ETNOGENEZ VA ETNIK TARIX MASALALARI
XII – XIII ASRLAR XORAZM ANUSHTEGINIYLAR DAVRI
ETNOSIYOSIY JARAYONLARIDA DASHTI QIPCHOQ.
Innovation University tarix fani
Raximbayev Xurmat Xursand o’g’li – Urgench o’qituvchisi.
Annotatsiya: XII asr oxiri – XIII asr boshlarida ulkan hududlarni egallagan
Xorazmshoh – anushtaginiylar davlati juda ko’plagan etnik birliklarni o’zida
birlashtirgan bo’lib, bu holat davlat siyosiy jarayonlarga ham bevosita o’z ta’sirini
o’tkazib kelayotgan edi. Ayniqsa, mo’g’ul bosqini arafasida xorazmshoh –
anushteginiylar davlati ichki va tashqi siyosatiga mazkur etnosiyosiy
jarayonlarning ta’siri masalasi dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Mazkur
maqolada XII asr oxiri – XIII asr boshlarida Xorazmshoh – anushtaginiylar
davlatida kechgan etnosiyosiy jarayonlarning mazmun – mohiyati, sulola so’nggi
vakillarining, shu jumladan, Jaloliddin Manguberdining qaysi etnik guruhga
mansubligi, hozirgacha bu borada tarix fanida shakllangan qarashlar tahlil qilinib,
mazkur muammo yuzasidan yangicha xulosalarga kelinganligi yoritib berilgan.
Kalit so’zlar: Xorazmshoh-anushteginiylar, Jaloliddin Manguberdi, Oychechak,
Turkon xotun, qipchoq, qang’li, yemek, boyovut, uron, Nasaviy, Juvayniy,
Rashididdin, Ibn al-Asir, Juzjoniy, V.V. Bartolьd, P.Pelьo, Z.Buniyodov, S.M.
Axinjanov, D.M. Timoxin, V.V. Tishin, Ya. Pilipchuk.
Аннотация: В конце XII — начале XIII века Хорезмшахско-Ануштагинское
государство, занимавшее огромные территории, объединяло большое
количество этнических единиц, и эта ситуация оказала непосредственное
влияние на политические процессы государства. Особенно накануне
монгольского нашествия вопрос о влиянии этих этнополитических процессов
на внутреннюю и внешнюю политику государства хорезмшаховануштегинцев является одной из наиболее актуальных проблем. В данной
статье анализируется содержание и сущность этнополитических процессов,
происходивших в государстве Хорезмшахов-Ануштегинидов в конце XII -
начале XIII века, этнической приналеждности последних представителей
династии, в том числе Джелал ад-дина. Менкбурни, а мнения, сложившиеся в
истории по этому вопросу до сих пор, поясняется, что выводы были сделаны.
Ключевые слова: Хорезмшахи-Ануштегиниды, Джелал ад-дин Менкбурни,
Айчичек, Туркан-хатун, Кыпчак, Кангли, Йемек, Байавут, Уран, Насави,
Джувейни, Рашид ад-дин, Ибн ал-Асир, Джузджани, В.В. Бартольд, П.
Пелъо, З. Буниядов, С.М. Ахинджанов, Д.М. Тимохин, В.В. Тишин, Я.
Пилипчук.
Annotation: At the end of the 12th century - the beginning of the 13th century,
Khorazmshah - the Anushtaginian state, which occupied huge territories, united a
large number of ethnic units, and this situation had a direct impact on the political
processes of the state. Especially on the eve of the Mongol invasion, the question
of the impact of these ethno-political processes on the domestic and foreign policy
of the Khorezmshah-Anushtegin state is one of the most urgent problems. In this
article, the essence of the ethno-political processes that took place in the
Khorezmshah-Anushtagin state in the late 12th - early 13th centuries, the ethnic
group of the last representatives of the dynasty, including Jela ad-din Menkburni,
and the views formed in the field of history until now have been analyzed, and new
conclusions have been reached regarding this problem.
