6. Камолиддин Ш. С. Историческая макротопонимия Центральной Азии.
// Markaziy Osiyo tarixi / История Центральной Азии / History of Central Asia
(Ташкент). — 2023, № 1. С. 35–54.
OLMALIQ SHAHRI TARIXIY GEOGRAFIYASI
Bekmuradov Sanjar Tursunmamatovich,
Toshkent amaliy fanlar universiteti v.b. Dotsenti, PhD
Tel.: +998 99 882 21 07
Email: stb.uz.com@gmail.com
ANNATATSIYA
Markaziy Osiyo tarixida muhim oʻrin tutgan Olmaliq shahri tarixiy geografiyasi
hududi uchun tabiiy-geografik sharoitlarning oʻzgarishi, aholining joylashuvi,
savdo yoʻllari tizimi hamda mintaqaviy siyosiy jarayonlar bilan chambarchas
bog‘langan tarixiy bosqichlarni oʻz ichiga oladi. Ushbu tarixiy shahar VII/XIII
asrlarda tashkil topgan. Chig‘atoy ulusi tarkibida boʻlgan davr ham alohida
ahamiyat kasb etgan.
KALIT SO‘ZLAR: Olmaliq, Karluk, Chingizxon, Buzar, Sig‘noq-Tegin,
Chig‘atoyxon, Chig‘atoy ulusi.
АННОТАЦИЯ
Историческая география города Алмалыка, занимающего важное место в
истории Центральной Азии, включает исторические этапы, тесно связанные с
изменением природно-географических условий территории, размещением
населения, системой торговых путей и региональными политическими
процессами. Этот исторический город был основан в VII-XIII веках. Особое
значение имеет также период его вхождения в состав Чигатайского улуса.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА: Алмалык, Карлук, Чингизхан, Oзар, Сикнак Текин,
Чагатайхан, Чагатайский улус.
ANNOTATION
The historical geography of the city of Almalyk, which occupies an important
place in the history of Central Asia, includes historical stages closely related to the
change in natural and geographical conditions for the territory, the location of the
population, the system of trade routes, and regional political processes. This
historical city was founded in the 7th/13th centuries. The period when it was part
of the Chagatay ulus is also of particular importance.
KEYWORDS: Almalyk, Karluk, Genghis Khan, Ozar, Siknak Tekin, Chagatay
Khan, Ulus of Chagatay.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Markaziy Osiyo tarixida muhim oʻrin tutgan Olmaliq107 – Xitoyning hozirgi
G‘uljadan (Qulja, Inin) shimoli-gʻarbda, Ili daryosi boʻyida joylashgan
Yettisuvdagi shahar boʻlgan. Aniqroq aytganda u Ili daryosi vodiysida, zamonaviy
Olmaotadan taxminan 300 km sharqda, Olmaota viloyati chegarasida joylashgan
107 Ili vodiysida, Qoʻlja shahrining shimoli-gʻarbida, Sayram koʻli va Talki dovoni janubida joylashgan yirik oʻrta
asr savdo shahri. Fuqarolar nizolari va feodal urushlari natijasida 14- asrda parokandalikka uchradi. – Jamol al-
Qarshi. Mulhakat as - Surax . Arab tilidan tarjimasi va A. Saidov eslatmalari . Dushanbe : Irfon . 2006. – B. 118 .
Olmaliq qishlogʻi yaqinida va Xorgos qishlogʻidan 15 kilometr uzoqlikda
joylashgan joy nomidir. Umumiy maydoni 25 km² boʻlgan qadimiy Olmaliq
xarobalari bugungi Xitoy Xalq Respublikasi hududida, Sinszyan-Uygʻur avtonom
viloyatining Ili Qozoq avtonom prefekturasi, Xocheng okrugida joylashgan.
Ushbu tarixiy shahar hijriy VII/ milodiy XIII asrda tashkil topgan. Dastlab u
G‘ulja viloyatining markazi sifatida tilga olingan. Mazkur joy moʻgʻullar istilosi
davrida Chigʻatoy ulusi xonlarining [17, 112] bosh qarorgohi (markazi, poytaxti)
sifatida foydalanilgan. Olmaliq Oltin Oʻrda va Oʻrta Osiyoni Moʻgʻuliston va
Xitoy bilan bogʻlagan karvon yoʻlida savdo markazi rolini oʻynagan [2, 344].
