Населенные пункты Бухарского эмирата (конец XIX – начало XX в.) /
Материалы к исторической географии Средней Азии. Под. Ред. А.Р.
Мухаммеджанова. Ташкен: Университет, 2001.
11. Отахўжаев А. Илк ўрта асрлар Марказий Осиё цивилизatsiясида турксуgʻд муносабатлари. Тошкент: ART-FLEX, 2010. 220 б.
12. Пугаченкова Г.А. Древности Мианкаля (из работ Узбекистанской
искусствоведческой экспедиции). Ташкент: Фан, 1989. 204 с.
13. Раимқулов А. А. Катта Суғд – Суғдиёна. Тошкент: Iqtisod moliyachi, 2017.
208 б.
14. Распопова В.И., Шишкина Г.В. «Согд» // Средняя Азия в раннем
средневекове. М.: Наука, 1999. С. 50–77.
15. Смирнова И. О. Места домусульманских культов в Средней Азии (по
материалам топонимки) // Страны и народы Востока: Средняя и Центральная
Азия. География, этнография, история. Вып. X. М.: “Наука”, 1971. С. 90–108.
Ўзбекистон тарихи (Хрестоматия). 2-жилд. 1-китоб. V–XI асрлар. Тошкент,
2014.
16. Хўжаев А. Марказий Осиё халқлари тарихига оид маълумотлар (Қадимий
ҳамда илк ўрта аср хитой манбаларидан таржималар ва тадқиқотлар).
Тошкент: Наврўз, 2015. 332 б.
17. Lurje P. “KOŠĀNIYA” // Encyclopædia Iranica, online edition, 2014.
Available at: http://www.iranicaonline.org/articles/koshaniyeh (accessed 30
December 2014).
Картографик манбалар
18. Delisle G. Map of Persia (Iran, Iraq, Afghanistan) — Geographicus — Persiadelisle,
19. Chavannes E. Documents sur les Tou-kiue (Turks) occidentaux // Сборник
трудов Орхонской экспедиции. Вып. 6. СПб.: Императорская академия наук,
1903. С. 380.
İSLAM FETHLERİNDEN HAREZMŞAHLAR DÖNEMİNE KADAR
GENCE ŞEHRİ
Arzu Bebirova
AMEA. Tarih ve Etnografya Enstitüsü Doktora Öğrencisi
bebirovaarzu@gmail.com
Summary: The paper is devoted to the study of Ganja, the ancient city of
Azerbaijan, and its historical periods of development. Starting from the 10th
century, the city of Ganja became an important political and socio-economic
center. Natural disasters, particularly earthquakes, the relocation of the capital to a
southern city of Azerbaijan, as well as the Mongol invasions, partially reduced the
city's importance. The article explains the reasons for the increase and decrease in
the importance of a city using the example of Ganja.
Key words: Azerbaijan, Ganja, Islam, Seljuk, Khwarazmians, Seljuk, Mongol
Аннотация: Статья посвящена исследованию Гянджи, древнего города
Азербайджана, и периодов её исторического развития. Начиная с X века
город Гянджа превращается в важный политический и социальноэкономический центр. Стихийные бедствия, в частности землетрясения,
перенос столицы в южный город Азербайджана, а также монгольские
нашествия частично снизили значение города. В статье на примере Гянджи
объясняются причины роста и снижения значимости города.
Ключевые слова: Азербайджан, Гянджа, ислам, Сельджуки, Хорезмийцы,
Сельджуки, Монголы.
Annotatsiya: Ushbu maqola Ozarbayjonning qadimiy shaharlaridan biri bo‘lgan
Ganja hamda uning tarixiy rivojlanish davrlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. X
asrdan boshlab Ganja shahri muhim siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy markazga
aylangan. Tabiiy ofatlar, xususan zilzilalar, poytaxtning Ozarbayjonning janubiy
shahriga ko‘chirilishi, shuningdek, Mo‘g‘ullar bosqinlari shaharning ahamiyatini
qisman pasaytirgan. Maqolada shahar nufuzining ko‘tarilishi va pasayishi sabablari
aynan Ganja misolida tushuntirilgan.
