ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Turon toponimi ilk Sosoniylar davrida

Kamoliddin Shamsiddin

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

TARIXIY TOPONIMIKA: JOY NOMLARI

ТУРОН ТОПОНИМИ ИЛК СОСОНИЙЛАР ДАВРИДА

Ш. С. Камолиддин
Т.ф.д., профессор
Email: shamskamol55@gmail.com
Tel. / Tgr.: +998 90 990 41 41

Турон Ўрта Осиёнинг қадимги номларидан бири бўлиб, бу ном қадимги
Эрон мифологиясида, ўрта асрларга оид форсча диний ва тарихий
адабиётларда, ҳужжатларда ҳамда ўрта асрларга оид форс-араб ва Ўрта Осиё
тарихий географик адабиётларида тилга олинади. Бироқ, Сосонийлар
даврида Осиё субминтақасининг жанубида жойлашган кичик бир ҳудуд ҳам
Турон деб аталган. Бу ҳудуд номининг Ўрта Осиёга алоқаси бўлганми, ёки
йўқми? Мазкур мақолада бу саволга ойдинлик киритишга ҳаракат қиламиз.

242-271 йилларда ҳукмронлик қилган шаҳаншоҳ Шопур I нинг милодий
262 йилларга тўғри келадиган Форс вилояти (Истахр шаҳри яқинидаги –
Персеполис харобалари) Нақши Рустам манзилгоҳида битилган «Каъба
Зардушт» (ŠKZ) деб аталувчи уч тилли (парфия, ўрта форсча ва грек
тиллари) битикларида унга тегишли бўлган ерлар орасида Турон (Turan) ёки
Туристон / Тургистон (Turistan / Turgistan) номи ҳам тилга олиниб, бу жой
Сакастон (Sakastan) ва Макуран (Makuran) орасида жойлашганлиги
айтилади [Chaumont 1975: 134 – 136].

293-302 йилларда ҳукмронлик қилган шаҳаншоҳ Нарсеҳнинг Ироқ
Курдистонидаги Хониқин шаҳри шимолидаги Паикули (NPK) минорасида
293 йилларга тўғри келадиган икки тилли (парфия ва ўрта форсча)
битигининг якуний қисмида Нарсеҳнинг тахтга ўтириши муносабати билан
унга ҳурмат-эҳтиром кўрсатиш учун келган ҳукмдорлар орасида «Кушон
подшоҳи» (kwšn MLKА) ва «Макуран подшоҳи» (mkwl’n MLKА) билан
бирга «Турон подшоҳи», яъни Туроншоҳ ҳам тилга олинади [Herzfeld 1924:
119].

Буюк Шопур II (309-379 йиллар) нинг 311 йилларга оид Персеполис
(Pers I), битигида у «саклар подшоҳи» (Sakan-šah)», унинг ўғли Растшапур
эса, «Ҳинд (Hind), яъни Синд, Сакастон (Sakastan) ва Турон (Turan) ёки
Тургистон (Turgistan) подшоҳи» деб аталади [Wiesehöfer 1996: 145].

Лондонда сақланаётган Аҳмад Саййидийнинг III – IV асрларга оид
сосонийлар босма муҳрларидаги пахлавий ёзувларида Сакастон (skstn),
Синд (snd) ва Завулистон (zwlstn) жой номлари билан бирга Tur<an> (twl[n])
топоними ҳам қайд этилган бўлиб, у Сосонийларнинг тошбитикларидаги
Турон (Turan) ёки Туристон / Тургистон (Turistan / Turgistan) топоними билан
бир бўлиши мумкин деб тахмин қилинади [Gysеlеn 2002: 174; 2019: 192].