Key words: Khorezmshakhs-Anushteginids, Jela ad-din Menkburni, Ay-Chichek,
Terken Khatun, Kypchak, Kangli, Yemek, Bayavut, uran, Nesevi, Juveini, Rashid
ad-din, Ibn al-Athir, Juzjani, V.V. Barthold, P. Pello, Z. Bunyadov,
S.M.Axinjanov, D.M. Timokhin, V.V. Tishin, Y.Pilipchuk.
KIRISH (INTRODUCTION). Rasman XII asr boshlarida hokimiyatga
kelgan xorazmshoh Anushteginiylar sulolasi vakillarining etnik kelib chiqishi
masalasida ikkita muammoli vaziyat mavjud bo’lib, chuqur ilmiy tahlilni talab
qiladi. Jumladan, sulola ilk vakillarining etnik mansublik muammosi bo‘lsa,
ikkinchisi sulola so’nggi vakillarining qaysi etnik guruhga mansubligi muammosi
hisoblanadi. Mo’g’ullar bosqini arafasidagi Xorazmda kechgan etnik jarayonlar
tarix fanining dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Zero, aynan shu jarayonlar
xorazmshoh – anushteginiylar sulolasining mo’g’ullar tomonidan tugatilishining
sabablaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, xorazmshoh – anushteginiylar davlatining
so’nggi vakili, vatanparvar sarkarda, mo’g’ullarga qarshi tolmas kurashchi
Jaloliddin Manguberdining qaysi urug’ – qabilaga mansubligi haqida manbalarda
va tarixiy tadqiqotlarda turli qarashlar, turli – tuman va ziddiyatli ma’lumotlar
mavjud.
MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI (LITERATURE
REVIEW). XII asr oxiri – XIII asr boshlarida ulkan hududlarni egallagan
Xorazmshoh – anushtaginiylar davlatida kechgan etnosiyosiy jarayonlar
masalasiga bag’ishlangan alohida yozma manba yo’q. Xuddi shunday bu masalada
alohida tarixiy talqiqotlar ham olib borilmagan. Faqat shunisi ma’lumki, bu
muammo yozma manbalarda biror-bir siyosiy voqea bilan bog’liq holda qisman
keltirilib o’tilgan xolos. SHu jihatdan olganda yozma manbalarda jumladan, an-
Nasaviy, Juvayniy, Ibn al-Asir, Rashididdin va Juzjoniy [] kabi asosiy manbalarda
bu masalada bir-biriga zid va qarama-qarshi fikrlar mavjud bo’lib, ular ham
alohida mavzu sifatida tahlil qilinmagan. SHu jihatdan olganda, eng avvalo,
mazkur manbalarni chuqur ilmiy tahlil qilish zarur.
Umuman olganda bu masala yuzasidan qilingan alohida ilmiy tadqiqot
deyarli yo’q. Faqat qozoq tarixchi olimi S.M. Axinjanovning xorazmshoh –
anushtaginiylar davlatining Dashti Qipchoq ko’chmanchilar dunyosi bilan etnik va
siyosiy munosabatlariga bag’ishlangan tadqiqotlarini hisobga olmaganda [2]. Bu
mavzu yuzasidan asosan bir qancha maqolalar e’lon qilingan. Jumladan,
M.Bayramov, V.V. Bartold, Z. Buniyodov, P.Pel’o, Ya.Pilipchuk, J.M. Sabitov,
D.M.Timoxin, V.V. Tishin [3; 4-5; 6; 10; 12; 14] va shu kabi tadqiqotchilar
maqolalarida bu mavzu yuzasidan manbalarni tahlil qilish asosida ma’lum bir fikr
– mulohazalar bildirib o’tilgan bo’lsada, ammo, bu maqolalar mualliflarining
yakuniy xulosalari turlicha yoki bir – biriga qarama – qarshi. Mazkur mavzu
yuzasidan hozircha yuqoridagi yozma manbalar eng asosiy manbalar hamda
xorazmshoh – anushteginiylar tarixi, jumladan, Jaloliddin Manguberdi hayoti va
faoliyati haqida ko’proq to’xtalib o’tgan tadqiqotchilardan eng muhimlari V.V.