Kalit so‘zlar: Ozarbayjon, Ganja, Islom, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Saljuqiylar,
Mo‘g‘ullar.
Azerbaycan'ın en kadim şehirlerinden biri olan Gence'nin adı erken orta çağ
Pehlevi kaynaklarında geçmektedir (Müntәxәbat 2014: 168). Hiç şüphesiz bu şehir,
Azerbaycan topraklarında kurulan Albanya devletinin en önemli şehirlerinden
biriydi. Arap fetihlerinden sonra uzun zaman gözden uzak kalan Gence şehrinin
önceki ihtişamı X. yüzyıldan itibaren yeniden kendine geldi. Bir süre Şeddadiler
devletinin temel merkezi olan Gence'nin adı birçok ilk kaynakta, özellikle de Arap
müelliflerin eserlerinde geçmektedir. Arap müellifleri eserlerinde Gence şehrini
Arran bölgesinin en büyük şehri olarak adlandırırlar.
El-Mukaddesi, "Ahsenü't-Tekasim" adlı eserinde şöyle yazar: "Rıhab adlı
bölge üç kısma ayrılır ve bu kısımları birbirinden ayırmak çok zordur. Azerbaycan,
Arran ve Ermeniyye şehirleri iç içedir. Gence, Arran'ın en büyük şehirlerinden
biridir." (el-Mukaddesi 2015: 385) Bu görüşleri diğer Arap müellifleri de doğrular.
Yakut el-Hamevi, "Mu'cemü'l-Büldan" eserinde şöyle yazar: "Gence ve Beylekan,
Arran şehirlerindendir. Gence, Arran'ın başkentidir. Burası şairlerin ve alimlerin
yaşadığı büyük bir şehirdir." (Əliyeva 2020: 210-211). Anonim "Hududü'l-Alem"
eserinde yazılır: "Gence, bol nimetli ve verimli bir şehirdir. Bu şehirde güzel ve
her türden eşyalar hazırlanır." (Hudûdü'l-Âlem 2018: 142-143). Hiç şüphesiz, X-
XI. yüzyıllarda Gence hem Şeddadiler hem Selçuklu İmparatorluğu, aynı zamanda
Atabeyler devleti için önemli olduğu için ilk tarihi kaynaklarda daha çok
anılmaktadır.
XII. yüzyıldan itibaren tarihi kaynaklarda Gence şehrinin adı az geçer ki, bu
da Gence'nin artık eskisi gibi etkileyici bir gücünün olmadığını gösterir. Gence'nin
biraz gözden uzak kalmasının ve bu nedenle kaynaklarda adının az geçmesinin üç
temel sebebi mevcuttur.
İlk sebep, Azerbaycan topraklarında kurulan devletlerin başkentlerinin
Aras'ın güneyindeki şehirlere geçmesidir. Gözlemlerden şu sonuca varmak
mümkündür ki, Atabeyler zamanında başkent önce Nahçıvan, ardından Tebriz
şehri, İlhanlılar devleti zamanında Meraga, Tebriz ve Sultaniye şehirleri,
Karakoyunlular ve Akkoyunlular zamanında ise Tebriz olmuştur. Bu da temel
ekonomik gücün kuzeyden güneye geçtiğini gösterir. Bu durum, Azerbaycan'ın
kuzeyinde yer alan şehirlerin hem siyasi hem de ekonomik açıdan kenarda
kalmasına yol açtı.
Bu nedenle başta Gence şehri olmak üzere birçok Kuzey Azerbaycan şehri
hakkında ilk kaynaklar daha az bilgi verdi, ya da hiç bilgi vermediler. Değerli
Farsça kaynaklar olan Hamdullah Kazvini'nin "Tarih-i Güzide", Ata Melik
Cüveyni'nin "Tarih-i Cihangüşa", Nizamüddin Şami'nin "Zafernâme" ve
Muhammed Kaşani'nin "Tarih-i Olcaytu" eserlerinde bu isme hiç rastlanmaz.