Biroq, XVI asrga kelib, shahar allaqachon vayronaga aylanib ulgurgan. Rus
sharqshunosi V.V.Bartold uni Qutlug‘-Temur qabri joylashgan G‘ulja viloyatidagi
Alimtu trakti bilan belgilaydi [12, 80]. Biroq, Bernshtam aniqlaganidek, Alimtu
Olma-Ota shahri yaqinida joylashgan va uning fikricha, Olmaliq va Alimtu turli
shaharlar boʻlgan [12,79-81].
Olmaliq dastlab Turk xoqonligining Karluk shaharlaridan biri boʻlgan.
Olmaliq haqidagi eng qadimgi saqlanib qolgan ma’lumotlar Xitoy manbalarida
uchraydi. Ulardan biri daos rohibi Chang Chunning Moʻg‘ul imperiyasi boʻylab
sayohatlari haqidagi yozuvlarida mavjud. Chang Chunning xabar berishicha, 1221-
yilda u mahalliy musulmon Qarluq hukmdorining poytaxti boʻlgan va moʻg‘ul
noibi tomonidan boshqarilgan [9, 1-42]. Chingizxon vafotidan va uning imperiyasi
oʻg‘illari oʻrtasida boʻlinganidan soʻng, Olmaliq Chig‘atoy ulusining poytaxtiga
aylangan [9, 1-42].
Mahalliy iqtisodiyotning gullab-yashnashi haqida koʻplab dalillar mavjud, bu
Chang-Chunning hikoyasidan boshlanadi: “Ular bizga g‘arbdagi mevali bog‘da
turar joy berishdi. Mahalliy aholi mevalarni a-li-ma [ya’ni olma] deb atashadi va
shahar oʻz nomini shu mevalarning moʻlligidan olgan. Aynan shu yerda ular tu-luma [paxta] deb nomlangan momiqni yetishtirshadi, bu esa “yerga ekilgan qoʻy
junidan” tayyorlangan material haqidagi mashhur rivoyatga sabab boʻlgan. Endi
biz undan qishki kiyimlar yasash uchun yetti boʻlak sotib oldik. Tashqi koʻrinishi
va tuzilishi jihatidan u xitoy tol poʻstlog‘iga oʻxshaydi - juda nozik va toza. Undan
ip, arqon, mato va paxta yasashadi. Dehqonlar dalalarini kanallar bilan
sug‘oradilar; ammo bu joylar aholisi suv olish uchun qoʻllaydigan yagona usul -
koʻzani botirib, uni boshga koʻtarish... Har kuni odamlar bizga tobora koʻproq
sovg‘alar olib kelishdi”.
Chingizxonning bosh maslahatchisi Yelu Chutsayning108 sayohat yozuvlariga
koʻra, Olmaliq shahri Tyan-Shan tog‘lari va Ili daryosi orasida joylashgani
aytiladi. Olmaliq atrofida koʻplab qisqichbaqa olma daraxtlari boʻlganligi bilan
ta’riflanadi. Mahalliy xalq ularni “Olmaliq” deb atagan va shu tariqa shaharga
shunday nom berilgani aytiladi.
108 Yelu Chutsay (Yelü Chucai – moʻgʻulchada Urtu Saqaltu “Uzun soqol”, 1190-yil 24-iyul – 1244-yil 20-iyun),
Lyao sulolasining imperatorlik urugʻidan boʻlgan Xitan davlat arbobi boʻlib, Konfutsiy anʼanalariga koʻra ilk
Moʻgʻul imperiyasining faol maslahatchisi va maʼmuri boʻlgan. U Chingizxonning birinchi tarafdorlaridan biri
boʻlib, moʻgʻul bosqinlari va istilolari davrida siyosatni shakllantirgan. Shuningdek, u Chingizxon va uning oʻgʻli va
vorisi O‘qtoy hukmronligi davrida Shimoliy Xitoyda koʻplab maʼmuriy islohotlarni amalga oshirgan.