Шундай қилиб, Турон ёки Туристон / Тургистон (Turan / Turistan /
Turgistan) Сосонийларнинг 3 та тошбитиклари: Шопур I (ŠKZ), Нарсеҳ
(NPK) ва Шопур II (Pers I) да қайд этилади. Сосонийларнинг III – IV
асрларга оид муҳрларидаги пахлавий ёзувларида қайд этилган Tur<an>
(twl[n]) топоними эса Сосонийларнинг тошбитикларидаги Турон ёки
Туристон / Тургистон топоними билан бир бўлиши мумкин. Мазкур 3 та
тошбитиклардаги Turan, Turistan ва Turgistan номлари остида Ўрта Осиё
эмас, балки Ҳинд дарёсининг қуйи оқими ҳавзасида, ундан ғарбда
жойлашган кичик бир ҳудуд назарда тутилган бўлиб, у баъзан маркази
Қандабил шаҳри бўлган Budahah чўлини ҳам ўз ичига олган.

Бу ҳудуд Шопур I нинг кушон ерларига юриши (245-249 йиллар
оралиғида) даврида забт этилган бўлиб, ерларнинг бир қисми кейинчалик
сосоний шаҳзодалари томонидан бошқарилган «Ҳинд, Сакастон ва
Туристоннинг денгиз соҳилигача» бўлган шарқий ҳудуд таркибига
киритилган. Бизга уларнинг номлари ва IV асрнинг биринчи ярмигача
бўлган ҳукмронлик даври маълум. Нарсеҳдан кейин «Ҳинд, Сакастон ва
Туристоннинг денгиз соҳилигача подшоҳи» унвонига тахтнинг кейинги
ворислари Варахран, Хормизд ва 311 йилдан 327 йилгача ҳукмронлик қилган
унинг ўғли Шопур II эга бўлишган. Бу унвон IV аср ўрталаригача мавжуд
бўлиб, ундан кейин Сосонийларнинг расмий ёзувларида қайд этилмайди.

Турон / Тургистон дастлаб (III асрда) Cосонийларга қарам бир мулк
бўлиб, кейин Сакастон ва Ҳинд билан бирга саклар мамлакати таркибига
кирган (III – IV асрлар), VI асрда эса Сосонийлар салтанатининг
вилоятларидан бири (ostan) бўлган. Турон шарқда Ҳинд дарёси, шимолиғарбда – Sagistan ҳудуди, шимоли-шарқда – Pardan вилояти, жануби-ғарбда –
денгиз бўйида жойлашган Makuran вилояти билан чегарадош бўлган,
жанубда эса, Турон / Тургистон вилояти денгиз соҳилига – Турон кўрфазига
чиққан.

Turan, Turistan ва Turgistan вилояти ҳукмдори Сакастон ҳукмдори
Саган-шоҳга бўйсунган. Ўша даврдан бир кумуш танга (драхма) сақланган
бўлиб, унинг юза қисмида шаҳаншоҳ Ардашир I ва саклар шоҳи Ардашир
Сакан-шоҳ тасвири туширилган. Баъзи ёзувларда эса у мустақил ҳукмдор
сифатида алоҳида тилга олинади. Бу икки вилоят, яъни Сакастон ва
Тургистон (Турон)да кўчманчи қабилалар яшаган ва улар “эрон хунлари”
деб аталган. Улар Сосонийларга қўй ва от етиштириб берувчи асосий
қабилалардан бўлган.

Тургистон номи кейинги давр манбаларидаги Туркистон номининг ўрта
форсча шакли эканига ҳеч қандай шубҳа йўқ. Турон ва Туристон деб ҳам
аталган бу вилоят сакларнинг Сакастон вилоятига туташ жойлашгани ва
Сосонийлар салтанати таркибида битта вилоятни ташкил этиши қадимги
форсларнинг турклар ва сакларни уларнинг тилига қараб фарқлашганини
кўрсатади. Улар илк Сосонийлар даврида, эҳтимол ундан ҳам олдинроқ
даврларда эроний тилли кўчманчи қабилаларни “сак”, туркий тилли
кўчманчиларни эса “тур” деб аташган.

