ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

O‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixiga oid muhim manbalar

Abduvohidov Dilshod Narbotirovich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

С.Н.Абашин, Д.А.Алимова, З.Х.Арифханова: Ин-т этнологии и
антропологии им. Н.Н. Миклухо-Маклая РАН; Ин-т истории АН
Узбекистана. − Москва: Наука, 2011. − 688 с.;

12.Ўзбекистон ҳудудида анъанавий этнослараро жараёнлар (XIX аср
охири – ХХ аср бошлари). – Тошкент: Yangi nashr, 2011. – Б. 8−65;
Салимов Т.Ў. Нурота ва нуроталиклар.

O‘ZBEK XALQINING ETNOGENEZI VA ETNIK TARIXIGA OID
MUHIM MANBALAR
Abduvohidov Dilshod Narbotirovich, ass.o‘qituvchi,

Iqtisodiyot va pedagogika universiteti Samarqand kampusi,
Samarqand, O‘zbekiston.

e-mail: norbotirovich@mail.ru
Annotatsiya. Ushbu maqola O‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixini
o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, xalq shakllanishi jarayonidagi turli manbalarni tahlil
qiladi. Tadqiqotda yozma manbalar, o‘rta asr tarixiy asarlari, arxeologik topilmalar
va lingvistik ma’lumotlar asosiy ilmiy material sifatida ko‘riladi. Maqolada o‘zbek
etnogenezining murakkabligi, turkiy unsurlar uyg‘unligi, mahalliy aholi bilan etnik
sintez jarayonlari, shuningdek, siyosiy va madaniy integratsiya roli yoritiladi.
Kalit so‘zlar: O‘zbek xalqi, etnogenez, etnik tarix, turkiy unsurlar, Beruniy,
Mahmud Koshg‘ariy, arxeologik manbalar, o‘rta asr manbalari, madaniy meros.
Аннотация. Целью данной статьи является изучение этногенеза и
этнической истории узбекского народа, анализ различных источников в
процессе национального формирования. В качестве основного научного
материала в исследовании рассматриваются письменные источники,
средневековые исторические труды, археологические находки и
лингвистические данные. В статье освещаются сложность этногенеза
узбеков, гармоничное сочетание тюркских элементов, процессы этнического
синтеза с местным населением, а также роль политической и культурной
интеграции.
Ключевые слова: узбекский народ, этногенез, этническая история, тюркские
элементы, археологические источники, Беруни, Махмуда Кашгари,
средневековые источники, культурное наследие.
Abstract. This article is aimed at studying the ethnogenesis and ethnic history of
the Uzbek people, analyzing various sources in the process of national formation.
The study considers written sources, medieval historical works, archaeological
finds and linguistic data as the main scientific material. The article highlights the
complexity of Uzbek ethnogenesis, the harmony of Turkic elements, the processes
of ethnic synthesis with the local population, as well as the role of political and
cultural integration.
Keywords: Uzbek people, ethnogenesis, ethnic history, Turkic elements, Beruni,
Mahmud Kashgari, archaeological sources, medieval sources, cultural heritage.

O‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixini o‘rganish masalasi nafaqat
tarixshunoslik, balki etnologiya, arxeologiya, antropologiya va tilshunoslik fanlari
uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki har bir xalqning tarixiy
taraqqiyoti, madaniy merosi va milliy o‘zligini anglashida etnogenez jarayonini
to‘g‘ri yoritish hal qiluvchi omil sanaladi. O‘zbek xalqining shakllanish jarayoni
uzoq tarixiy davrlarni o‘z ichiga oladi. Bu jarayon miloddan avvalgi qadimgi
turkiy, so‘g‘diy, baxtariy, xorazmiy va boshqa mahalliy etnik guruhlarning o‘zaro
aralashuvi natijasida boshlangan [G‘ulomov, 1987: 45]. Keyinchalik turli siyosiy,
iqtisodiy va madaniy omillar ta’sirida bu etnik birliklar yagona xalq – o‘zbek
xalqining shakllanishiga zamin yaratgan. Mazkur mavzu doirasida turli davrlarda
yozilgan tarixiy manbalar, xususan, “Avesto”, “Behistun yozuvlari”, qadimgi
yunon va rim tarixchilari asarlari, shuningdek, o‘rta asr sharq mualliflarining
asarlari o‘zbek xalqining kelib chiqishini o‘rganishda beqiyos ahamiyatga ega.
Ayniqsa, Abu Rayhon Beruniy, Mahmud Koshg‘ariy, Abulg‘ozi Bahodirxon,
Mirzo Ulug‘bek, Sharafuddin Ali Yazdiy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi
allomalar asarlarida xalqning etnik shakllanish jarayoniga oid qimmatli
ma’lumotlar uchraydi [Beruniy, 1968: 125]. So‘nggi yillarda mustaqillik davrida
milliy tarixshunoslikda o‘zbek xalqining etnik tarixini chuqur ilmiy asosda
o‘rganishga bo‘lgan e’tibor ortdi. Jumladan, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Tarix
instituti olimlarining izlanishlari natijasida etnogenez jarayonining asosiy
bosqichlari, etnik qatlamlar va ularning shakllanish omillari ilmiy jihatdan asoslab
berildi.

“Etnogenez” atamasi yunoncha “ethnos” – xalq va “genesis” – kelib chiqish
so‘zlaridan olingan bo‘lib, ma’nosi xalqning paydo bo‘lishi, shakllanish jarayonini
anglatadi. Etnogenez jarayoni ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy hamda madaniy omillar
bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, u uzoq tarixiy davr davomida turli etnik guruhlar, qabila
va elatlarning o‘zaro aralashuvi va birlashuvi orqali amalga oshadi [Alekseev,
1985: 12]. O‘zbek xalqining etnogenezi Markaziy Osiyo tarixidagi eng murakkab
jarayonlardan biridir. Chunki bu hudud qadimdan turli xalqlar, qabila va
madaniyatlarning chorrahasida joylashgan. Shuning uchun ham o‘zbek xalqining
shakllanishi jarayoni bir necha ming yillik davrni o‘z ichiga oladi. Tarixiy
manbalarga ko‘ra, o‘zbek xalqining ildizlari so‘g‘diylar, xorazmiylar, baxtariylar,
saklar, massagetlar, parkana, qang‘lar kabi qadimgi elatlar bilan bog‘liq. Miloddan
avvalgi I ming yillikda bu elatlar O‘zbekiston hududida yashagan va o‘ziga xos
madaniyat, til hamda urf-odatlarni shakllantirganlar. Keyinchalik bu hududga
turkiy qabilalarning kirib kelishi etnik tarkibga yangi qatlamlarni olib keldi. Turkiy
qabilalarning Movarounnahrga kirib kelishi V–VI asrlarda Turk xoqonligi davrida
boshlangan. Shundan so‘ng o‘zbek xalqining etnik shakllanishida turkiy unsurlar
ustun mavqega ega bo‘la boshladi. Shunga qaramay, o‘zbek xalqining
shakllanishida eronzabon, turkiyzabon va mahalliy qabila-elatlarning o‘zaro sintezi
muhim rol o‘ynagan. IX–XII asrlarda Somoniylar, Qoraxoniylar, G‘aznaviylar va
Saljuqiylar davrida etnik tarkib yanada boyidi, mahalliy aholi bilan turkiy qabilalar
o‘rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy aloqalar kuchaydi. Ayniqsa, Qoraxoniylar davrida
turkiy til davlat tili darajasiga ko‘tarilib, keyinchalik o‘zbek xalqining madaniy va
til birligi shakllanishiga asos bo‘ldi. XIII asrda mo‘g‘ullar istilosi natijasida

