2. Abu Rayhon Beruniy, “Osor al-boqiya an al-qurun al-xoliya”. – Toshkent:
Fan, 1968.
3. Alekseev, A. N. Etnogenez narodov Sredney Azii. Moskva: Nauka, 1985.
4. Gafurov, B. Srednevekovaya Srednyaya Aziya: etnogenez i kul’tura.
Toshkent: Fan, 1989.
5. Mahmud Qoshg‘ariy. Divan lug‘at at-turk. Toshkent, 1980.
6. Tabariy, M. Tarikh al-umam wa al-muluk. Tehran, 1960.
7. Gafurov, B. O‘zbekiston tarixi. Toshkent: Fan, 1993.
8. Barthold, V. Turkestan v epokhu mongolov. Tashkent: Fan, 1968.
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI O`ZBEKISTON MILLIY
KUTUBXONASI FONDLARIDA ETNOGENEZ VA ETNIK TARIX
MASALALARI
Qo`qon Davlat Universiteti Gumanitar
fanlar va tillar fakulteti Tarix yo`nalishi
2-bosqich 03/24-guruh talabasi
Xaydarova Ro`zixon +998951347616.
Xaydarovarozixon5@gmail.com
Anotatsiya: Ushbu maqolada Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy
kutubxonasi fondlarida saqlanayotgan tarixiy manbalar asosida o‘zbek xalqining
etnogenezi va etnik tarixini o‘rganish masalalari yoritilgan. Milliy kutubxona –
xalqning tarixiy xotirasi va madaniy merosini asrovchi, ilmiy tadqiqotlar uchun
muhim markaz sifatida tahlil qilinadi. Maqolada kutubxona fondlaridagi
qo‘lyozmalar, toshbosma asarlar hamda raqamli resurslar o‘zbek xalqining
shakllanish jarayonini o‘rganishda qanday manba vazifasini bajarishi haqida fikr
yuritilgan. Shuningdek, raqamli kutubxona loyihalarining etnik tarixni
o‘rganishdagi yangi imkoniyatlari ham ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so`zlar. Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi,
etnogenez, etnik tarix, manbashunoslik, qo‘lyozma manbalar, o‘zbek xalqi, tarixiy
xotira, raqamli kutubxona, madaniy meros.
Abstract: This article discusses the issues of studying the ethnogenesis and ethnic
history of the Uzbek people based on historical sources stored in the funds of the
National Library of Uzbekistan named after Alisher Navoi. The National Library is
analyzed as an important center for scientific research, the custodian of the
historical memory and cultural heritage of the people. The article considers how
manuscripts, lithographs and digital resources in the library funds can serve as a
source in studying the process of the formation of the Uzbek people. It also shows
new opportunities for digital library projects in studying ethnic history.
Keywords: National Library of Uzbekistan named after Alisher Navoi,
ethnogenesis, ethnic history, source studies, manuscript sources, Uzbek people,
historical memory, digital library, cultural heritage.
Аннотация: В статье рассматриваются вопросы изучения этногенеза и
этнической истории узбекского народа на основе исторических источников,
хранящихся в фондах Национальной библиотеки Узбекистана имени
Алишера Навои. Национальная библиотека рассматривается как важный
центр научных исследований, хранитель исторической памяти и культурного
наследия народа. В статье рассматривается, как рукописи, литографии и
цифровые ресурсы фондов библиотеки могут служить источником для
изучения процесса формирования узбекского народа. Также показаны новые
возможности проектов цифровой библиотеки в изучении этнической
истории.
Ключевые слова: Национальная библиотека Узбекистана имени Алишера
Навои, этногенез, этническая история, источниковедение, рукописные
источники, узбекский народ, историческая память, цифровая библиотека,
культурное наследие.
Har bir xalqning o‘z tarixiy shakllanish jarayoni, milliy o‘zlikni anglash
darajasi va madaniy merosi uning etnogenez va etnik tarixini o‘rganish orqali to‘liq
yoritiladi. O‘zbek xalqining etnik shakllanish jarayoni ming yillik tarixiy
rivojlanish bosqichlarini o‘z ichiga oladi.[Muhammadjonov 1994:36].
Bu jarayonni o‘rganishda yozma manbalar, arxeologik topilmalar va
etnografik ma’lumotlar muhim o‘rin tutadi. Shu nuqtai nazardan, Alisher Navoiy
nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi o‘zbek xalqi etnogenezi va etnik tarixiga
oid manbalarni to‘plash, saqlash va tadqiq etish bo‘yicha beqiyos ilmiy markaz
sifatida xizmat qilmoqda.[natlib.uz 2024].
Milliy kutubxona – bu nafaqat kitoblar xazinasi, balki millatning tarixiy
xotirasini saqlovchi, milliy o‘zlikni tiklash va mustahkamlashga xizmat qiluvchi
muassasadir. Unda saqlanayotgan qo‘lyozma asarlar, qadimiy hujjatlar, tarixiy
risolalar va etnografik tadqiqotlar orqali O‘zbekiston hududida yashagan
xalqlarning kelib chiqishi, etnik shakllanish bosqichlari va madaniy aloqalari
to‘g‘risida muhim ma’lumotlarga ega bo‘lish mumkin.[Karimov 2010:27].
Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi 1870-yilda
tashkil etilgan bo‘lib, bugungi kunda Markaziy Osiyodagi eng yirik ilmiyma’naviy markazlardan biri hisoblanadi.[O`zbekiston Milliy ensiklopediyasi
2001:118].
Kutubxona fondida bir milliondan ortiq nashrlar, jumladan 40 mingdan
ortiq noyob qo‘lyozmalar, toshbosma asarlar va litografiyalar saqlanadi.
Bu fondlarda o‘zbek xalqi etnogeneziga bevosita taalluqli manbalar –
“Tarixi Rashidiy” (Mirzo Muhammad Haydar), “Boburnoma”, “Zafarnoma”,
“Abdullanoma”, “Sharafnomayi shohiy”, shuningdek, arab, fors va turkiy tillarda
yozilgan tarixiy asarlar mavjud.[Ahmedov 2001:63].
Ushbu manbalar orqali Movarounnahr, Xorazm, Farg‘ona, Turkiston
vohalarida yashagan qabilalar, ularning madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy hayoti
haqida muhim ma’lumotlar olish mumkin.
O‘zbekiston xalqlarining etnogenezini o‘rganishda yozma manbalar
asosiy dalillardan biri sifatida xizmat qiladi. Milliy kutubxona fondlarida
saqlanayotgan qadimiy asarlar orasida o‘zbek xalqining shakllanishida ishtirok
etgan turkiy qabilalar, so‘g‘d, xorazm va forsiy unsurlar haqida ma’lumotlar keng
o‘rin olgan.
Masalan, “Zayn al-axbor” va “Hudud al-olam” asarlarida O‘rta Osiyo
xalqlari etnik tarkibi haqida dastlabki yozuvlar uchraydi. “Boburnoma”da esa XVI
asr boshlarida Movarounnahrda yashagan turkiy qavmlar, ularning urf-odatlari, til
va madaniyatdagi o‘ziga xos jihatlar bayon qilingan.[Qodirov 2015:42].
Milliy kutubxonaning Qo‘lyozmalar markazida saqlanayotgan ayrim
manbalar hali to‘liq o‘rganilmagan bo‘lib, ular o‘zbek xalqining qadimgi
davrlardan boshlab shakllangan etnik qiyofasini yanada chuqurroq tahlil qilish
imkonini beradi.
So‘nggi yillarda Milliy kutubxona fondlarining raqamlashtirilishi
natijasida etnogenez va etnik tarixga oid manbalarni o‘rganish yanada qulaylashdi.
“Milliy raqamli kutubxona” loyihasi orqali tarixiy qo‘lyozmalar, eski
toshbosmalar, kartografik hujjatlar va fotosuratlar elektron shaklda
tadqiqotchilarga taqdim etilmoqda.[Qodirov 2015:78].
Bu jarayon o‘zbek xalqining etnik tarixini o‘rganishda yangi ilmiy
yondashuvlarni joriy etish, tarixiy manbalarni saqlash va keng ommaga yetkazish
imkonini bermoqda. Shuningdek, kutubxona doirasida o‘tkaziladigan ilmiy
konferensiyalar, ko‘rgazmalar va ma’rifiy loyihalar orqali yosh tadqiqotchilar etnik
tarixning manbashunoslik asoslarini o‘rganishga keng jalb etilmoqda.
Maqola so`ngida xulosa qilib aytganda, Alisher Navoiy nomidagi
O‘zbekiston Milliy kutubxonasi – o‘zbek xalqining tarixiy xotirasi, madaniy
merosi va etnik o‘zligining eng yirik ilmiy markazidir. Unda saqlanayotgan
manbalar o‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixini yoritishda asosiy tayanch
vazifasini bajaradi.
Milliy kutubxona fondlaridagi qo‘lyozmalar, toshbosma asarlar va
zamonaviy raqamli resurslar yordamida tadqiqotchilar o‘zbek xalqining kelib
chiqishi, etnik tarkibi va madaniy aloqalari haqida yanada chuqurroq ma’lumot
olish imkoniga ega. Shu bois, bu maskan nafaqat ilmiy, balki ma’naviy merosni
asrab-avaylovchi milliy qadriyatlar xazinasi sifatida ham alohida o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi rasmiy sayti –
www.natlib.uz
2. Muhammadjonov A. O‘zbek xalqining etnogenezi masalalari. –
Toshkent: Fan,1994.
3. Ahmedov B. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001.
4. O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. – “Etnografiya” bo‘limi.
5. Karimov M. Manbashunoslik va tarixiy manbalar tahlili. – Toshkent,
2010. 6. Qodirov R. Markaziy Osiyo xalqlari etnik tarixi. – Samarqand:
Registon, 2015.