy va siyosiy muhitini aks ettiruvchi manba
sifatida qaraldi.
Tadqiqot doirasida namuna sifatida Britaniya orollarining turli hududlarida
joylashgan bir nechta mashhur toponimlar tanlab olindi. Jumladan, Darwin
(Darwen) nomi orqali shahar tarixidagi shaxsiy ism bilan bog‘liqlik, Doncaster
misolida esa qadimiy “Don” elementi diniy yoki unvon ma’nosida ishlatilgani
tahlil qilindi. Kingston upon Hull nomi qirollikka oid egalikni, ya’ni “qirolning
shahri” degan semantik mazmunni aks ettiradi. Leicester nomining ildizida
qadimiy briton podshohi Leir nomi yotgani, bu esa joy nomlarida afsonaviy va
tarixiy shaxslar izining saqlanib qolganini ko‘rsatadi. Milton Keynes esa
zamonaviy davr toponimik jarayonining mahsuli bo‘lib, iqtisodchi John Maynard
Keynes familiyasi bilan bog‘liq nom sifatida tahlil qilindi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Britaniya orollaridagi joy nomlari
arxeologik, tarixiy va ijtimoiy jihatdan o‘ta boy ma’lumot manbasi bo‘lib xizmat
qiladi. Ular qadimgi davrlar hayotining turli tomonlarini — yo‘llar, istehkomlar,
yer egaligi tizimi, mehnat faoliyati, til taraqqiyoti va ijtimoiy tuzilmani aks ettiradi.
Avvalo, joy nomlari arxeologik va tabiiy manba sifatida alohida ahamiyat kasb
etadi. “Ford”, “bridge”, “hill”, “bury” va “chester” kabi elementlar qadimiy
yo‘llar, daryolardan o‘tish joylari, tepaliklar va harbiy istehkomlar bilan bevosita
bog‘liqdir. Bu atamalar o‘sha davrda insonlar tomonidan joy tanlashda strategik,
geografik va iqtisodiy omillar qanchalik muhim bo‘lganini ko‘rsatadi. Shu bilan
birga, “tumulus”, “barrow” yoki “holm” kabi so‘zlar qadimgi qabristonlar,
yodgorlik tepaliklari va marosim joylariga ishora qilib, o‘sha davr diniy e’tiqodlari
va marosim madaniyatining izlarini saqlaydi. Demak, toponimlar nafaqat joyni
belgilash vositasi, balki o‘tmish hayot tarzining arxeologik izohchisidir.
Joy nomlarining ijtimoiy va siyosiy tuzilmani aks ettiruvchi qatlami ham
nihoyatda muhimdir. “Kingston” kabi nomlar bevosita hukmdorlik yoki qirollik
mulkiga ishora qilib, o‘sha hududda qirollik hokimiyati va siyosiy
markazlashuvning mavjudligini bildiradi. Bu kabi nomlar, odatda, davlat
boshqaruvi, yer egaligi va iyerarxik tuzilmaning rivojlanish bosqichlarini aks
ettiradi. Zamonaviy davr toponimik amaliyotini ifodalovchi “Milton Keynes” nomi
esa iqtisodchi John Maynard Keynes familiyasidan olingan bo‘lib, yangi davrda
joy nomlari tarixiy shaxslar yoki zamonaviy ijtimoiy qadriyatlar bilan bog‘lanib
borayotganini ko‘rsatadi. Bu holat toponimik an’analarning zamon bilan birga
yangilanib, ijtimoiy xotira va madaniy merosni uyg‘unlashtirib borayotganidan
dalolat beradi.
Tilshunoslik nuqtayi nazaridan qaralganda, Britaniya toponimlari kelt,
anglo-sakson va normand tillarining qatlamlarini o‘zida mujassam etgan murakkab
til tizimini namoyon etadi. Ularning ko‘pchiligi bir necha davrlar davomida fonetik
o‘zgarishlar va semantik siljishlarga uchragan. Shu sababli, joy nomlari til tarixini
tiklashda noyob lingvistik material vazifasini bajaradi. Masalan, qadimiy inglizcha
shaxsiy ismlar — *Dæcca va *Berica kabi nomlar, yozma manbalarda
saqlanmagan bo‘lsa-da, joy nomlari orqali bizgacha yetib kelgan. Bu holat shuni
ko‘rsatadiki, toponimika qadimgi til shakllarini, shaxsiy ismlar tizimini va ularning
fonetik evolyutsiyasini o‘rganish uchun muhim kalit vazifasini o‘taydi.
Joy nomlarining yana bir muhim jihati — ularning tabiiy landshaft va
xo‘jalik faoliyatini aks ettiruvchi xususiyatidir. “Wood”, “field”, “meadow”,
“ford” va “mill” kabi elementlar qadimiy dehqonchilik, o‘rmon xo‘jaligi, yaylov
va ishlab chiqarish faoliyatining mavjudligini bildiradi. Bu kabi nomlar orqali
qayerda haydaladigan yerlar bo‘lgan, qayerda pichan olinadigan maysazorlar
joylashgan yoki qaysi hududlarda tegirmonlar qurilganini aniqlash mumkin.