Markaziy Osiyoda siyosiy va etnik jarayonlar keskin o‘zgardi. Mo‘g‘ul istilosidan
keyin hududda o‘zbek nomi bilan atalgan etnik birlik asta-sekin mustahkamlanib
bordi. XIV–XV asrlarda Shayboniylar davrida “o‘zbek” atamasi aniq etnik
mazmun kasb eta boshladi va bu nom Movarounnahr hamda Xorazm aholisi uchun
umumlashgan etnonimga aylandi. Shunday qilib, o‘zbek xalqining etnogenezi uzoq
davom etgan tarixiy jarayon bo‘lib, qadimgi mahalliy aholi va turkiy qabilalarning
birlashuvi, ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar, iqtisodiy va madaniy integratsiya
natijasida yuzaga kelgan. O‘zbekiston hududida o‘zbeklarning shakllanishi
jarayonida urbanizatsiya, savdo yo‘llari, siyosiy markazlar va madaniy almashinuv
katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu jarayonlar faqat xalqning genetik tarkibini emas,
balki til, urf-odat va madaniy an’analarni ham shakllantirgan [Gafurov, 1989: 136].
Shu sababli, etnogenez tushunchasi o‘zbek xalqining tarixiy o‘ziga xosligini
tushunishda muhim ilmiy vosita hisoblanadi.

O‘zbek xalqining etnik tarixini tadqiq qilishda eng muhim vositalardan biri
tarixiy manbalar va arxeologik topilmalar hisoblanadi. Ular xalqning shakllanish
jarayoni, turli qabilalar va madaniy kontaktlarni aniqlashga imkon beradi. Yozma
manbalar etnogenez jarayonini o‘rganishda eng qadimiy manba hisoblanadi. Abu
Rayhon Beruniy, Mahmud Qoshg‘ariy, Sharafiddin Ali Yazdiy kabi tarixchilar va
lingvistlar Markaziy Osiyodagi turkiy va eroniy xalqlarni, ularning ijtimoiy
tuzilishi va etnik o‘ziga xosligini batafsil bayon qilgan [Mahmud Qoshg‘ariy,
1980: 101]. Masalan, Mahmud Qoshg‘ariy Divan lug‘at at-turk asarida turkiy
qabilalarning geografik tarqalishi va urf-odatlarini yozib qoldirgan bo‘lsa, Beruniy
o‘z asarlarida turoniy va sog‘diy xalqlarning madaniy, iqtisodiy va ijtimoiy
hayotini yoritgan. Shuningdek, arab va fors manbalari ham Markaziy Osiyo
xalqlarining tarixiy harakatlarini o‘rganishda katta ahamiyatga ega. Xususan,
Tabariy, Ishtaxriy va Narshaxiy kabi tarixchilar o‘rta asrda mintaqada yashovchi
turkiy qabilalarning harakatlari va siyosiy integratsiyasi haqida ma’lumot bergan
[Tabariy, 1960: 46]. Bu manbalar yordamida o‘zbek xalqining etnik tarkibi va
uning turkiy va mahalliy elementlar bilan qanday boyigani aniqlanadi.

Arxeologik manbalar ham o‘zbek etnogenezini tushunishda muhimdir.
Samarqand, Buxoro, Toshkent va boshqa hududlardagi qadimgi shaharlarda
o‘tkazilgan qazishmalar natijasida turli madaniy qatlamlar aniqlangan. Masalan,
O‘zbekiston hududidagi temir davri qabristonlari va shaharlardagi topilmalar
qadimgi turkiy va mahalliy madaniyatning uyg‘unligini ko‘rsatadi [Gafurov, 1983:
106]. Shuningdek, turli asbob-uskuna, sopol idishlar va binolar etnik sintez
jarayonini, turli qabilalarning o‘zaro aloqasini tasdiqlaydi. Lingvistik manbalar
ham etnogenezni o‘rganishda qo‘llaniladi. Mahmud Qoshg‘ariy va boshqa
tilshunoslar tomonidan qoldirilgan turkiy til xazinalari, leksik va fonetik
xususiyatlar o‘zbek tilining shakllanish jarayonini aniqlashda muhimdir. Til va
leksika orqali turli xalqlar o‘rtasidagi etnik va madaniy aloqalarni kuzatish
mumkin. Shu bilan birga, manbalarning birlashgan tahlili o‘zbek etnogenezining
murakkab, ko‘p qatlamli jarayon ekanligini ko‘rsatadi. Yozma, arxeologik va
lingvistik manbalarni solishtirish orqali tarixchilar o‘zbek xalqining qadimiy
qabilalardan tortib, XVI asrga qadar shakllanish jarayonini aniqlash imkoniga ega
bo‘ladi.

O‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixini o‘rganishda o‘rta asr
manbalari eng asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Bu manbalar orqali turkiy va
mahalliy xalqlar o‘rtasidagi ijtimoiy, siyosiy va madaniy aloqalarni, shuningdek
etnik sintez jarayonini aniqlash mumkin. O‘rta asr manbalari ikki asosiy turga
bo‘linadi: tarixiy-yozma manbalar va geografik-manaviy asarlar. Masalan,
Sharafiddin Ali Yazdiy Temuriylar davri siyosiy va etnik harakatlarini batafsil
tahlil qilib, o‘zbek etnogenezining asosiy jarayonlarini ochib beradi. Geografik va
etnografik asarlar, xususan, Ishtarxiy va Tabariy kabi olimlarning asarlari,
Markaziy Osiyodagi qabilalar tarqalishi, ularning migratsiyalari va iqtisodiy
faoliyatini yoritadi.

O‘rta asr manbalarini ilmiy tahlil qilish jarayonida tadqiqotchilar bir nechta
metodlardan foydalanadi. Xronik tahlil orqali tarixiy hodisalar va qabilalar
harakatining vaqt o‘qi aniqlanadi; komparativ tahlil orqali turli manbalardagi
ma’lumotlar solishtiriladi; lingvistik tahlil esa til va leksika orqali turkiy va eroniy
unsurlarni aniqlash imkonini beradi [Alekseev, 1985: 61]. Bu usullar birgalikda
o‘zbek xalqining ko‘p qatlamli etnogenezini tushunishga yordam beradi. Shuni
alohida ta’kidlash kerakki, o‘rta asr manbalari faqat tarixiy faktlarni emas, balki
xalqning madaniy va etnik xususiyatlarini ham yoritadi. Bu ma’lumotlar orqali
o‘zbek etnogenezining shakllanish bosqichlari, turkiy va mahalliy unsurlar
uyg‘unligi hamda siyosiy va madaniy integratsiya jarayonlari tahlil qilinadi.
Natijada, o‘rta asr manbalarini ilmiy tahlil qilish o‘zbek xalqining tarixiy o‘ziga
xosligini, etnik tarkibini va madaniy merosini chuqur tushunishga imkon beradi.
Bu manbalar zamonaviy tarixshunoslikda o‘zbek etnogenezini aniqlash va uning
ilmiy asoslarini shakllantirishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi [Gafurov, 1989:
136].

