INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL
PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026
OʻZBEK TILI TERMINOLOGIYASIDA OʻZLASHMA
SOʻZLARNING OʻRNI VA ULARNING SEMANTIK
OʻZGARISHI XUSUSIDA
Abduhamidova Gulnoza
Oriental Universiteti Filologiya fakulteti Arab tili yoʻnalishi AFR-504 guruh talabasi
Annotatsiya. Maqolada oʻzbek tili leksikasining boyish manbalari, xususan, terminologik
tizimda oʻzlashma soʻzlarning tutgan oʻrni tahlil qilinadi. Zamonaviy fan-texnika, iqtisodiyot va
axborot texnologiyalari sohasiga oid terminlarning oʻzbek tiliga kirib kelishi va ularning
ma’noviy oʻzgarishlari ilmiy nuqtayi nazardan yoritilgan.
Kalit soʻzlar: terminologiya, oʻzlashma qatlam, semantika, neologizm, lingvistik
adaptatsiya, leksik ma’no.
Аннотация. В статье анализируются источники обогащения лексики узбекского
языка, в частности роль заимствований в терминологической системе. С научной точки
зрения освещается проникновение в узбекский язык терминов современной науки,
техники, экономики и информационных технологий, а также их смысловые изменения.
Ключевые слова: терминология, заимствованный пласт, семантика, неологизм,
лингвистическая адаптация, лексическое значение.
Kirish. Globallashuv va raqamli transformatsiya davrida tillarning oʻzaro aloqasi misli
koʻrilmagan darajada faollashdi. Oʻzbek tili ham bu jarayondan mustasno emas. Xususan,
mustaqillik yillarida oʻzbek tili leksikasida, ayniqsa, uning terminologik qatlamida tub burilishlar
yuz berdi. Agar ilgari oʻzlashmalar asosan rus tili vositasida kirib kelgan boʻlsa, bugun bevosita
ingliz, arab, turk va boshqa tillardan kirib kelayotgan atamalar oqimi kuzatilmoqda. Ushbu
atamalarning oʻzbek tili leksik-semantik tizimiga qay darajada moslashayotganini tahlil qilish,
tilning sofligini saqlash va milliy terminologiyani shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Maqolaning dolzarbligi ham aynan yangi qabul qilingan terminlarning ma’no oʻzgarishlarini
ilmiy asoslash zarurati bilan belgilanadi.
Maqsad va vazifalar. Tadqiqotning maqsadi - oʻzbek tili terminologiyasiga oxirgi oʻn
yillikda kirib kelgan oʻzlashma soʻzlarning semantik transformatsiyasini aniqlash va ularning til
boyishidagi funksional oʻrnini koʻrsatib berishdir.
Bu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:
Iqtisodiy, texnik va ijtimoiy-siyosiy sohalardagi yangi oʻzlashmalarni tasniflash;
Oʻzlashgan terminlarning denotativ va konnotativ ma’nolari oʻzgarishini qiyosiy
oʻrganish;
Chet tili atamalarining oʻzbek tili qonuniyatlari asosida oʻzlashish (fonetik va
morfologik) darajasini baholash;
Oʻzlashmalarning iste’molda uchrash sabablarini ilmiy asoslash. Xususan, qiyosiy
metod orqali soʻzning manba tildagi ma’nosi va oʻzbek tilidagi qoʻllanishi solishtirildi.
Shuningdek, statistik metod yordamida ommaviy axborot vositalarida eng koʻp qoʻllanilayotgan
neologizmlar aniqlandi. Semantik-struktural tahlil metodi esa terminlarning ma’no tuzilishidagi
oʻzgarishlarni ochib berishga xizmat qildi.
6
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL
PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026
Oʻzlashma soʻzlarning semantik oʻzgarishi bir necha yoʻnalishda kechmoqda:
A) Ma’noning torayishi:
Chet tilida keng ma’noga ega boʻlgan soʻz oʻzbek tilida faqat bir soha termini sifatida
qolmoqda.
Misol: "Trening" (Training). Ingliz tilida har qanday mashq, tayyorgarlik yoki ta’limni
anglatsa, oʻzbek tilida asosan psixologik yoki biznes sohasidagi qisqa muddatli amaliy darslar
tushunchasi bilan cheklandi.