Shuningdek, ular insonning tabiat bilan o‘zaro munosabatini, resurslardan
foydalanish usullarini va iqtisodiy faoliyatning tarixiy rivojlanishini ochib beradi.
Britaniya toponimikasini o‘rganish nafaqat til tarixini, balki xalqning
madaniy xotirasi va tarixiy o‘zligini ham yorituvchi muhim ilmiy yo‘nalishdir. Joy
nomlari — bu o‘tgan asrlar tafakkuri, ijtimoiy munosabatlar va til taraqqiyotining
yashirin yozuvlari bo‘lib, ular har bir davrning o‘ziga xos siyosiy, madaniy va
iqtisodiy muhitini o‘zida aks ettiradi. Toponimika orqali xalqning o‘z tarixiga, yer
bilan bo‘lgan munosabatiga va madaniy merosiga qanday qaraganini aniqlash
mumkin.
Joy nomlari ko‘pincha o‘sha davr ijtimoiy tuzilmasini, jamiyat qatlamlari
o‘rtasidagi munosabatlarni va yer egalik tizimini ochib beradi. Masalan, “king”,
“lord”, “bishop” kabi elementlar hukmdorlik yoki diniy hokimiyat bilan bog‘liq
bo‘lib, qirollik va zodagonlik institutlarining mavjudligini bildiradi. Bunday
nomlar orqali o‘sha davrda yer egaligi qanday taqsimlangani, kimlarga tegishli
bo‘lgani va ijtimoiy iyerarxiya qanday shakllanganini kuzatish mumkin. Shu
jihatdan, toponimlar faqat tilshunoslik manbasi emas, balki o‘tmish jamiyatining
ijtimoiy tuzilishini aks ettiruvchi tarixiy hujjat sifatida ham baholanadi. Ular orqali
dehqonlar sinfining yashash joylari, zodagonlarning mulklari yoki qirollikka
qarashli yerlarning geografik chegaralari haqida tasavvur hosil qilish mumkin.
Bundan tashqari, joy nomlarida saqlanib qolgan fonetik va semantik
o‘zgarishlar tilning tarixiy rivojlanish bosqichlarini qayta tiklash imkonini beradi.
Har bir toponim, aslida, o‘sha davr tili va talaffuz tizimining jonli namunasi
sifatida qaraladi. Keltcha ildizlar, masalan pen (tepalik), aber (daryo quyilishi), tre
(aholi manzili) kabi so‘zlar Britaniya orollarining eng qadimiy qatlamlariga
mansub bo‘lib, orollarda kelt xalqlarining keng yashagan davriga ishora qiladi.
Keyinchalik bu nomlarga anglo-saksoncha unsurlar — ton (qishloq), ham (uy-joy,
aholi maskani), bury (qal’a, mustahkam joy) kabi elementlar qo‘shilgan. Bu ikki
qatlamning bir hududda birgalikda mavjudligi Britaniya orollarining ko‘p millatli
va ko‘p madaniyatli tarixini yaqqol namoyon etadi.
Tilshunoslik nuqtayi nazaridan bu hodisa juda muhim, chunki u tillararo
ta’sir va so‘z boyligining o‘zaro boyish jarayonini ko‘rsatadi. Kelt, anglo-sakson,
skandinav va normand madaniyatlari bir necha asr davomida o‘zaro ta’sirda
bo‘lgan, natijada joy nomlari o‘zida turli til qatlamlarini uyg‘unlashtirgan.
Masalan, ba’zi joylarda keltcha ildiz ustiga anglo-sakson qo‘shimcha, keyinchalik
esa normandcha talaffuz qatlami qo‘shilgan. Bu esa toponimlarning murakkab
tuzilishini va ularning tarixiy davrlar osha o‘zgarib, lekin ma’nosini yo‘qotmasdan
yashab qolganini ko‘rsatadi.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, Britaniya orollarining joy nomlari —
bu ming yillik tarix, til va madaniyatning yashirin xotirasi, xalqning o‘z o‘tmishini
eslab turuvchi til yodgorligidir. Har bir toponim — o‘z davrining tarixiy haqiqatini,
tabiiy sharoitini va ijtimoiy tuzilmasini ifodalovchi tirik belgidir. Ular orqali
o‘tmish sivilizatsiyalarining yashash tarzi, yer egaligi tizimi, diniy markazlarning
joylashuvi, qadimiy yo‘llar va savdo aloqalarining yo‘nalishlari haqida qimmatli
ma’lumotlar olish mumkin. Shu bilan birga, toponimlar tilning evolyutsion
jarayonlarini, fonetik va semantik o‘zgarishlarni ham aniq ko‘rsatadi, bu esa ularni
lingvistik tarixni tiklashda muhim manba sifatida qadrlaydi.
Joy nomlarini tizimli o‘rganish orqali inson va tabiat o‘rtasidagi tarixiy
munosabatlar, turli xalqlarning madaniy aloqalari hamda ijtimoiy hayotning
murakkab tuzilmasi ochib beriladi. Masalan, kelt, anglo-sakson, skandinav va
normand qatlamlarining joy nomlarida birgalikda uchrashi orollarning ko‘p
madaniyatli va ko‘p tilli tarixini yoritadi. Bu esa Britaniya toponimikasini nafaqat
lingvistik, balki madaniy merosni saqlash vositasi sifatida ham muhim ilmiy soha
darajasiga ko‘taradi.