Bartold, P.Pel’o, Z. Buniyodov, S.M. Axinjanov, D.M. Timoxin, V.V. Tishin va
Ya. Pilipchuklar tadqiqotlari hisoblanadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI (RESEARCH
METHODOLOGY). Maqolada tizimlashtirish, tarixiy-qiyosiy tahlil, tarixiy
ma’lumotlarni umumlashtirish, xolislik tamoyili kabi ilmiy tadqiqot usullaridan
foydalanildi.
TAHLIL VA NATIJALAR (ANALYSIS AND RESULTS). Endi bu
masala yuzasidan, Xorazm vohasida X – XIII asrlarda kechgan etnosiyosiy
jarayonlarga e’tibor qaratadigan bo’lsak, XI asr boshlaridan ko’p turkiy zabon
qavmlar Xorazmga kirib kelganligining hamda bu vohada etnik jarayonlarni
tezlashtirganligini kuzatish mumkin.
1017 yilda Maxmud G’aznaviy Oltintoshni Xorazmshoh unvoni bilan
Xorazmni boshqarish uchun tayinlaydi. Natijada Xorazmga ko’p sonli turk-
saljuqiy qabilalar shiddat bilan kirib kelgan. 1043 yildan saljuqiylarning Xorazmni
istilo qilishi bilan rang-barang etnik guruhlar kirib joydashadilar. Saljuqiylar bilan
birga Xorazmga o’g’uzlar ham kirib kelgan. Ular eftalitlarning VI-VII asrlar
davomida Yettisuvdan kirib kelgan haqiqiy turk elementlari bilan qo’shilib ketgan
edi [3, 56].
O’g’uz qabilalari Buyuk Xorazmshoh Otsiz davrida faoliyat olib borgan
harbiy qo’shin tarkibida faol qatnashib, aholining mahalliy tiliga ham o’z ta’siri
ham muhim bo’lgan.
SHunday ko’chmanchi qabilalardan biri yabg’u hisoblanadi. XI asrda
yabg’u qabilasi taraqqiyoti jihatidan ancha yuqori turgan. Yabg’u qabilalari
Yangikent atroflarida istiqomad qilib, ular iqtisodiyotida chorvachilik ustunlik
qilgan. O’z yerlarini kengaytirishdan manfaatdor bo’lgan yabg’ular musulmon
mulklariga, shuningdek, Buxoro va Xorazmga ham ko’chib keldilar. Orol-Kaspiy
dashtlari uchun kurashda ular Xorazmliklardan yengiladilar va Otsiz Xorazmshoh
ularning yerlarini Xorazmga qo’shib oladi. Qozoq olimi CH.Valixonov o’z
asarlaridan birida o’zbek qabilalarining joylashishi haqida ma’lumotlar keltirar
ekan, bir qancha viloyatlar qatorida “Xivada va Qo’qonda yabg’ular istiqomat
qilishlari”ni eslatib o’tadi [3, 183].
Turkiy qabilalar o’troq, tub aholi tarkibiga tez aralashib borar edilar. Otsiz
Xorazmshoh Jand bilan Mang’ishloqni o’z yerlariga qo’shib olgandan so’ng
ko’chmanchi qo’shnilar bo’lgan-qipchoqlar va turkmanlarni ham o’z ta’siriga
bo’ysundiradi. Otsiz Xorazmshoh davrida qipchoqlar kuchli harbiy armiyani
tashkil etgan bo’lsalar, Otsizning nevarasi Takash davrida saljuq aslzodalari yirik
yerlarga egalik qiladilar. Qipchoqlar harbiy va davlat ishlariga aralashib
Xorazmning siyosiy hayotida muhim rol o’ynay boshlaydilar[6, 90; 247].
Takash tashqi siyosatida Xorazm geografiyasini kengaytirishda Otsizning
siyosatini davom ettirishi natijasida mamlakat sarhadlari ikki marta kengaydi.
