ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Etnik tarixni o‘rganish konsepsiyalari: tarixshunoslikda etnogenez muammosi

Solijonov Otabek Ulug‘bek o‘g‘li

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

13. Шиҳобиддин Муҳаммад ан-Насавий. Султон Жалолиддин Мангуберди
ҳаёти тафсилоти. / Камол Матёқубов таржимаси./ – Т.: O’zbekiston, 2006. –
384 б.
14. Pelliot P. A propos des Comans // Journal Asiatique. 1920. XI série. T. XV.
№1. P. 125–185.

ETNIK TARIXNI O‘RGANISH KONSEPSIYALARI:
TARIXSHUNOSLIKDA ETNOGENEZ MUAMMOSI

Solijonov Otabek Ulug‘bek o‘g‘li
University of Business and Science

Toshkent filiali o‘qituvchisi
Annotatsiya: Maqolada etnogenez va etnik tarixni o‘rganishga doir turli
nazariy yondashuvlar tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Unda etnik
shakllanish jarayonlariga ta’sir etuvchi omillar, ilmiy konsepsiyalarning
rivojlanishi hamda ularning zamonaviy tarixiy tadqiqotlardagi ahamiyati yoritib
beriladi.
Kalit so‘zlar: Etnogenez, etnik tarix, tarixshunoslik, nazariy konsepsiyalar,
etnik jarayonlar, xalq shakllanishi, madaniyat, antropologiya, millat, tarixiy
taraqqiyot.
Abstract: The article analyzes various theoretical approaches to the study of
ethnogenesis and ethnic history from the perspective of historiography. It
highlights the factors influencing the processes of ethnic formation, the
development of scientific concepts, and their significance in modern historical
research.
Keywords: Ethnogenesis, ethnic history, historiography, theoretical concepts,
ethnic processes, nation formation, culture, anthropology, nation, historical
development.
Аннотация: В статье анализируются различные теоретические подходы
к изучению этногенеза и этнической истории с точки зрения историографии.
Выявляются факторы, влияющие на процессы этногенеза, развитие научных
концепций и их значение в современных исторических исследованиях.
Ключевые слова: Этногенез, этническая история, историография,
теоретические концепции, этнические процессы, формирование нации,
культура, антропология, нация, историческое развитие.
Etnik tarixni o‘rganish konsepsiyalari insoniyat taraqqiyoti jarayonida
xalqlarning kelib chiqishi, shakllanishi va rivojlanishini tushunishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Tarixshunoslikda etnogenez muammosi turli nazariy
maktablar va ilmiy yo‘nalishlar tomonidan turlicha talqin etilib, bu borada ko‘plab
konseptual yondashuvlar shakllangan. Etnogenez masalalari faqat biologik yoki
madaniy omillar bilan cheklanmay, balki ijtimoiy, siyosiy va geografik sharoitlar
bilan ham uzviy bog‘liqdir. Mazkur maqolada etnik tarixni tadqiq etishning asosiy
nazariyalari, ularning shakllanishi va tarixshunoslikdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Etnos nazariyasi – XX asr va XXI asrning boshlarida rus fanida etnologiya
(etnografiya)ning hodisasi va oʻrganish obʼyekti sifatida etnos (xalq) mohiyatini
tavsiflovchi fikr va mulohazalar yig‘indisidir. Ushbu mulohazalarning o'ziga xos
xususiyati primordializm va biologizm edi. Etnos nazariyotchilari etnosning tabiati

(uni ijtimoiy-madaniy yoki biologik deb hisoblashlari) to'g'risida, ular etnologiyani
gumanitar yoki biologik fanlar toifasiga nimalar bilan bog'laganliklariga qarab
bahs yuritganlar.