Olmaliq haqidagi ma’lumotlar shuningdek, “Yuan sulolasi tarixi”, tarixchi
Jamol al-Qarshiyning “al-Mulhaqot bi-s-Suroh” asarida, shunigdek, Muhammad
Haydar Dug‘lat, Rashid ad-Din, Juvayniy, Bobur asarlarida va arman shohi
Xetumning qoʻlyozmalarida ham mavjud.
“Al-Mulhaqot bi-s-Suroh” (“Suroh lug‘atiga ilovalar”) asarining muallifi
Jamol Qarshiy Sharqiy Turkiston shaharlari, jumladan, Olmaliq shahri haqida
qimmatli ma’lumotlar beradi. U shunday deb yozadi: “Men Olmaliq shahridan
boshladim va undan boshlashga haqliman, chunki u mening tug‘ilgan yurtim,
chaqmoqtoshdan olov chiqaradigan qilichimning tagi, mening vatanim va
doʻstlarimni topgan maskan, hayot yoʻlimning bir qismi, shon-shuhratimning
ibtidosi, mamlakat poytaxti, din markazi, hukmdorlar va xoqonlar maskani...” [18,
44]
Manbalarning ta’kidlashicha, oʻrta asrlarda Olmaliq shuningdek, turkiyzabon
qabilalar yashaydigan yirik savdo markazi boʻlgan. XIII asrda Olmaliq siyosiy,
madaniy va iqtisodiy markazga aylangan. Mazkur shahar bir vaqtlar Xitoyga olib
boradigan asosiy yoʻllardan birida “buyuk savdo shahri” boʻlgan. G‘arb
ma’lumotlarida bu haqda soʻz borganda uning yuqori ahamiyati xususida aytilib, u
yerga Rim-katolik yepiskopi va ehtimol Nestorian metropoliteni ham tayinlangani
haqida aytadi. Biroq, 1339-yilda u yerda bir qator fransiskan rohiblari oʻldirildi, bu
voqea, ehtimol, mahalliy taxtda butparast salafiy oʻrniga musulmon hukmdorning
oʻrnini egallashi bilan bog‘liq bo‘lgandir [26].
Olmaliqning birinchi xoni Buzar (Ozar) boʻlgan va uning oʻlimidan soʻng,
hokimiyat uning oʻg‘li Sig‘noq-Teginga meros boʻlib oʻtgan. XIV asrda Olmaliq
shahri xarobaga aylana boshlagan.
Fors tarixchilarining hikoyalarida aytilishicha, 1211-yilda Buzar
Chingizxonning hukmronligini tan olgan. Keyinchalik u Qoraxitoyning Gurxoni
tomonidan oʻldirilgan. Chingizxon uning oʻg‘li Sig‘noq-Teginga Olmaliq
hukmdori boʻlishni buyurgan va unga katta oʻg‘li Jo‘jining yagona qizini
turmushga bergan. 1219-yilda Chingizxon oʻz qoʻshinini Eronga yurishga
boshlaganida, Sig‘noq-Tegin unga ergashgan [25, 344]. Olmaliq hukmdori va
Chingizxonning nabirasi oʻrtasidagi mazkur nikoh shaharning oʻsha paytdagi
yuqori ahamiyatini koʻrsatadi.
Chingizxonning vorisi O‘qtoy davrida, mahalliy sulola oʻz oʻrnida qolgan
boʻlsa-da, Olmaliq va g‘arbdagi boshqa hududlarda toʻg‘ridan-toʻg‘ri boshqaruv va
soliq yig‘ish Xorazmlik Mahmud Yalavach qoʻliga oʻtkazilgan.
Shunigdek, XVI asr mualliflari Mirzo Muhammad Haydarning “Tarix-i
Rashidiy” va Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asarlarida
keltirilgan ma’lumotlarida ham Olmaliq shahri oʻrta asrlarda Moʻg‘ulistonda
gullab-yashnagan shahar, Markaziy Osiyodan Sharqiy Turkistonga olib boradigan
qadimgi karvon yoʻlidagi yirik savdo markazi boʻlgan deb ta’kidlanadi. Ularga
ko‘ra, shaharda asosan vusun va hun qabilalari yashagan. Moʻg‘ullar bosqini
arafasida Olmaliq Yettisuvning bir nechta yirik shaharlari, jumladan, Bolasog‘un,
Taraz, Olmaota, Qoyaliq, Ilibaliq va Ikkiog‘uz nomi bilan atalgan. Chig‘atoy
Ulusining tashkil topishi davrida Olmaliq bu ulusning siyosiy, madaniy va
iqtisodiy markaziga aylangan. Keyinchalik Amir Temurning Moʻg‘ulistonga qarshi
yurishlari natijasida Olmaliq XIV asrda oʻz faoliyatini toʻxtatgan.