Yaqin, O’rta va O’rta SHarq xududlari bosib olinda. Lekin, keyinchalik butun
hokimiyat ishlariga qipchoq harbiy aslzodalarining aralashishi mamlakatni
zaiflashtiradi. CHunki bu qipchoqlar Turkan xotun himoyasida bo’lib, uning o’zi
qipchoqlarga qarindosh bo’lgan qiniqli urug’idan va Takashning rafiqasi edi.
Qipchoqlarning saroyda mavqeidan foydalanib, taxt uchun kurashi, buyuk siyosiy
birlashmaning tarix sahnasidan abadiy barham topishiga sababchi bo’lganligini
alohida qayd qilish joiz [6, 90; 247].
Abulg’ozixon turk shajarasi to’g’risida yozar ekan, turk elida beshta urug’
bo’lib, uyg’ur, qipchoq, qalach, qorluq va qiniqli deb eslatib o’tadi. Muallif sanab
o’tgan beshta urug’ ham X asrgacha Xorazm yerlarida joylashgan edilar. Bu
davrda yashagan xorazmiylarni qang’li va turkman qabilalarining hukmron
sulolalari bilan qarindoshlik aloqalari bo’lgan. XII asr boshlarida Xorazmshohlar
bu qabilalardan qiz olib, qiz berganlar. Abulg’ozixon asarida qayd qilingan
ma’lumotlardan ma’lumki, “Qiniqli-Turkman birlan birga o’lturur edilar. Urganch
podshohlaridan Takashxon qiniqlining bir urug’ining qizin oldi. Turkan otliq
Sulton Muxammad Xorazmshoh ul qizdan tug’ildi. Qiniqli xalqidin har kimki ul
zaifaga qarindosh erdi, bir-bir sulton xizmatiga kelib, sulton xizmatina turdilar.
Sulton Muxammad Xorazmshohga qiniqlidan kelib navkar bo’lgan ellik va oltmish
ming bor edi. Turkon xotunning akasi Xumortegin sulton xizmatiga keldi. Sulton
anga Urganchni dorug’alikga berdi” [1, 31]. Turkan xotunning amakivachchasi
Inalchiqqa butun Turkiston viloyatini in’om etadi. Bu fakt shuning uchun diqqatga
sazavorki, Xorazmga turkiy etnik qavmlarni juda katta miqdori XII asrlarda kirib
kelganligidan dalolat beradi. Demak, XII asrda turkiy qavmlar Xorazm yerlarida
mustahkam o’rnashib olganlar. Ular juda ko’pchilikni hosil qilib, o’troq aholi bilan
omuxtalashganlar.
Ettisuvda o’z davlatiga asos solgan qoraxitoylar ham Xorazmga o’z
ta’sirini o’tkazmasdan qolmadi. Takashxon xuddi shu qoraxitoylar yordamida
Xorazm taxtini egallab, Xuroson va SHarqiy Eronni o’z davlatiga qo’shib oldi. XI
asrda “g’ulomlar” armiyada asosiy o’rinni egallagan bo’lsalar, XII-XIII asrlarda
yollanma turk kontingentlari asosiy harbiy kuchni tashkil etadilar. Samarqandni
CHingizxon hujumidan himoya qilgan Xorazmshoh Muhammad qo’shinining
yarmidan ko’pini turklar tashkil etgan. “SHaharni mudofaa qilish uchun - deb
yozadi X.Vamberi, –Xorazmshoh 110.000 kishi qoldirdi. Bulardan 60 mingi turk,
50 ming tojik edi”, deb qayd qilgan [7, 159-163; 8, 353-355; 11, 206-208; 13,65-
66]. Yarmi yollangan, yarmi qullardan iborat bo’lgan, shaharlarda yashagan bu
qo’shinlar tub aholi bilan aralashib, turklashish jarayonini tezlashtirganlar. Demak,
Xorazmda turk qavmlarining joylashishi jihatidan eroniy, forsiy qatlamlardan
ustunlik qilgan.