Rus fanida etnosning (yunoncha ethnos — xalq, qabila) etnografiya predmeti
sifatidagi birinchi taʼrifini N.M. Mogilyanskiy “Etnografiyaning predmeti va
vazifalari” (1916) maqolasida bergan. Olim etnosni ‘‘fizik (antropologik)
xususiyatlarning umumiy xususiyatlari, umumiy tarixiy taqdirlari va nihoyat,
umumiy til bilan bir butunga birlashgan shaxslar yig'indisi’’ deb ta'riflagan[1].
Bundan tashqari etnosni ‘‘butun dunyoqarashning, xalq psixologiyasining, bir so‘z
bilan aytganda, butun ma’naviy madaniyatning mushtarakligi” – deb ta’riflaydi.
Etnos konsepsiyasining nazariy rivojlanishiga bag'ishlangan birinchi
monografiyasida etnograf S. M. Shirokogorov quyidagi ta'rifni bergan: ‘‘Etnos –
bu bir tilda gaplashadigan, kelib chiqishi umumiyligini tan oladigan, urf-odatlar
majmuasiga, turmush tarziga ega boʻlgan, anʼanalar bilan saqlanib qolgan va
muqaddaslangan va boshqa guruhlardan ajralib turadigan odamlar guruhidir. Bu
etnik birlik, etnografiya fanining ob'ektidir»[2]. Soʻnggi paytlarda berilgan taʼriflar
etnosning yuqorida qayd etilgan belgilarining barchasini yoki bir qismini oʻz
ichiga oladi, xususan, oʻz-oʻzini anglash (etnik oʻziga xoslik), oʻxshash jismoniy
va antropologik xususiyatlar, umumiy til, madaniyat, kelib chiqish, psixologiya va
xulq-atvor shakllari.

Etnos nazariyasi kelib chiqishi haqidagi ilmiy qarashlar XIX asr oxiri – XX
asr boshlarida Peterburgda shakllandi. U Sankt-Peterburg universitetining
geografiya va etnografiya kafedrasi va Rossiya antropologiya jamiyati kabi
muassasalar atrofida birlashgan olimlar, shuningdek, MAE va Rossiya muzeyining
etnografiya bo'limida ishlagan ba'zi hodimlar tomonidan tashkil etilgan. Ushbu
tadqiqotchilarni asosan fransuz fanidan kelib chiqqan antropologiya gʻoyasiga
amal qilib, etnografiya uning bir qismi boʻlishi kerak boʻlgan umumlashtiruvchi
tabiiy-tarixiy fan sifatida birlashtirgan asosiy xususiyatlar: tabiiy fanlarga
yo'naltirilganlik, tabiat va jamiyatni boshqaradigan biosotsial qonunlarning
pozitivistik g'oyasi; jismoniy antropologiya bo'yicha mutaxassislik; geografiyaga
e'tibor ‘‘geografik determinizm’’; fransuz va nemis antropologiyasi nazariyalarini
faol o'zlashtirish va tushunish edi. Etnik guruhning birinchi ta'rifi muallifi N. M.
Mogilyanskiyga jismoniy antropolog, etnograf va arxeolog F. K. Volkov eng katta
ta'sir ko'rsatdi.

F. K. Volkov va N. M. Mogilyanskiylar Kichkina Rossiya deb ataluvchi
Ukraina davlati aholisi va Ukraina milliy harakati faollari edi. Bu harakatning
muhim yutuqlaridan biri F.K.Volkov, M.S.Grushevskiy, M.M.Kovalevskiy,
F.E.Korsh, A.E.Krimskiy, M.I.Tugan Baranovskiy va A.A. Shaxmatov
muharrirligida yaratilgan ikki jildlik “Ukraina xalqi oʻtmishi va buguni” (1914–
1916) edi. Bu asarning barcha mualliflari ukrainaliklarning etnik qarashlarini u
yoki bu darajada muhokama qilishga urindilar. Volkovning ushbu nashrda chop
etilgan "Ukrain xalqining antropologik xususiyatlari" va "Ukrain xalqining
etnografik xususiyatlari" maqolalari ukrainlar misolida etnik guruhni tushunish
uchun namuna bo'lib xizmat qildi. Volkovning ta'kidlashicha, ukrainlar jismoniy
va antropologik nuqtai nazardan ‘‘juda bir xil qabila’’. Etnografik jihatdan

