ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Tarixiy toponimika va Farg‘ona vodiysi joy nomlarining shakllanishi

Abdullayeva Nasiba Arabovna, Abdug‘ofurov Muhammadqodir

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

toponimik tizimining asosiy qatlamlaridan biri bo‘lib, ular til, tarix va geografiya
fanlari kesishmasida o‘rganilishi zarur bo‘lgan boy madaniy merosdir.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati.
1. Abulg’ozi Bahodirxon. Shajarai turk.-T.:Cho’lpon,1992.-180 bet
2. Begaliyev N. O’zbek etnonimlari tarixidan. – Samarqand, 2004.- 90 bet.
3. Do’simov Z., Egamov X. Joy nomlarining qisqacha izihli lug’ati.-T.: 1977.-
174 bet.
4. Qarayev S. O’zbekiston toponomikasi. – T.:Fan, 1991.
5. Nafasov T. O’zbek nomnomasi. – Qarshi, Nasaf. 1993.-154-bet

TARIXIY TOPONIMIKA VA FARG‘ONA VODIYSI JOY NOMLARINING
SHAKLLANISHI

Ilmiy rahbar: falsafa fanlari bo’yicha (PhD)
dotsent Abdullayeva Nasiba Arabovna

Muallif:Abdug’ofurov Muhammadqodir
Andijon Davlat Pedagogika Instituti,

Tarix yo‘nalishi, 2-bosqich magistranti
Tel №+998908217570
Tel №+998945271793

Anotatsiya: Mazkur maqolada tarixiy toponimika fanining mazmuni va Farg‘ona
vodiysi hududidagi joy nomlarining shakllanish jarayoni tahlil qilingan. Unda
Farg‘ona, Andijon va Namangan viloyatlarida uchraydigan toponimlarning kelib
chiqishi, etimologiyasi hamda davrlar o‘tishi bilan yuz bergan o‘zgarishlar
yoritilgan. Shuningdek, mustaqillik davrida joy nomlarining milliylik va tarixiylik
tamoyillari asosida qayta tiklanishi, toponimikaning madaniy ahamiyati haqida fikr
yuritilgan.
Kalit so‘zlar: toponimika, Farg‘ona vodiysi, joy nomlari, tarix, madaniyat,
etimologiya, mustaqillik, geografik nomlar.
Аннотация: В данной статье рассматриваются сущность исторической
топонимики и процесс формирования названий местностей Ферганской
долины. Анализируются происхождение и этимология топонимов,
встречающихся в Ферганской, Андижанской и Наманганской областях, а
также изменения, происходившие с ними на протяжении времени. Особое
внимание уделено восстановлению исторических и национальных названий в
период независимости и культурному значению топонимики.
Ключевые слова: топонимика, Ферганская долина, названия мест, история,
культура, этимология, независимость, географические названия.
Abstract: This article analyzes the essence of historical toponymy and the process
of formation of place names in the Fergana Valley. It examines the origin and
etymology of toponyms found in Fergana, Andijan, and Namangan regions, as well

as their historical transformations. Special attention is given to the restoration of
national and historical names during the independence period and to the cultural
significance of toponymy.
Keywords: toponymy, Fergana Valley, place names, history, culture, etymology,
independence, geographical names.

Toponimika — bu joy nomlarining kelib chiqishini, ularning tarixiy,
tilshunoslik va madaniy asoslarini o‘rganuvchi fan hisoblanadi. Tarixiy toponimika
esa joy nomlarining shakllanishi va davrlar o‘tishi bilan o‘zgarishlarini tahlil
qiladi. Har bir joy nomi xalqning tili, dunyoqarashi, hayot tarzi va madaniyatini
o‘zida aks ettiradi.

O‘zbekiston hududi, xususan, Farg‘ona vodiysi toponimik jihatdan
nihoyatda qadimiy va murakkab mintaqa hisoblanadi. Bu hududda turli davrlarda
yashagan xalqlar, ularning tillari va madaniyatlari joy nomlarida o‘z izini
qoldirgan. Farg‘ona vodiysi toponimlari ko‘p qatlamli tuzilishga ega bo‘lib,
ularning shakllanishida turkiy, fors-tojik, arab, va hatto qadimgi hind (sanskrit)
unsurlari ishtirok etgan.

Masalan, “Farg‘ona” nomi qadimiy “Parg‘ana” so‘zidan kelib chiqqan
bo‘lib, sanskrit tilida “serhosil yer” ma’nosini bildiradi. “Qo‘qon” toponimi turkiy
“ko‘kan” so‘zidan olingan bo‘lib, “ko‘k rangli joy” yoki “yashil maskan”
ma’nosida ishlatilgan. “Namangan” esa forscha “nam” (ho‘l) va “ganj” (xazina,
joy) so‘zlarining birikmasidan hosil bo‘lgan “Andijon” nomi esa “Andigan” yoki
“Andukan” shaklida uchrab, fors tilidagi “pastlikdagi joy” degan ma’noni
anglatadi.103

“Marg‘ilon” nomining kelib chiqishi haqida bir nechta qarashlar mavjud.
Ba’zi manbalarda u “murg‘” (qush) so‘zidan olingan deb ko‘rsatiladi, ya’ni
“qushlar joyi” degan ma’noni bildiradi. “Chortoq” esa “chor” (to‘rt) va “to‘q”
(yo‘l, burchak) so‘zlaridan tarkib topib, “to‘rt yo‘l kesishgan joy” ma’nosini
anglatadi.104 Bu kabi toponimlar o‘sha hududning tabiiy sharoiti, relyefi va
ijtimoiy hayotini aks ettiradi.