XULOSA VA TAKLIFLAR
(CONCLUSION/RECOMMENDATIONS)
Yuqorida qayd qilingan tarixiy ma’lumotlar quyidagi yakuniy xulosaga
kelish imkonini beradi. Xorazm aholisining etnik tarkibi boyib va takomillasha
boshladi. Miloddan avvalgi I ming yillik oxirlarida Jayhun aroflariga shimoldan
ko’chib kelgan turkiyzabon xalqlar, IV-V asrlardagi xioniy, eftal, kidariylar, VI-
VII asrlardagi Turk hoqonligi xalqlari Xorazm aholisi etnik tarkibi muhim o’rin
egallaganlar. X-XII asrlarda ko’chib kelgan talay qabilalar turgash, to’xsi, qorluq,
chigil, yabg’u va o’g’uzlar o’lkaning sharqiy Eron va turk tillarida so’zlashuvchi
aholisi tarkibini etnik jihatdan boyitdi. Bu davrda o’g’uz shevasi shakllanadi.
SHunday bo’lsada, Anushteginiylar sulolasining o’g’uzlarning bekdili urug’idan
kelib chiqqanligi bahsli masala bo’lib, bu sulola vakillarining, ayniqsa sulolaning
so’nggi vakillarining turkman xalqiga mansubligi masalasi manbalarda o’z aksini
topmagan va demak, haqiqatga to’g’ri kelmaydi. Ya’ni, yuqoridagilardan umumiy
xulosa chiqaradigan bo’lsak, Oychechak va uning o’g’li Jaloliddin Manguberdi
umuman turkman qabilasiga mansub bo’lmaganligi aniq[12, 83-103; 14, 125-185].
Ular qipchoq qabila uyushmasiga mansub yemek qabilasi urug’laridan (bayotboyovut va uron urug’laridan tashqari) birining vakili bo’lganliklari haqiqatga
yaqin.
FOYDALANILGAN MANBALAR VA ADABIYOTLAR:
1. Абулғoзий. Шажарайи турк. –Т.: Чўлпoн, 1992. – 125 б.
2. Ахинджанов С.М. Из истории взаимоотношений кипчаков и Хорезма в 12-
нач.13в. – Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1973. – 136 с.
3. Байрамов М. Об этнической принадлежности Джелал ад-дина Менгуберди
и династии хорезмшахов-ануштегединов. - Ашхабад, 2018// http://turkmenhorezm.blogspot.com/2018/07/blog-post_31.html?view=timeslide
4. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия //В.В. Бартольд.
Сочинения. – М.: Наука, 1963. Т.1. – 760 с.
5. Бартольд В.В. Сочинения. Работы по истории и филологии тюркских и
монгольских народов// В.В. Бартольд. Сочинения. – М.: Наука, 1968. Т.5. –
759 с.
6. Буниятов З.М. Государство Хорезмшахов-Ануштагинидов 1097–1231 г. –
М: Наука, 1986. – 247 с.
7. Жувайний Алоуддин Атомалик. Тарихи Жаҳонкушо (Жаҳон фотиҳи
тарихи)./ Масъул муҳаррирлар: Ҳ.Болтабоев, М. Маҳмудов. – Тошкент:
MUMTOZ SO’Z, 2015. – 504 б.
8. Ибн ал-Асир. Ал-Камил фи-т-таʼрих. Полный свод истории /Перевод с
арабского языка, примечания и комментарии П.Г. Булгакова [дополнения к
переводу, примечаниям и комментариям, введение и указатели Ш.С.
Камолиддина]. – Ташкент; Цюрих: Изд-во АН РУз, 2005. – 595 с.
9. Материалы по истории туркмен и Туркмении. Т. I. Арабские и персидские
источники. (VI–XV вв.) / Под ред. С.Л. Волина, А.А. Ромаскевича, А.Ю.
Якубовского. М.-Л.: Наука, 1939. 612 с.