Turli etnik kelib chiqishi va dinlariga mansub odamlar yashaydigan bu shahar
taxminan 1351-yildan 1363-yilgacha Moʻg‘uliston xoni Tug‘luq Temur
hukmronligi davrida muhim islom markaziga aylangan. Tug‘luq Temurning
qabrini hali ham shaharda koʻrish mumkin. Uning maqbarasi Olmaliqning sharqiy
qismida joylashgan. Mirza Muhammad Haydar oʻzining asarida Tugʻluq
Temurning islom dinini qabul qilishiga doir bir qator sahifalarni bagʻishlagan va
buni mahalliy soʻfiylik ordenlarining faoliyati bilan bogʻlagan. Haydar davrida
Olmaliq barcha mahalliy urushlar tufayli tanazzulga yuz tutgan boʻlsa-da, u
Tugʻluq Temurning qabri u yerda joylashganligiga alohida eʼtibor qaratgan.
Tug‘luq Temur qabridagi yozuvlarda, shuningdek, XIV asrning uchinchi
choragida shaharda nestorian xristianlari borligi koʻrsatilgan [6, 487-503]. 1254-
yilda Kilikiya Armanistonining qiroli Xetum I Qoraqurumdagi moʻg‘ullar saroyiga
ketayotganda Olmaliqdan oʻtib, mintaqada Nestorian xristian jamoalarini,
jumladan, Nestorian qabrlari va yozuvlarini saqlaydigan Ilibaliq shahri haqida
ta’kidlagan [3, 183-185].
XIV asrda Olmaliqda bir qator katolik missionerlari, jumladan, Jovanni de’
Marignolli ham faoliyat olib borgan. Shu kabi, oʻrta asrlar Xitoyidagi koʻplab
yevropaliklar sayohat paytida u yerda toʻxtab o‘tishgan. Shahar ularning
ma’lumotlarida “Armalek” nomi bilan tanilgan.
Oʻrta asr fors tarixchisi Mahmud ibn Vali Olmaliqni uyg‘ur shaharlarining
eng chekkasi va Movarounnahrga esa eng yaqini deb ataydi [18, 16-17].
Chingizxon Olmaliqdan Jayhungacha boʻlgan barcha yerlarni Movarounnahrga
tegishli deb hisoblab, ularni ikkinchi oʻg‘li Chig‘atoyxonga suyurg‘ol sifatida
bergan. Asarda keltirilgan rivoyatga ko‘ra, Chingizxon Xuroson toʻquvchilarining
yetmish yettita oilasini Turonga olib kelganida, ular u yerda ipak kiyimlar
toʻqishga qanchalik urinmasin Xuroson kiyimlariga oʻxshamagan. Buning uchun
ular iqlimni ayblab, Chingizxonga murojaat qilishadi. Shundan so‘ng, ularga butun
Turon boʻylab sayohat qilish va Xurosonga oʻxshash iqlimga ega boʻlgan joylarda
joylashish buyrug‘i beriladi. Ular darhol Turonzamin shaharlari va hududlariga
yoʻl olishadi va Xurosonga oʻxshash iqlimni Olmaliqdan topib, uni doimiy yashash
uchun tanlaydilar [18, 16-17].
Mahmud ibn Valining ta’kidlashicha, Turonda ixtiro qilingan birinchi yozuv
uyg‘ur yozuvi boʻlib109, u hali ham ba’zi Sharq mamlakatlarida ma’lum va
qoʻllaniladi. Bu shahar aholisi ilgari siyak110, raqamlash, muhosiblik bilan
shug‘ullangan va Turon xonlari hamda Xitoy hukmdorlariga xizmat qiluvchi
kotiblar va amaldorlar shu shahardan tanlangan.