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek etnogenezi turli tarixiy
davrlarda turkiy va eroniy unsurlar aralashuvi, mahalliy aholi bilan ko‘chmanchi
qabilalarning integratsiyasi hamda siyosiy va madaniy jarayonlar natijasida yuzaga
kelgan. Yozma manbalar va arxeologik topilmalar o‘zbek xalqining etnik tarkibi va
madaniy xususiyatlarini chuqur yoritadi. Manbalarni ilmiy tahlil qilish orqali
turkiy va eroniy unsurlar uyg‘unligi, ijtimoiy va siyosiy integratsiya jarayonlari
hamda xalqning madaniy merosi aniqlanadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki,
o‘zbek xalqining shakllanish jarayoni faqat genetik yoki siyosiy hodisa sifatida
emas, balki madaniy, til va urf-odatlar jihatidan ham boy va ko‘p qatlamli jarayon
sifatida amalga oshgan. Bu holat o‘zbek etnogenezini yanada chuqurroq
tushunishga imkon beradi va tarixshunoslikda muhim ilmiy manba sifatida xizmat
qiladi [Barthold, 1968: 78]. Natijada, o‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi
bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar nafaqat xalqning kelib chiqishini, balki uning
madaniy merosi, urf-odatlari va ijtimoiy tuzilishini tahlil qilishga imkon beradi. Bu
esa o‘zbek tarixshunosligida o‘ziga xos ilmiy maktabni rivojlantirishga xizmat
qiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR:
1. G‘ulomov, Y. Qadimgi O‘zbekiston tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1987.

2. Abu Rayhon Beruniy, “Osor al-boqiya an al-qurun al-xoliya”. – Toshkent:
Fan, 1968.
3. Alekseev, A. N. Etnogenez narodov Sredney Azii. Moskva: Nauka, 1985.
4. Gafurov, B. Srednevekovaya Srednyaya Aziya: etnogenez i kul’tura.
Toshkent: Fan, 1989.
5. Mahmud Qoshg‘ariy. Divan lug‘at at-turk. Toshkent, 1980.
6. Tabariy, M. Tarikh al-umam wa al-muluk. Tehran, 1960.
7. Gafurov, B. O‘zbekiston tarixi. Toshkent: Fan, 1993.
8. Barthold, V. Turkestan v epokhu mongolov. Tashkent: Fan, 1968.

ALISHER NAVOIY NOMIDAGI O`ZBEKISTON MILLIY
KUTUBXONASI FONDLARIDA ETNOGENEZ VA ETNIK TARIX

MASALALARI
Qo`qon Davlat Universiteti Gumanitar
fanlar va tillar fakulteti Tarix yo`nalishi
2-bosqich 03/24-guruh talabasi
Xaydarova Ro`zixon +998951347616.
Xaydarovarozixon5@gmail.com

Anotatsiya: Ushbu maqolada Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy
kutubxonasi fondlarida saqlanayotgan tarixiy manbalar asosida o‘zbek xalqining
etnogenezi va etnik tarixini o‘rganish masalalari yoritilgan. Milliy kutubxona –
xalqning tarixiy xotirasi va madaniy merosini asrovchi, ilmiy tadqiqotlar uchun
muhim markaz sifatida tahlil qilinadi. Maqolada kutubxona fondlaridagi
qo‘lyozmalar, toshbosma asarlar hamda raqamli resurslar o‘zbek xalqining
shakllanish jarayonini o‘rganishda qanday manba vazifasini bajarishi haqida fikr
yuritilgan. Shuningdek, raqamli kutubxona loyihalarining etnik tarixni
o‘rganishdagi yangi imkoniyatlari ham ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so`zlar. Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi,
etnogenez, etnik tarix, manbashunoslik, qo‘lyozma manbalar, o‘zbek xalqi, tarixiy
xotira, raqamli kutubxona, madaniy meros.
Abstract: This article discusses the issues of studying the ethnogenesis and ethnic
history of the Uzbek people based on historical sources stored in the funds of the
National Library of Uzbekistan named after Alisher Navoi. The National Library is
analyzed as an important center for scientific research, the custodian of the
historical memory and cultural heritage of the people. The article considers how
manuscripts, lithographs and digital resources in the library funds can serve as a
source in studying the process of the formation of the Uzbek people. It also shows
new opportunities for digital library projects in studying ethnic history.
Keywords: National Library of Uzbekistan named after Alisher Navoi,
ethnogenesis, ethnic history, source studies, manuscript sources, Uzbek people,
historical memory, digital library, cultural heritage.
Аннотация: В статье рассматриваются вопросы изучения этногенеза и
этнической истории узбекского народа на основе исторических источников,