Шу ўринда, қандай қилиб турклар ўзлари яшаган Ўрта Осиё
минтақасидан шунчалик узоқ ерларда бориб қолганлар, деган савол
туғилади. Бунда Х аср араб тарихчиси ал-Маъсудийнинг туркларнинг Тибет
ва Ҳиндистон соҳилларига кўчиши ҳақидаги маълумотлари муҳим
аҳамиятга эга. Ривоятга кўра, “ ‘Амур [ибн Субил] ибн Йафас ибн Нуҳ
авлодларининг бир қисми Балх дарёсидан ўтиб, ас-Син диёрига йўл олиб,
Хутталон, Русан, ал-Ушрусана, ас-Суғд, Фарғона, аш-Шош, Истижоб, ал-
Фороб ва бошқа юртларга тарқалиб кетишган. Улар шаҳар ва қишлоқлар
бунёд этишди, сўнг уларнинг бир қисми чўлларга кўчиб, у ерларда яшай
бошлашди. Улар Кушон шаҳрига эгалик қилган турклар, хазлажлар ва
тағазғазлар эди. Бу мамлакат Хуросон ва ас-Син ўртасида жойлашган.
Бизнинг даврда, яъни ҳижрий 332 йил (милодий 943-44 йиллар)да унинг
ҳукмдори Эрхон ҳисобланади. Улар монийликка эътиқод қиладилар. …
Хоқон ал-ҳавоқин («хоқонлар хоқони») уларнинг олий ҳукмдори бўлиб,
туркларнинг барча хоқонлари унга бўйсунган. Форсда ҳокимиятни қўлга
киритган Фросиёб ат-Туркий хоқонлардан бири бўлган… Турклардан бир
гуруҳ одамлар ажралиб, ал-Ҳинд чегараларигача етиб борган. У ерларнинг
(иқлими) бу одамларга таъсир қилиб, уларнинг (терисининг) ранги
туркларнинг рангидан фарқ қила бошлади ва ҳиндларнинг рангига ўхшаб
кетди. Улар воҳа ва саҳроларнинг эгаларидир. Уларнинг бир қисми ат-
Туббат мамлакатига бориб жойлашди. Уларнинг турк хоқонига бўйсунувчи
ҳукмдори бўлган. Хоқон ҳокимияти ағдарилгач, ат-Туббат аҳолиси ўз
подшоҳини хоқон ал-хавоқин – «ҳоқонлар ҳоқони» унвонига эга бўлган
туркларнинг қадимги подшоҳларига тақлид қилиб, «хоқон» деб атай
бошлади. ‘Амур авлодларининг аксарият қисми денгиз қирғоқларига йўл
олиб, ас-Син чегарларига етиб боришди, ва ўша юртлар ва ерларга тарқалиб
кетишди” [Macoudi I: 286 – 288, 289 – 290].

Бизнингча, бу маълумот ҳақиқатда юз берган воқеаларнинг акссадосидир. Яъни бу ривоят қадимда туркларнинг маълум бир қисми
жанубга кўчиб, Тибетда қўним топганлиги, Ҳиндистон чегаралари ва Ҳинд
океани соҳилларигача етиб борганлигини кўрсатади. Маълумки, милоддан
аввалги II асрда Ўрта Осиёдан кўчманчи сак қабилаларининг Ҳиндистонга
кўчиши юз берган. Бу ривоятда Ўрта Осиёдан жанубга кўчган
қабилаларнинг “турк” деб аталиши сак қабилаларининг ҳеч бўлмаганда бир
қисми туркий тилли бўлганини кўрсатади. Ўрта Осиёдан жанубга кўчган
айнан ана шу турклар илк Сосонийлар (III – IV асрлар.) даврига оид
тошбитиклар ва муҳрларда тилга олинган Турон / Туристон / Тургистон
ўлкасига асос солган бўлиши мумкин.

Шаҳаншоҳ Папакнинг ўғли Ардаширнинг «Карнамак» китобида
ёзилишича, Шопурнинг ўғли Ормазд ҳокимият тепасига келиб, “бутун
Эроншаҳрни битта давлатга бирлаштирди турли вилоятлар ҳокимларини
ўзига бўйсундирди... ва Рум қироли, хўжайин, Кобул тегини, ҳинд подшоҳи,
турк хоқони (Turk <i> xākān) ва турли мамлакатларнинг ҳукмдорлари уни
қутлаш учун саройга келдилар” [Kârnâmak: 23 (198)].