10. Пилипчук Я.В., Сабитов Ж.М. Очерки этнополитической истории
кыпчаков. – Астана, Гылым, 2015. – 248 с.
11. Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского О. И. Смирновой,
редакция проф. А. А. Семенова. – М., Л.: Издательство Академии Наук
СССР, 1952. – Т. 1, кн. 2. – 317 с.
12. Тимохин Д.М., Тишин В.В. Происхождение Теркен-хатун, матери
хорезмшаха Ала ад-Дина Мухаммада: к проблеме соотношения этнонимов в
восточном Дешт-и Кыпчаке в XII-начале XIII вв. в исторических
источниках// Материалы II-й научной конференции средневековой истории
Дешт-и Кыпчака. Павлодар: ТОО НПФ “ЭКО”, 2018. – С.83-103.
13. Шиҳобиддин Муҳаммад ан-Насавий. Султон Жалолиддин Мангуберди
ҳаёти тафсилоти. / Камол Матёқубов таржимаси./ – Т.: O’zbekiston, 2006. –
384 б.
14. Pelliot P. A propos des Comans // Journal Asiatique. 1920. XI série. T. XV.
№1. P. 125–185.
ETNIK TARIXNI O‘RGANISH KONSEPSIYALARI:
TARIXSHUNOSLIKDA ETNOGENEZ MUAMMOSI
Solijonov Otabek Ulug‘bek o‘g‘li
University of Business and Science
Toshkent filiali o‘qituvchisi
Annotatsiya: Maqolada etnogenez va etnik tarixni o‘rganishga doir turli
nazariy yondashuvlar tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Unda etnik
shakllanish jarayonlariga ta’sir etuvchi omillar, ilmiy konsepsiyalarning
rivojlanishi hamda ularning zamonaviy tarixiy tadqiqotlardagi ahamiyati yoritib
beriladi.
Kalit so‘zlar: Etnogenez, etnik tarix, tarixshunoslik, nazariy konsepsiyalar,
etnik jarayonlar, xalq shakllanishi, madaniyat, antropologiya, millat, tarixiy
taraqqiyot.
Abstract: The article analyzes various theoretical approaches to the study of
ethnogenesis and ethnic history from the perspective of historiography. It
highlights the factors influencing the processes of ethnic formation, the
development of scientific concepts, and their significance in modern historical
research.
Keywords: Ethnogenesis, ethnic history, historiography, theoretical concepts,
ethnic processes, nation formation, culture, anthropology, nation, historical
development.
Аннотация: В статье анализируются различные теоретические подходы
к изучению этногенеза и этнической истории с точки зрения историографии.
Выявляются факторы, влияющие на процессы этногенеза, развитие научных
концепций и их значение в современных исторических исследованиях.
Ключевые слова: Этногенез, этническая история, историография,
теоретические концепции, этнические процессы, формирование нации,
культура, антропология, нация, историческое развитие.
Etnik tarixni o‘rganish konsepsiyalari insoniyat taraqqiyoti jarayonida
xalqlarning kelib chiqishi, shakllanishi va rivojlanishini tushunishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Tarixshunoslikda etnogenez muammosi turli nazariy
maktablar va ilmiy yo‘nalishlar tomonidan turlicha talqin etilib, bu borada ko‘plab
konseptual yondashuvlar shakllangan. Etnogenez masalalari faqat biologik yoki
madaniy omillar bilan cheklanmay, balki ijtimoiy, siyosiy va geografik sharoitlar
bilan ham uzviy bog‘liqdir. Mazkur maqolada etnik tarixni tadqiq etishning asosiy
nazariyalari, ularning shakllanishi va tarixshunoslikdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Etnos nazariyasi – XX asr va XXI asrning boshlarida rus fanida etnologiya
(etnografiya)ning hodisasi va oʻrganish obʼyekti sifatida etnos (xalq) mohiyatini
tavsiflovchi fikr va mulohazalar yig‘indisidir. Ushbu mulohazalarning o'ziga xos
xususiyati primordializm va biologizm edi. Etnos nazariyotchilari etnosning tabiati