Fazlullâh Reşideddin'in "Cami'ü't-Tevarih" eserinde ise sadece iki defa Gence adı
geçmektedir (Rashiduddin 1999: 259, 756).
Gence şehri hakkındaki bilgilere, Farsça kaynaklardan farklı olarak Arapça
ve Türkçe kaynaklarda ve "Selçuknâmeler"de az da olsa rastlanır. Zekeriya
Kazvini "Asarü'l-Bilad" eserinde şöyle yazar: "Bu şehrin insanları silah üretimi ve
kullanımında meşhurdur. Halkın hepsi ipek böceği yetiştirir. Burada üretilen
iplikler başka yerlerdekilerden daha kalitelidir. Nizami buradan(dır)." (Vәlixanlı
2015: 338) Ebü'l-Fida "Takvimü'l-Büldan" ise eserinde şöyle yazar: "Bu şehrin adı
Arran ile birlikte anılır. Gence, Berde'den iki konak uzaktadır, düz bir arazidedir,
bostanlarıyla zengindir. Oraya bölgenin merkezidir. Burada hastalığa sebep olan
incir yetişir." (Ebü’l Fidâ 2017: 308).
Gence şehri ile ilgili bilgiler daha çok Moğol yürüyüşleri ve Harezmşahlar
dönemine aittir. Şihabeddin bin Fazlullah el-Ömeri, "Mesalikü'l-Ebsar" eserinde
Harzemşah Celaleddin'den bahsederken Gence'nin adını zikreder (el-Ömerî 2014:
258, 355). Ahmed bin Mahmud "Selçuknâme" eserinde Gence'yi, bir süre bağımsız
beylik gibi faaliyet gösteren Şeddadilerin merkezi şehri olarak gösterir (Ahmed bin
Mahmud 1977: 26). Bununla birlikte Zahireddin Nişapuri "Selçuknâme",
Mirhond'un "Ravzatü's-Safa", Ravendi'nin "Rahatü's-Sudur ve Ayetü's-Sürur", İbn
Bibi'nin "El-Evamirü'l-Alaiyye fi'l-Umuri'l-Alaiyye" ve Anonim "Selçuknâme"
gibi eserlerde de Gence şehri bir Selçuklu şehri olarak anılır, ancak önceki
şöhretinden bahsedilmez (Quliyev 2022: 24-26).
Gence şehrinin gözden uzak kalmasının ikinci sebebi doğal süreçlerle
ilgilidir. Gence'nin sosyal-ekonomik açıdan gerilemesinin temel sebebi doğal
felaket olmuştur. 1139 yılında Gence şehrinde meydana gelen güçlü deprem, onun
uzun süre kendine gelememesine neden oldu. 30 Eylül'de Gence şehrinde meydana
gelen 9 şiddetindeki deprem sonucunda Kepez Dağı çökerek Ağsu çayının önünü
kesmiş ve Göygöl, Maralgöl, Ceyrangöl, Ördekgöl, Zeligöl, Ağgöl, Karagöl ve
Şamlıgöl oluşmuştur. Bazı kaynaklara göre 230 bin, bazılarına göre ise 300 bin
insan hayatını kaybetti. Gence depremi hakkında ilk kaynaklardaki bilgiler ilgi
çekici.