Бу маълумотда тарихий хатолик бор дейилади: турк ҳоқони Шопурнинг
ўғли Ормазд (тахминан 271/272 – 272/273 йилларда ҳукмронлик
қилган)нинг олдига келган бўлиши мумкин эмас, чунки III асрда турклар
бўлмаган. Бироқ юқорида келтирилган Турон / Тургистон вилояти ҳақидаги
маълумотлар шаҳаншоҳ Ормазд I олдига келган турк ҳоқони ҳақидаги
хабарнинг тарихий хато эмаслигидан, аксинча тарихий воқеъликка тўлиқ
мос келишидан далолат беради.

Ат-Табарийга кўра, Арташир ўзининг иккинчи юришида Сакастон,
Гургон, Абаршаҳр, Марв, Балх, Хоразм – «Хуросоннинг чекка
чегараларигача» бўлган ҳудудларни босиб олган. У Марвдан Парсга қайтгач,
“Кушон подшоҳи, Турон подшоҳи ва Мукрон подшоҳининг элчилари
унинг қабулига итоат изҳор қилиш учун келишди” [at-Tabari I: 819 – 820].
Ибн Хордадбеҳ Ардашир «шоҳлар» деб атаган ҳукмдорлар – Cижистон-шоҳ,
Макрон-шоҳ (ас-Синдда), Ҳиндувон-шоҳ, Кабулон-шоҳ ва бошқалар
қаторида “турклар (мамлакатида) ги Турон-шоҳ” ни ҳам тилга олади [Ibn
Khordadhbeh: 17]. Тахмин қилинишича, бу ерда Ардаширга бўйсунган Ҳинд
ва Ҳилменд дарёлари оралиғида жойлашган туркларнинг кичик вилоятининг
ҳукмдори назарда тутилоқда.

Ибн Хордадбехнинг Турон-шоҳ «турклар ҳукмдори» бўлгани ҳақидаги
кўрсатмаси эътиборга оладиган бўлсак, “Карнамак” да тилга олинган “турк
ҳоқони” Сосонийлар салтанатининг шарқий чегарасида, Ҳинд дарёсининг
ғарбида, Сакастоннинг жанубида ва Мукроннинг шимолида жойлашган
Турон / Туристон / Тургистон вилоятининг ҳукмдори бўлган бўлиши керак.

Ас-Синд мамлакатидаги Турон вилояти шунингдек, мўғуллардан
олдинги давр ислом географлари (ал-Истахрий, Ибн Ҳавқал, ал-Муқаддасий,
«Ҳудуд ал-‘олам», Беруний, ал-Идрисий, Ёқут ал-Ҳамавий, Абу-л-Фида ва
бошқалар)нинг асарларида ҳам тилга олинади. Ислом тарихчилари
келтирган маълумотларга кўра, VII асрнинг ўрталари – иккинчи ярмида
Туронда турклар истиқомат қилган ва араб қўшинларига қаршилик
кўрсатган. VIII аср бошларида Сижистонда ўғуз ва халаж турклари яшаган.
82/701-72 йилларда Сижистонга тайинланган ҳоким Абдураҳмон ибн
Муҳаммад ибн ал-Ашъас у ерда яшаган ўғузлар ва халажлар билан жанг
қилишга мажбур бўлган. Кейинги асрларда Сижистондаги ҳокимият ҳали
ҳам халажларга тегишли бўлиб, уларнинг ҳокимиятига фақат Яъқуб ибн ал-
Лайс чек қўйган. 255/869 йилда Кобулга юриш қилган Яъқуб ибн ал-Лайс у
ердан қайтаётганда Сижистонда кўплаб турклар ва халажларни учратган
[Та’рих-и Систан: 215].