Toponimlar shakllanishida diniy e’tiqod ham muhim rol o‘ynagan.
Masalan, “Shohimardon” nomi islom tarixidagi “Shohi Mardon Ali” nomi bilan
bog‘liq bo‘lib, bu joy diniy ziyorat markaziga aylangan. “Oltiariq”, “Oqtepa”,
“Toshloq”, “Buvayda”, “Rishton” kabi nomlar esa hunarmandchilik, tabiiy
manzara va inson faoliyatini ifodalaydi.105

Farg‘ona vodiysi toponimik tizimi tarixiy jihatdan uch bosqichda
rivojlangan: qadimgi davr, o‘rta asr va yangi davr. Qadimgi davr toponimlari
asosan tabiiy belgilar va qadimiy til qatlamlariga asoslangan bo‘lsa, o‘rta asrlarda
arab-fors unsurlari kirib kelgan. Sovet davrida esa mafkuraviy nomlar paydo
bo‘ldi, masalan “Leninobod”, “Kommunizm”, “Oktyabr” kabi. Mustaqillikdan
so‘ng esa milliy va tarixiy nomlar tiklandi: “Leninobod” o‘rniga “Asaka”,

103 Qayumov A. O‘zbekiston toponimiyasi: tarix va zamon talqinida. – Toshkent: Fan, 2010.
104 Sagdullayev A. O‘zbekiston tarixi va toponimika asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2015.
105 Rahmonov M. Farg‘ona vodiysi toponimlari va ularning kelib chiqishi. – Farg‘ona, 2018.

“Kommunizm” o‘rniga “Navbahor”, “Oktyabr” o‘rniga “Yangi hayot” deb
o‘zgartirildi106.

Bu holat toponimik tizimning ijtimoiy-siyosiy jarayonlar bilan bevosita
bog‘liq ekanini ko‘rsatadi. Joy nomlari xalqning o‘zligini tiklashda, tarixiy xotirani
saqlashda va milliy qadriyatlarni mustahkamlashda muhim vositadir.

Bugungi kunda Farg‘ona vodiysi toponimlarini o‘rganish faqat tarixiy
emas, balki madaniy va turistik ahamiyatga ham ega. Chunki joy nomlari orqali
mintaqaning madaniy merosi, qadriyatlari va tabiiy muhitiga doir qimmatli
ma’lumotlar tiklanadi. Shunday qilib, Farg‘ona vodiysi toponimlari o‘zbek
xalqining tarixiy xotirasi, tili, madaniyati va ruhiy dunyosini ifodalovchi bebaho
manba sifatida qadrlanadi. Tarixiy toponimika fani bu boy merosni ilmiy
o‘rganish, tahlil qilish va kelajak avlodlarga yetkazishning samarali vositasi bo‘lib
xizmat qiladi.

Xulosa: Tarixiy toponimika — xalqning o‘tmishidan darak beruvchi,
tarixiy xotirani saqlab qoluvchi muhim ilmiy yo‘nalishdir. Farg‘ona vodiysi
toponimlari bu jihatdan o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lib, ular o‘zbek xalqining tili,
madaniyati va tarixiy taraqqiyotini aks ettiradi.Joy nomlarining o‘rganilishi milliy
o‘zlikni anglash, ma’naviyatni boyitish va hududlarning tarixiy qiyofasini tiklashda
muhim manba hisoblanadi.Mustaqillik yillarida toponimik siyosatning milliy
tamoyillarga asoslanib shakllanishi natijasida tarixiy nomlarning qayta tiklanishi
xalqning tarixiy xotirasini mustahkamlashga xizmat qilmoqda.Shunday ekan,
tarixiy toponimika fani Farg‘ona vodiysi va umuman O‘zbekistonning madaniytarixiy merosini ilmiy asosda o‘rganishda beqiyos ahamiyat kasb etadi.

Foydalanilgan adabiyotlar royxati
1. Qayumov A. O‘zbekiston toponimiyasi: tarix va zamon talqinida.
– Toshkent: Fan, 2010.
2. Sagdullayev A. O‘zbekiston tarixi va toponimika asoslari. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2015.
3. Rahmonov M. Farg‘ona vodiysi toponimlari va ularning kelib
chiqishi. – Farg‘ona, 2018.
4. Tursunov O. Til va tarixiy nomlar uyg‘unligi.Toshkent: Yangi
asr avlodi, 2020.

ТОПОНИМЫ В ПУТЕВЫХ ЗАМЕТКАХ ВАСИЛИОСА ВАТАТЗИСА
«ПЕРЕТИГОН». КРАТКИЙ ОБЗОР.
Сайдуллаев Гуламжон Авзарович

преподаватель кафедры «Общественных наук» Ташкентского
государственного медицинского университета.
gulamjansaydullaev@gmail.com

Аннотация: Статья посвящена анализу топонимов в путевых заметках
Василиоса Вататзиса «Перетигон». Исследуются географические названия

106 Tursunov O. Til va tarixiy nomlar uyg‘unligi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.