Yerli müellif olan Mıhitar Goş, "Alban Salnamesi" eserinde şöyle yazar:
"Areg ayının 18. günü, Cuma gününden Cumartesi’ye geçen gece (30 Eylül 1139,
Cumartesi günü) Allah'ın şiddetli gazabı dünyaya döküldü. Yerin hiddeti ve
kuvvetli yıkımı korkunç gazapla bu Albanya toprağına ulaştı. Bunun sonucunda
onun başkenti Gence de kendi sakinlerini yutarak cehenneme atıldı. Dağlık
mahallelerde birçok köy ve kale, ahalinin başına yıkılan manastır ve kiliselerle
birlikte dağıldı. Viran olmuş kalelerin altında sayısız insan telef oldu." Mıhitar
Goş, deprem sonrası Gürcü yağmasından bahseder: "(Gürcüler) acımasızca ve kaba
bir şekilde davranıyor, sağ kalanların üstüne hücum ediyor ve onları ya kılıçtan
geçiriyor ya da kendilerine köle ediyorlardı [satıyorlardı]. Onlar, bu önemli şehrin
birden cehenneme dönüşmesini, yığın yığın altın ve insan cesetleri yığınının
birbirine karışmasını görseler de şehre karşı merhametli olmak hakkında
düşünmediler, altın ve gümüş hazinelerini kazıp götürdüler, baskınlar ve
işkenceleriyle [halka] depremin kendisinden daha çok eziyet veriyorlardı."
(Kalankatuklu 2006: 390-391). Deprem, görkemli Azerbaycan şairi Nizami
Gencevi'nin eserlerinde de yankı bulmuştur. Nizami Gencevi, "Hamse"sine dahil
olan "İskendername" poemasının “İkbalname” bölümünde Gence depremi
hakkında yazıyordu:
"Koptu bir zelzele, göğü oynattı,
Şehirler dağılıp yerlere battı.
Dağ-taş sarsılarak kopup uçarken
Felek toz altında kaldı bir anda...
Felek zincirinin halkaları tek
Yerin de bendleri ayrıldı tek tek.
Yollarını şaşırdı gür akan sular,
Dağlar çarpışmaktan bitap oldular.
Hiçbir göz selamet kalmadı inan
Matem sürmesine gark oldu cihan
O kadar hazine battı o gece,
O cumartesi gecesi yok oldu Gence." (Gәncәvi 2004: 33-34)
Sadece yerli kaynaklarda değil, yabancı kaynaklarda da dehşetli Gence
depremi hakkında bilgi verilir. İbnü'l-Esir, "El-Kâmil fi't-Tarih" eserinde şöyle
yazar: "Bu yıl (1139) Azerbaycan'a bağlı Gence ve bir sıra yerlerde, Arran'da
deprem oldu. Ama en güçlüsü Gence'de oldu. Sayılamayacak kadar adam öldü.
Rivayete göre 230 bin adam ölmüştü ve ölenler arasında Azerbaycan hâkimi Kara
Sungur'un iki oğlu da vardı." (İbnü'l Esir 2015: 70) İlk kaynakları gözden
geçirdiğimizde felaketin etkisini açıkça görmek mümkündür.
Gence'nin biraz geri plana düşmesinin üçüncü sebebi ise şehrin yabancı
işgalcilerin yıkımlarına maruz kalmasıdır. Moğolların ilk yürüyüşünden sağ
kurtulan Gence şehri, onların sonraki yürüyüşü sırasında Çormağun Noyan bu
bölgeleri ele geçirdiler ve büyük yıkımlar yaptılar. Bu konuda en doğru bilgiyi
Genceli Kirakos verir. O, "Tarih" eserinde şöyle yazar: "Onlar etraftaki bütün
üzüm bağlarını yerle bir edip şehrin kale duvarlarını mancınık ile yıkmaya
başladılar. Tam bir hafta şehri muhasarada tutarak bekleme mevkiinde durdular.
Şehrin teslim olacağını gören ahali evlerine dönüp yurtlarına od vurdular. Yanması
gereken her şey yandığı için onlar eli boş kalmışlardı." (Əliyarlı 2007: 179-180).
Vurgulamak gerekir ki, bir şehrin ister siyasi, isterse sosyal-ekonomik açıdan
gerilemesi savaşların neticesinde gerçekleşmiştir.