Шундай қилиб, манбаларда келтирилган маълумотлар бизга қуйидагича
хулоса қилиш имконини беради:

- 245 ва 249 йиллар оралиғида шаҳаншоҳ Шопур I (242 – 271 йилларда
ҳукмронлик қилган) шарққа юриш қилиши натижасида, Кушонлар
шоҳлигидан ерларининг бир қисми тортиб олинди, кейинчалик у ерлар
«Ҳинд, Сакастон, Туристоннинг денгиз қирғоғигача» бўлган шарқий ўлкаси
таркибига киритилди, шундан кейин тахминан 100 йил давомида IV аср
ўрталаригача Сосонийлар сулоласи шаҳзодалари унга ҳукмронлик қилиб

келган. Турон ёки Туристон / Тургистон вилояти ушбу ўлка таркибига
кирган, унинг ҳукмдори Туроншоҳ деб аталиб, Саканшоҳга бўйсунган. Бу
икки вилоят, яъни Сакастон ва Турон (Туристон / Тургистон)да кўчманчи
қабилалар яшаган ва улар “эрон хунлари” деб аталган. Улар Сосонийларга
қўй ва от етказиб берган.

- Юқорида келтирилган маълумотлар Ўрта Осиёдан жанубга кўчган сак
қабилаларининг бир қисми туркий тилли бўлган деб тахмин қилиш имконини
беради. Тургистон номи кейинги давр манбаларидаги Туркистон номининг
ўрта форсча шакли эканига ҳеч қандай шубҳа йўқ.

Турон ва Туристон деб ҳам аталган бу вилоят сакларнинг Сакастон
вилоятига туташ жойлашгани ва Сосонийлар салтанати таркибида битта
вилоятни ташкил этиши қадимги форсларнинг турклар ва сакларни уларнинг
тилига қараб фарқлашганини кўрсатади. Улар илк Сосонийлар даврида,
эҳтимол ундан ҳам олдинроқ даврларда эроний тилли кўчманчи қабилаларни
“сак”, туркий тилли кўчманчиларни эса “тур” деб аташган.

- Туронликлар, яъни турклар, шаҳар ва қишлоқларда яшаган ўтроқ
ҳиндулар билан ёнма-ён яшашган. Улар Сакастон ва қўшни вилоятларнинг
чўл-даштларида кўчиб юриб, VI – VIII асрларгача чорвачилик ва зотли
отларни кўпайтириш билан шуғулланганлар. Кейинги асрларда ҳам
Сакастон ва унинг атрофидаги ҳокимият турклар қўлида бўлган. Фақат
Яъқуб ибн ал-Лайс 255/869-йилда уларнинг ҳокимиятига чек қўйган. Х асрда
бу чўл-даштларда дравид қабилалари, кейинчалик эроний тилда сўзлашувчи
балуж қабилалари яшаган. Лекин Х – ХI аср бошларидаги Синд
топонимиясида Турон вилояти номи ҳали сақланган эди, ҳатто унинг соҳили
бўйлаб чўзилган кўрфаз ҳам “Турон” деб номланган, бироқ ўша даврда бу
ерда турклар борлиги тилга олинмайди. Умуман олганда, туронликлар, яъни
турклар, Сакастон даштлари ва унинг атрофларида тахминан 1000 йил
давомида яшашган. IХ аср охирларида турклар ўз даштлари устидан
ҳукмронликни йўқотгач, улар шимолий вилоятлар – Тохаристон ва Хуросон
ерларига кўчиб кетишган.

Фойдаланилган адабиётлар

1. Chaumont 1975 – Chaumont M.-L. “États vassaux dans l’empire des premiers
Sassanides”, Monumentum H. S. Nyberg I (Acta Iranica, 4). Leiden – Teheran,
1975, р. 89 – 156.
2. Gyselen 2002 – Gyselen, Rika. Nouveaux materiaux pour la geographie
historique de l’empire Sassanide: Sceaux administratifs de la Collection Ahmad
Saeedi (SI, Cahier 24). Leuven: Peeters Publishers, 2002.
3. Gyselen 2019 – Gyselen, Rika La géographie administrative de l’Empire
sassanide. Les témoignages épigraphiques en moyen-perse (Series: Res Orientales,
25). Leuven: Peeters Publishers, 2019.
4. Herzfeld 1924 – Herzfeld E. Paikuli. Monument and Inscription of the Early
History of the Sasanian Empire. Vol. 1 – 2. Berlin: Dietrich Reimer / Ernst
Vohsen, 1924 (Forschungen zur islamischen Kunst, 3). (NPK)