ukrainlar, tashqaridan chuqur ta'sirga duchor bo'lmagan va bolgarlar va serblarga
eng yaqin bo'lgan qadimgi slavyan etnografik va antropologik xususiyatlarini
saqlab qolgan ‘‘bitta etnik butunlik’’ni ifodalaydi. Mogilyanskiy Ukraina va
ukrainlar haqidagi asarlarida Volkovning xulosalarini to‘liq qo‘llab-quvvatladi[3].
Etnos g'oyasining rivojlanishida 1910-1920-yillarning boshlarida faoliyat yuritgan
Rossiyaning etnografik xaritalarini tuzish komissiyasi ham muhim rol o'ynadi.
Komissiya tarkibiga F. K. Volkov, D. A. Zolotarev, N. M. Mogilyanskiy, S. I.
Rudenko, D. K. Zelenin, S. M. Shirokogorov va boshqalar kirgan. Komissiyaning
asosiy vazifasi ilgari jismoniy antropologiya ma’lumotlarining geografik
taqsimotiga asos bo’lgan etnografik prinsipga qo’shimcha ravishda moddiy va
ma’naviy madaniyat va turmushning umumiyligini ko’rsatadigan tillar va
lahjalarning lingvistik xaritalarini tuzish edi. Umumiy xarita turar-joy turlari,
kiyim-kechak, tillar va boshqalarni taqsimlovchi xaritalarini birlashtirishi kerak
edi. Shunday qilib bu komissiya xalqlarning geografik taqsimlanishini ochib
beradi. Komissiya ishi Birinchi jahon urushi va inqilob tufayli to'xtab qoldi. Uning
faoliyatining eng muhim natijalari qatorida, Volkovning ko'rsatilgan asarlaridan
tashqari, uning shogirdi S. I. Rudenkoning ikki jildli ‘‘Bashkirlar’’ deb nomlangan
monografiyasini ham nomlash mumkin[4].

Etnos nazariyasi bilan ilmiy ish olib borgan olimlardan biri S.M.Shirokogorov
edi. U F.K Volkov va N. M. Mogilyanskiy singari peterburglik antropologlarning
qatoriga mansub edi, u bir muddat Parijda yashab, tahsil oldi. 1910-yilda
Rossiyaga qaytgach, 1918-1922- yillarda MAEda ishladi. Vladivostok va
Shanxayda yashab ijod qilgan, so‘ngra nihoyat Xitoyga ko‘chib o‘tib, u yerda
umrining oxirigacha turli universitetlarda dars bergan, va shomanizm dinini va
tungus-manchjur xalqlarini o‘rganish sohasida mashhurlikka erishgan asarlar nashr
etgan[5]. Volkov va Mogilyanskiydan farqli oʻlaroq, Shirokogorov etnografiyani
etnik guruhlarning moddiy, ijtimoiy va maʼnaviy madaniyatini oʻrganuvchi
gumanitar fan deb hisoblagan. Biroq, uning etnik guruhlar va ularning
madaniyatini insoniyatni tashkil qilishning asosiy usuli va etnik guruhlar
o'rtasidagi ‘‘mavjudlik uchun kurash’’ deb tushunishida biologik metaforalar
muhim rol o'ynadi. Ushbu kurashni tasvirlash uchun u hudud, aholi zichligi va
etnik guruhlar madaniyati darajasi kabi o'zgaruvchilar o'rtasidagi munosabatni
ifodalovchi matematik tenglamalarni taklif qildi. Ushbu tenglamalarni
shakllantirgan etnologiya Shirokogorovga ‘‘inson bilimining toji’’ bo'lib tuyuldi.
Bu nazariya kuchli assimilyatsiya bosimini boshdan kechirgan, ammo hayot tarzini
saqlab qolgan Evenki guruhlari o'rtasidagi dala ishlari tajribasi asosida
shakllangan[6]. Bundan tashqari, bu nazariya Shirokogorovning siyosiy falsafasi
bilan monarxizm va millatning organik g’oyasining uyg'unligi bo'lgan[7].