XIV-XV. yüzyıllara dikkat ettiğimizde Gence'nin yeniden canlandığını
gözlemlemek mümkündür ki, bu da yeniden siyasi süreçlerin Azerbaycan'ın
kuzeyinde daha aktif olarak cereyan etmesi sonucundadır. Ebu Bekir Tihrani,
"Kitab-ı Diyarbakriyye" eserinde 1447-48 olaylarından bahsederken Cihanşah'ın
Diyarbakır'a yürüyüşü ve onun bir süre Gence'de ikamet ettiğinden yazar (Tihranî
2014: 121).
Siyasi süreçlerin içinde olmak veya onlardan kenarda kalmak, savaşlar ve
doğal felaketler bir şehrin önemini artırıp azaltabilirler. Bunlar ayrı ayrı büyük bir
etkiye sahip olmasalar da aynı sebepler bir yerde baş gösterirse o zaman ciddi bir
değişiklik meydana gelebilir.
Ədəbiyyat
1. el-Mukaddesi 2015 - Muhammed b. Ahmed el-Mukaddesi. Ahsenüt-taksim.
Çeviri ve notlar: Ahsen Batur. İstanbul, 2015
2. Vəlixanlı 2015 - Vәlixanlı N. Azәrbaycan VII-XII әsrlәrdә: tarix, mәnbәlәr,
şәrhlәr. Bakı, Elm, 2016
3. Müntəxəbat 2014 - Azәrbaycanın qәdim tarixinә dair yazılı mәnbәlәr. Bakı:
Turxan, 2014
4. Əliyeva 2020 - Əliyeva N.A. “Mucәm әl-buldәn” әsәrindә Azәrbaycan vә
Qafqaz. Bakı, “Elm vә tәhsil” 2020
5. Hudûdü'l-Âlem 2018 - Hudûdü'l-Âlem Mine'l-Meşrik İle'l-Magrib.
Çevirmenler Murat Ağarı, Abdullah Duman. İstanbul: Ayışığı kitapları, 2018
6. Rashiduddin 1999 - Rashiduddin Fazlullah`s Jami ut-Tawarikh. Compendium
of Chronicles. The history of Mongols / English translation and annotation by W.
M. Thackston. Harvard: Harvard University Department of New Eastern
Languages and Civilizations, 1999
7. Ebü’l Fidâ 2017 - Ebü’l Fidâ Coğrafyası (Takvimü`l-Büldan). Tercüme ve
yayına hazırlayan Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe yayınevi, 2017
8. el-Ömerî 2014 - Şihabeddin b. Fazlullah el-Ömerî. Türkler Hakkında
Gördüklerim ve Duyduklarım (Mesaliku'l Ebsar). Çeviren D. Ahsen Batur.
İstanbul, Selenge Yayınları, 2014
9. Ahmed bin Mahmud 1977 - Ahmed bin Mahmud. Selçukname: 2 ciltte,
İstanbul, 1977
10. Quliyev 2022 - Quliyev B. N. XIII – XV әsrlәr Azәrbaycan elm vә mәdәniyyәt
tarixi, Bakı, 2022
11. Kalankatuklu 2006 - Moisey Kalankatuklu. Albaniya tarixi., Mxitar Qoş.
Alban Salnamәsi. Tәrcümә edәn, müqәddimә, qeyd vә şәrhlәrin müәllifi Ziya
Bünyadov. Bakı: "Avrasiya press", 2006
12. Gəncəvi 2004 - Gәncәvi N. İskәndәrnamә. İqbalnamә. Bakı, "Lider nәşriyyat",
2004
13. Əliyarlı 2007 - Azәrbaycan tarixi üzrә qaynaqlar. İkinci nәşrin tәrtibçisi vә
redaktoru S. Əliyarlı. Bakı: "Çıraq", 2007
14. İbnü'l Esir 2015 - İbnü'l Esir. İslam Tarihi (el-Kamil fi’t-Tarih Tercümesi) .
11.cilt. İstanbul, Bahar yayınları, 2015
15. Tihranî 2014 - Ebu Bekr-i Tihranî. Kitab-ı Diyarbekriyye. Çeviren Mürsel
Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu yayınları, 2014
“POP” ATAMASI HAQIDA
Qo‘ldashev Sherali Temiralievich