109 Afsusku muarrixning mazkur ma’lumotiga shubha qarashga majburmiz, zero ma’lumki, yozma til turkiyzabon
xalqlar orasida milodiy I asrlarida paydo bo’lgan edi. Biz bu yerda Orxon-Yenisey, ya’ni runik yozuv haqida
gapirayapmiz. Ammo bu S.Remezov, F.Strahlenberg va D.Messerschmidt tomonidan 1696–1722-yillarda
Yeniseyda va N.M.Yadrintsev tomonidan 1889-yilda Orxon daryosida (Mo‘g‘uliston) topilgan qabr toshlaridagi
yozuv bo‘lib, xronologik jihatdan I-VIII asrlarni qamrab olgan. Runik yozuvdan so‘ng, nafaqat Sharqiy Turkistonda,
balki Movarounnahrda ham keng tarqalgan So‘g‘d yozuviga asoslangan uyg‘ur yozuvi paydo bo‘ldi.
110 Maxsus raqamlardan foydalanib, (ham pul, ham don) sanash fani.
Muallifning aytishicha, XVI asrga kelib, mazkur shaharda tarixiy asarlar va
risolalarda keltirilganlardan boshqa hech narsa qolmagan. Faqat ushbu shaharning
dashtlari va vodiylarining ayrim qismlarida qalmiqlar yashagan, yana ba’zi
joylarida vaqti-vaqti bilan qirg‘iz va qozoq qabilalari kelib qo‘nim topishgan.
Biroq, uning binolaridan asar ham qolmagan. Yerlari va dashtlarining ba’zi
qismlari sug‘oriladi va ekin ekiladi xolos [18, 17].
XX asr boshlarida rus tadqiqotchisi N.N.Pantusov qadimgi Olmaliq
joylashgan hududga tashrif buyurgan. Mahalliy aholi unga Kegen daryosi (Ilining
oʻng irmog‘i, Mozor qishlog‘i va Tog‘luq-Temur maqbarasining g‘arbida) boʻyida
topilgan bir qator qadimiy buyumlarni olib kelishgan. Pantusov u yerda
qazishmalar uyushtirgan. Topilgan buyumlar orasida qadimgi shaharda nasroniy
aholisi borligidan dalolat beruvchi koʻplab nasroniy qabr toshlari aniqlangan [20,
161-188].
1950-yilda Olmaliq xitoylik arxeolog Xuan Venbi va Shinjon tarix
muzeyining arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan. Qazish ishlari
natijasida loy va chinni idishlar, oltin va kumush tangalar, shuningdek, turkiy tilda
yozuvlari boʻlgan Nestorian qabr toshlari topilgan.
Olmaliqdagi arxeologik qazishmalar natijasida temir va misdan yasalgan
qurollar, oltin va kumush tangalar va boʻyalgan kulolchilik buyumlari topilgan. Bu
topilmalar shaharda metallga ishlov berish va turli hunarmandchilik
rivojlanganligini koʻrsatadi.
Adabiyotlar:
1. Bernard OʻKane, “Chaghatai Architecture and the Tomb of Tughluq Temür
at Almaliq,” Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, 21
(2004): 277-287.
2. Bretschneider E. Medieval Researches From Eastern Asiatic Sources.
Volume 1. London, K. Paul, Trench, Trubner&co., ltd. 2016. – 344 р.
3. Kirakos Gandzakets'i. History of Armenia. Trans. Robert Bedrosian,
Chapter 58. – New York: Sources of the Armenian Tradition, 1986.
4. History of the Armenians, Volumes I and II Kirakos Gandzakets’i.
Translated by Robert Bedrosian Sophene Books, Los Angeles 2022, hb, 282pp
(Volume I) and 372pp (Volume II).
5. Baumer, Christoph. The Church of the East: An Illustrated History of
Assyrian Christianity. – London: I.B. Tauris, 2016. – P. 183-185.
6. Pier Giorgio Borbone. Syroturcica 2: The Priest Särgis in the White Pagoda
// Monumenta Serica 56, 2008. – 487-503.
7. Spuler B. Die Mongolen in Iran: Politik, Verwaltung und Kultur der
Ilchanzeit 1220-1350. – Leipzig: 1939.