Toponimik tadqiqotlar tilshunoslik, tarix, arxeologiya, etnografiya va
geografiya fanlari kesishgan nuqtada joylashgani bois, ular fanlararo tahlilning
yorqin namunasidir. Joy nomlari orqali o‘rta asr iqtisodiy hayoti, qishloq xo‘jaligi
tizimi, aholining joylashuvi, savdo markazlari va hatto siyosiy hokimiyatning
geografik chegaralari haqida ham xulosalar chiqarish mumkin. Shuning uchun
toponimika fani nafaqat o‘tgan davrni o‘rganish, balki zamonaviy jamiyatning
tarixiy ildizlarini anglash uchun ham beqiyos manba hisoblanadi. Britaniya
orollarining toponimik manzarasi bu hududlarning madaniy xotirasini saqlab
turgan murakkab tizimdir. Har bir joy nomi insoniyat tarixining bir bo‘lagi bo‘lib,
o‘tmish va hozirgi davr o‘rtasidagi ma’naviy ko‘prikni tashkil etadi. Shu sababli,
joy nomlarini ilmiy asosda, tarixiy, lingvistik va madaniy nuqtayi nazardan chuqur
o‘rganish Britaniya orollarining o‘tmishini yanada to‘liq va haqqoniy tushunish
imkonini beradi.
Adabiyotlar ro‘yxati (References)
1. Ekwall, E. (1960). The Concise Oxford Dictionary of English Place-Names.
Oxford University Press.
2. Mills, A. D. (2011). A Dictionary of British Place Names. Oxford University
Press.
3. Gelling, M., & Cole, A. (2000). The Landscape of Place-Names. Shaun
Tyas.
4. Cameron, K. (1996). English Place Names. B.T. Batsford Ltd.
5. Nicolaisen, W. F. H. (1976). Scottish Place-Names: Their Study and
Significance. Birlinn Press.
6. Rivet, A. L. F., & Smith, C. (1979). The Place-Names of Roman Britain.
Batsford.
FARGʻONA VODIYSI OʻZBEKLARI MODDIY MADANIYATIGA DOIR
QARASHLAR TAHLILI
Karimboyeva Salomatxon Isaboyevna
Namangan davlat texnika universiteti “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dotsenti
behzodisxakov2782886@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada Farg‘ona vodiysi o‘zbeklarining moddiy
madaniyatiga doir qarashlar etnologik tahlil qilinadi. Tadqiqotda moddiy
madaniyatning asosiy tarkibiy qismlari – turar joylar, kiyim-kechak, taqinchoqlar,
oziq-ovqat mahsulotlari – nafaqat tavsifiy jihatdan, balki ularning ijtimoiy hayot va
qadriyatlar bilan uzviy bog‘liqligi asosida o‘rganiladi. Moddiy madaniyat
namunalarida aks etgan ramzlar, belgilar, diniy-falsafiy qarashlar va e’tiqodiy
tasavvurlar etnosning ijtimoiy turmush tarzini anglashda muhim manba bo‘lib
xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, milliy uy-joy me’morchiligi, uning
shakllanishiga ta’sir etuvchi ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy omillar, shuningdek,
o‘zbeklarning qadimiy urf-odat va e’tiqodlari keng yoritiladi. Tadqiqotda Abu
Nasr Farobiy, Abu Ali ibn Sino, B. Malinovskiy kabi mutafakkir va olimlarning
nazariy qarashlari asosida moddiy madaniyatni ijtimoiy hayotning tarkibiy qismi
sifatida baholash ilmiy asoslangan.
Kalit so‘zlar: Farg‘ona vodiysi, o‘zbeklar, moddiy madaniyat, turar joy, kiyimkechak, taqinchoqlar, oziq-ovqat, ramz, e’tiqod, etnologiya, milliy qadriyatlar.
Аннотация: В статье рассматриваются этнологические аспекты
материальной культуры узбеков Ферганской долины. В исследовании
анализируются основные компоненты материальной культуры – жилища,
одежда, украшения, продукты питания – не только в описательном плане, но
и в их тесной связи с общественной жизнью и ценностными ориентирами.
Символы, знаки, религиозно-философские взгляды и верования, отражённые
в образцах материальной культуры, служат важным источником для
понимания социального уклада этноса. Особое внимание уделяется
национальной жилищной архитектуре, факторам её формирования –
экологическим, социальным и экономическим, а также традиционным
обычаям и верованиям узбеков. В работе на основе идей Абу Насра Фараби,
Абу Али ибн Сины, Б. Малиновского обосновано понимание материальной
культуры как составной части общественной жизни.
Ключевые слова: Ферганская долина, узбеки, материальная культура,
жилище, одежда, украшения, продукты питания, символ, вера, этнология,
национальные ценности.
Abstract: The article explores the ethnological aspects of the material culture of
the Uzbeks of the Fergana Valley. The study analyzes the main components of