SSSRda bunday tushunchalar qabul qilinishi mumkin emas edi: ijtimoiy
jarayonlarni tushuntirishda biologiyaga har qanday murojaat ‘‘biologizatsiya’’ deb
hisoblangan. 1920-1930-yillar oxirida etnologiyada ham boshqa fanlarda bo'lgani
kabi, burjua fanini tanqid qilish kampaniyasi bor edi. Volkovning eng ko'zga
ko'ringan shogirdlari D. A. Zolotarev va S. I. Rudenko qatag'on qilindi, Rudenkoga
qarshi kampaniya paytida Rudenko biologizm va irqchilikda ayblandi.
Etnologiyaning eng radikal tanqidchisi V. B. Aptekar madaniyat va etnik

tushunchalarni millatchilik va irqchilik bilan tenglashtirgan. Natijada “etnos”
atamasi 1930—1940-yillarda marksistik etnografiyada gʻoyaviy jihatdan nomaqbul
boʻlib qoldi va amalda foydalanilmay qoldi. Biroq, urushdan keyingi davrda
etnograflar etnos nazariyasi g'oyalariga Stalinning millat nazariyasini
etnografiyada qo'llash shaklida qayta boshladilar. P. I. Kushner etnosni «bu
xalqlarning oldingi tarixiy hayoti va geografik muhitning ularga ta'siri tufayli
xalqlarning turmush tarzidagi o'ziga xos farqlar to'plamidir» deb ta'riflagan[8].
Rossiya-Ukraina chegarasidagi vaziyatni tahlil qilar ekan, u bu holatda yagona
etnik farqlovchi xususiyat etnik o'zini o'zi anglash ekanligini tan oldi[9].

1950-yillarning oxiri – 1960-yillarning boshlarida etnograflar Etnografiya
instituti (IE) devorlarida tanqid qilingan Stalinistik millat nazariyasidan tashqariga
chiqishga intilib, etnik jamoalar turlarini muhokama qila boshladilar. Etnograflar
va faylasuflar yana jamiyatning organizm sifatidagi metaforasiga murojaat qilishdi,
bu esa Fanlar akademiyasi rahbarlari tomonidan e'lon qilingan tabiiy va gumanitar
fanlarning yangi yaqinlashuviga yordam berdi. 1966-yilda SSSR Fanlar
akademiyasining Tarix bo'limida tarixchi E.M.Jukov boshchiligidagi Milliy
munosabatlarni o'rganish komissiyasi paydo bo'ldi va ‘‘Tarix savollari’’ jurnalida
millat tushunchasi haqida munozara boshlandi. Xuddi shu 1966-yilda tarix
bo'limining ilmiy kotibi va slavyan tarixchisi Yu. V. Bromley Iqtisodiyot instituti
direktori bo'ldi.

Yu.V.Bromleyning ‘‘Etnos va endogamiya’’ nomli birinchi nazariy maqolasi
etnik endogamiyaga etnosning ‘‘barqarorlashuvi’’ omili sifatida e’tibor qaratdi, bu
munozarali reaksiya va "biologizatsiya" ayblovlarini keltirib chiqardi, ammo
Etnografiya instituti xodimlarining ko‘pchiligi Bromleyni qo‘llab-quvvatladi.
Keyinchalik Bromley etnos nazariyasining o'ziga xos versiyasini ishlab chiqdi. U
‘‘etnos’’ tushunchasining ikkita ma'nosini ajratishni taklif qildi: etnikos (so'zning
tor ma'nosida etnos) va etno-ijtimoiy organizm (EIO), ya'ni siyosiy, iqtisodiy va
hududiy birlikka ega bo'lgan va harakat qiladigan millat (kapitalizm va sotsializm
davrida) yoki qabila (ibtidoiy jamiyatda) shakli – etnos. Bromleyning fikriga ko'ra,
etnos-etniklar ‘‘ma'lum bir hududda tarixan shakllangan, shunga o'xshash
shakllanishlardan (o'z-o'zini anglash), o'z nomida (etnonimida) mustahkamlangan,
madaniyat (shu jumladan til) va ruhiyatining nisbatan barqaror xususiyatlariga ega
bo'lgan, shuningdek, ularning birligi va farqini anglaydigan barqaror avlodlar
to'plami’’. Bundan tashqari, Bromley etnik va etnografik guruhlar, subetnos, etnos
va metaetnik jamoa tushunchalarini o'z ichiga olgan tipologiyani ham taklif qildi.
Bromley jamiyatni oʻrganishda marksistik yondashuvni tan oldi, lekin sinfiy
tuzilma va davlatdan mustaqil boʻlgan madaniyat va etniklikning diaxronik
xususiyatlariga aniq urgʻu berdi.