5. Ibn Khordadhbeh – Abu’l-Kasim Obaydallah ibn Abdallah Ibn Khordadhbeh,
Kitab al-Masalik wa’l-mamalik / Ed. M. J. de Goeje, BGA, pars 6. Lugduni
Batavorum: E. J. Brill, 1889, p. 1 – 183.
6. Kârnâmak – Kârnâmak-i Artakhshîr-i Pâpakân. Memoirs of king Ardashîr, the
founder of the Sassanian dynasty / The Pehlvi text transliterated in Roman
characters and translated into Gujârati. With a corresponding account of his life,
taken from the Shah Nameh of Firdosi / Ed., with copious notes by Kaikobâd
Adarbâd Dastȗr Nosherwân. Bombay: Education Society’s Steam Press, 1896.
7. Macoudi – Macoudi. Les prairies d’or / Text et traduction C. Barbier de
Meynard, t. I – IX. Paris: Societe Asiatique, 1861 – 1877.
8. at-Tabari – Abu Djafar Mohammed ibn Djarir at-Tabari, Annales / Ed. M. J. de
Goeje, I – III series, Lugduni Batavorum: E. J. Brill, 1879 – 1901.
9. Та’рих-и Систан – Та’рих-и Систан (История Систана) / Перевод,
введение и комментарий Л. П. Смирновой (ППВ, ХLII). М.: Наука, 1974.
10. Wiesehöfer 1996 – Wiesehöfer, Josef. Ancient Persia from 550 BC to
650 AD (transl. by A. Azodi). London: J. B. Tauris & Co., 1996 (2001).

QANG’ DAVLATI TASHKIL TOPISHI BO’YICHA FIKRLAR TAHLILI

Xolmatova Umida. Samarqand Davlat Universiteti
tayanch doktaranti. uholmatova58@gmail.com

Annotatsiya: Mazkur maqolada Markaziy Osiyoning qadimiy davlatlaridan biri —
Qang (Kang, Kangyuy) davlati tarix sahnasida shakllanishi, rivojlanishi va uning
siyosiy hamda madaniy hayotdagi o‘rni yoritilgan. Tadqiqotda arxeologik
topilmalar, yozma manbalar, xususan, Xitoy yilnomalaridagi ma’lumotlar asosida
Qang davlatining miloddan avvalgi III asr – milodiy III asrlar oralig‘ida Sirdaryo
havzasida vujudga kelgani tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada Qang davlatining
boshqaruv tizimi, iqtisodiy hayoti, qo‘shni xalqlar — Xitoy, Yuezhi va Kushonlar
bilan bo‘lgan siyosiy aloqalari ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Qang davlati, Kangyuy, Sirdaryo, qadimgi tarix, Yuezhi, Kushon,
sug‘diylar, Markaziy Osiyo.
Аннотация: В данной статье рассматривается процесс формирования и
развития одного из древнейших государств Средней Азии — Канг (Кангюй).
На основе археологических находок и письменных источников, в частности
китайских хроник, анализируется возникновение государства Канг в III веке
до н.э. – III веке н.э. в бассейне реки Сырдарья. В статье освещаются вопросы
государственного управления, экономической жизни, а также политические
отношения Канга с соседними народами — Китаем, юэчжи и кушанами.
Ключевые слова: государство Кан, Кангюй, Сырдарья, древняя история,
юэчжи, Кушаны, согдийцы, Центральная Азия.
Annotation: This article explores the formation and development of one of the
ancient states of Central Asia — Kang (Kangju, Kangyuy). Based on
archaeological findings and written sources, particularly Chinese chronicles, the
study analyzes the emergence of the Kang state in the 3rd century BCE – 3rd