8. The encyclopaedia of islam. New edition. Edited by an editorial committee
consisting of H.A.R.Gibb, J.H.Kramers, E.Levi-Provencal, J.Schacht. Assisted by
S.M.Stern as secretary general (pp. 1-320). Volume I. – Leiden: E.J.Brill, 1986.
9. The Travels of an Alchemist: The Journey of the Taoist Ch’ang-Ch’un from
China to the Hindukush at the Summons of Chingiz Khan. Recorded by His
Disciple Li Chih-Ch’ang. Tr. and introd. by Arthur Waley (London: Routledge,
1931).
10. Аlaaddin Ata Melik Cuveyni. Tarih-i cihan güşa. Çevıren: Doç.Dr. Mürsel
Öztürk. Ankara, 1988.
11. Алоуддин Атомалик Жувайний. Тарихи жаҳонгушо (Жаҳон фотиҳи
тарихи)/ Алоуддин Атомалик Жувайний; масъул муҳаррирлар Ҳ.Болтабоев,
М.Маҳмудов. – Тошкент: “MUMTOZ SOʻZ”, 2015. – 504 б.
12. Бартольд В.В. Очерк истории Семиречья. Сочинения. Т. II. Ч. I.
Москва: Наука, 1963.
13. Бартольд В.В. Поездка в Туркестан. Сочинения. Т. VIII. Москва:
Наука, 1973. – С. 98-101.
14. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Сочинения.
Т. I. Москва: Наука, 1963.
15. Бернштам А.Н. Памятники старины Алма-Атинской области.
Известия АН КазССР. Серия археологическая. Выпуск №1. 1948.
16. Джамал ал-Карши. Ал-Мулхакат би-с-Сурах. Рукопись №2, Фонд
духовной наследие имени Махдума Восилий в районе Мархамат города
Андиджан.
17. Ибрагимов Н. Ибн Баттута и его путешествия по Средней Азии. –
Москва: Наука, 1988.
18. Махмуд ибн Вали. Море тайн относительно доблестей благородных
(география). Введение, пер., прим., указ. Б.А.Ахмедова. Отв. Ред.
А.К.Арендс. – Ташкент: Изд-во «Фан» УзССР, 1977. – 168 c. (Библ.-255 назв.
Рис.-16.)
19. Мирза Хайдар. Мулхакат ас-Сурах. Мирза Мухаммад Хайдар. Тарих-и
Рашиди / Введение, перевод с персидского А.Урунбаева, Р.П.Джалиловой,
Л.М.Епифановой. Ташкент: Фан, 1996.
20. Пантусов Н. Город Алмалык и Мазар Туглук Тимур хана.
«Кауфманский сборник, изданный в память 25 лет, истекших со дня смерти
покорителя Туркестанского края, генерал-адъютанта К. П. фон-Кауфмана Iго.». – Москва, 1910. – C. 161-188.
21. Рашид ад-дин. Сборник летописей / перевод с персидского
О.И.Смирновой, примечания Б.И.Панкратова и О.И.Смирновой. Под
редакцией проф. А.А.Семёнова. Т. 1. Кн. 2. Москва, Ленинград: Наука, 1952.
22. Саидова А. Джамал ал-Карши. Мулхакат ас-Сурах. Перевод с
арабского и примичания А.Саидова. Душанбе.: Ирфон. 2006. – С. 118.
23. Bekmuradov S.Т. “Al-Mulhakat Bi-S-Surah” and Translations with Notes
of the Chapter about History of Mongols // International Journal of Central Asian
Studies. Korean University of International Studies. №22. – South Korea, 2018. –
P. 171-192.
24. Бекмурадов С.Т. Чиғатой улуси бошқарувида аёлларнинг ўрни // Шарқ
машъали. – Тошкент, 2020. №2. – P. 147-159.
25. Bretschneider E. Mediaeval researches from Eastern Asiatic sources:
fragments towards the knowledge of the geography and history of Central and
Western Asia from the 13th to the 17th century: with a map of Middle Asia / by E.
Bretschneider: Trubner & Co., 1888. – 334 с.
26. Daniel C. Waugh. Almaliq // The Silk Road. Vol. 16. 2018.