Bromleyga parallel va mustaqil ravishda tarixchi L. N. Gumilyov o'zining
etnos nazariyasini ishlab chiqdi. Unda u turli g‘oyalar va fanlarga – genetikadan V.
I. Vernadskiy nazariyalarigacha va siyosiy g‘oyalardan A. L. Chijevskiyning
biofizikasigacha tayangan. Uning nazariyasi markazida etnosning biologik
organizm sifatidagi metaforasi bo'lib, u o'z rivojlanishida (etnogenezida) har
qanday biologik organizmlar kabi bir xil tug'ilish, o'sish va tanazzul bosqichlarini
bosib o'tadi. Gumilyov etnik guruhlarni tabiiy biologik hodisalarga bog‘lab, o‘zini

etnologiyaning marksizm klassiklari o‘rnatgan “jamiyat” taraqqiyot
qonuniyatlaridan farqli bo‘lgan etnik guruhlarning rivojlanish qonuniyatlarini
ochgan nazariy fan asoschisi deb hisobladi. Gumilyov etnik guruhlarning
rivojlanishining harakatlantiruvchi kuchini "ehtiroslilik" - kosmik nurlanish
ta'sirida yuzaga keladigan, shaxslarga o'ziga xos kuch va fidoyilik beradigan
genetik mutatsiya deb hisobladi. Etnik guruhning odatiy hayotga aylanishi davri
taxminan 1200 yil va bu davr tug'ilish, gullash va asta-sekin o'lishga mos keladigan
yuksalish, akmatik faza, parchalanish, inertial faza, qorong'ulash, memorial faza va
gomeostaz kabi fazalarni o'z ichiga oladi. Gumilyovning nazariy qarashlari
biologik qarash ekanligi tanqid qilindi, turkiy xalqlar va Rossiya tarixiga oid
tadqiqotlari mutaxassislar tomonidan shubha bilan qarshi olindi. Shunga qaramay,
muallifning yorqin adabiy tili va xarizmasi tufayli Gumilyovning qarashlari so'nggi
sovet va postsovet davrida mashhur bo'ldi.

Sobiq Sovet Respublikasi davrida etnos nazariyasi bir necha yoʻnalishda
rivojlandi. N. N. Cheboksarov va S. A. Arutyunov ‘‘infokontaktlar’’ chastotasi
yoki ularning fikricha, etnik guruhlar ichida eng yuqori va ularning chegaralarida
kam uchraydigan turli xil aloqa turlari g'oyasini ilgari surdilar. Z. P. Sokolova
Xanti va Mansining nikohi haqidagi statistik ma'lumotlar asosida etnik
guruhlarning endogamiyasini empirik tarzda isbotlashga harakat qildi.
V.V.Pimenov etnosning tarkibiy nazariyasini taklif qildi (1977). Etnos
nazariyasiga asoslangan eng ulug'vor loyiha M. V. Kryukov va N. N. Cheboksarov
boshchiligida tarixchi va filologlar V. V. Malyavin, L. S. Perelomov va M. V.
Sofronov ishtirokida amalga oshirilgan olti jildlik xitoylarning etnik tarixini
o'rganish edi. Ularning yondashuvi markazida etnik o'z-o'zini anglashni eng
muhim "etnobarqarorlashtiruvchi omil" sifatida tahlil qilish, o'zida etnosning eng
muhim xususiyatlari va uning a'zolarining qadriyat yo'nalishlariga e'tibor
qaratilgan. Etnik o'z-o'zini anglash etnik guruh belgisi sifatida uning turli tarkibiy
qismlari va darajalarini ajratib ko'rsatgan rus etnograflari asarlarida tobora ko'proq
ahamiyat kasb etmoqda. V. I. Kozlov etnosning eng muhim xususiyati sifatida
ushbu “sub’ektiv” atributning o‘rnatilishida katta rol o‘ynadi. Kryukov va uning
hammualliflari ‘‘qabila - millat – millat’’ triadasini ‘‘o'lik’’ deb tan oldilar va eng
muhim ‘‘etnik xususiyat’’ sifatida o'z-o'zini anglashga asoslangan etnik guruhlar
tipologiyasini qurishga chaqirdilar. Etnograflardan farqli o'laroq, ‘‘tarixiy’’
faylasuflar (milliy masalani tarixiy materializm ta'limoti doirasida ko'rib
chiqqanlar) o'rtasida milliy masala bo'yicha mutaxassislar ‘‘etnos’’ va ‘‘etnik’’
atamalarining o'zaro munosabatda xalqlarga nisbatan qo'llanilishiga tubdan qarshi
edilar. 1970—1980-yillarda xalqning eng koʻzga koʻringan nazariyotchisi
M.I.Kulichenko taʼkidlaganidek, sinfdan oldingi jamiyatga borib taqaladigan etnik
anʼanalar sinfiy jamiyatda etnik guruhlar va millatlarning shakllanishi jarayonida
shu qadar oʻzgarib ketganki, birini ikkinchisidan turlicha boʻlib boʻlmaydi.

Qayta qurish davrida milliy masala ochiqroq muhokama qilina boshladi.
Ushbu jarayonning boshlanishi E. A. Bagramovning Marksizm-Leninizm
institutida "Zamonaviy sharoitda milliy masala" (1987) ma'ruzasi, shuningdek,
1988 yilda Iqtisodiyot institutida bo'lib o'tgan uchrashuvlar bilan asos solingan.
Etnograflar va faylasuflar millatchilik tuyg'ularining kuchayishi, milliy

respublikalar tizimidagi xalqlarning tengsizligi, ularning titulli va titulsiz
bo'linishini nazarda tutgan muammolarni muhokama qildilar. 1989-yildan
Iqtisodiyot instituti direktori V. A. Tishkov etnos nazariyasining obyektiv
yondashuvini tanqid qildi, shu sababli tadqiqotchilar millatchilikning safarbarlik
salohiyatini baholay olmadilar. Tishkov Shirokogorov, Gumilyov va Bromleyning
primordializmini postsovet millatchi ziyolilar tomonidan qo‘llanilgan xavfli
nazariya sifatida ko‘rdi. Ayrim faollarning roli va ularning mafkuralarini
ta'kidlagan konstruktivizm va instrumentalizm, uning fikricha, postsovet
millatchiligini ham, sovet davlat qurilishini ham tahlil qilish uchun ancha mos edi.
Tishkov “etnos” tushunchasini ommaviy va akademik nutqlardan chiqarib
tashlashga chaqirdi. 20 yil o'tgach, u sovet etnografiyasi ijtimoiy-madaniy
antropologiyaga aylantirilganini va etnos nazariyasidan ozod qilinganligini aytdi,
ammo bu nazariya tarixchilar, faylasuflar, psixologlar, genetiklar, boshqa fanlar
vakillari va publitsistlar orasida o'z tarafdorlarini topishda davom etmoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

1. Могилянский Н. М. Предмет и задачи этнографии // Живая старина. –
1916. – № 1.

2. Широкогоров С. М. Этнос. Исследование основных принципов
изменения этнических и этнографических явлений. – Москва : URSS :
ЛИБРОКОМ, 2012.

3. Алымов С. С. Украинские корни теории этноса // Этнографическое
обозрение. – 2017. – № 5.

4. Алымов С. С. Этнос на карте: географическое воображение школы Ф.
К. Волкова / Алымов С. С., Подрезова С. В. // Этнографическое обозрение. –
2017. – № 5.

5. Alymov S. S. Etnos Thinking in the Long Twentieth Century / Alymov S.
S., Anderson D. G., Arzyutov D. V. // Life Histories of Ethnos Theory in Russia
and Beyond. – Cambridge, UK : Open Book Publishers, 2019.

6. Anderson D. G. Notes from His «Snail’s Shell»: The Siberian Fieldwork of
Sergei M. Shirokogoroff and the Groundwork for Ethnos Thinking // Life Histories
of Ethnos Theory in Russia and Beyond. – Cambridge, UK : Open Book
Publishers, 2019.

7. Arzyutov D. V. Order out of Chaos: Political Intrigue and the
Anthropological Theories of Sergei M. Shirokogoroff // Life Histories of Ethnos
Theory in Russia and Beyond. – Cambridge, UK : Open Book Publishers, 2019.

8. Кушнер П. И. Этнические территории и этнические границы. – Москва
: Издательство АН СССР, 1951. – 6c.

9. Кушнер П. И. Этнические территории и этнические границы. – Москва
: Издательство АН СССР, 1951. – 70-77c.