B) Ma’noning kengayishi yoki yangi ma’no kasb etishi:
Ba’zi soʻzlar oʻzining texnik ma’nosidan tashqari koʻchma ma’nolarda ham
faollashmoqda.
Misol: "Platforma". Dastlab faqat temir yoʻl yoki texnik asosni anglatgan boʻlsa, hozirda
"siyosiy platforma", "onlayn ta’lim platformasi" kabi ijtimoiy ma’nolarda keng qoʻllanilmoqda.
C) Parallel qoʻllanish muammosi:
Tilimizda mahalliy varianti boʻla turib, oʻzlashma shakli koʻproq ishlatilayotgan holatlar
kuzatilmoqda. Masalan:
Investitsiya - sarmoya;
Eksport - chiqish (tashqi savdo);
Lider - yetakchi.
Bunday holatlarda oʻzlashma soʻz odatda rasmiyroq va terminologik aniqroq ma’no
beruvchi vosita sifatida tanlanmoqda.
D) Morfologik oʻzlashish:
Oʻzlashgan soʻzlarga oʻzbekcha affikslarning qoʻshilishi natijasida yangi fe’llar va
sifatlar yasalmoqda: bloklamoq, bron qilmoq, raqamlashtirish
Sohalar boʻyicha oʻzlashma terminlarning semantik tahlili. Oʻzbek tili terminologik
bazasining kengayishi asosan quyidagi uchta strategik soha hisobiga amalga oshmoqda:
1. Axborot texnologiyalari va raqamli iqtisodiyot terminlari:
Bu sohadagi soʻzlar koʻpincha ingliz tilidan bevosita kirib kelmoqda va oʻzbek tilida
yangi soʻzlar guruhini hosil qilmoqda.
Skayner (Scanner): Ingliz tilida "sinchiklab koʻzdan kechiruvchi" ma’nosini beradi.
Oʻzbek tilida esa u tor ixtisoslashgan texnik termin - "matn yoki tasvirni raqamli koʻrinishga
oʻtkazuvchi qurilma" ma’nosida mustahkamlandi.
Kontent (Content): Dastlab "mundarija" yoki "mazmun" deb tarjima qilingan boʻlsa-da,
hozirda raqamli platformalardagi ma’lumotlar majmuini ifodalovchi mustaqil termin sifatida
qoʻllanilmoqda.
Target (Target): Inglizchada "nishon" degani. Hozirda oʻzbek tilida marketing sohasi
termini sifatida "aniq maqsadli auditoriyaga yoʻnaltirilgan reklama" ma’nosida qoʻllanilmoqda.
2. Ijtimoiy-siyosiy va huquqiy terminlar:
Ushbu sohadagi oʻzlashmalar koʻpincha xalqaro diplomatiya tili talablari asosida qabul
qilinadi.
Sammit (Summit): Asl ma’nosi "choʻqqi". Siyosiy terminologiyada esa "davlat
rahbarlarining oliy darajadagi uchrashuvi" ma’nosida qoʻllaniladi. Oʻzbek tilida bu soʻz faqat
siyosiy ma’noda ishlatilib, uning asl "choʻqqi" ma’nosi deyarli sezilmaydi.
3. Iqtisodiyot va biznes terminlari:
Bu sohadagi terminlar oʻzbek tili lugʻat boyligini eng tez toʻldirayotgan qatlamdir.
7
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL
PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026
Brand (Brend): Inglizchada "tamgʻa" yoki "kuygan joy izi" ma’nolarini anglatgan.
Oʻzbek tilida esa "mashhur savdo belgisi" yoki "shaxsiy obroʻ-e’tibor" (shaxsiy brend) kabi
kengroq ijtimoiy-iqtisodiy tushunchaga aylandi.
Lizing (Leasing): Inglizcha "ijaraga berish" (to lease) fe’lidan olingan. Oʻzbek tilida
oddiy "ijara" (rent) soʻzi bilan sinonim boʻlsa-da, u moliyaviy-huquqiy jihatdan "keyinchalik
sotib olish sharti bilan uzoq muddatli ijara" degan maxsus ma’no kasb etadi.
Tender (Tender): Ingliz tilida "taklif" (offer) degan ma’noni anglatadi. Oʻzbek tili
terminologiyasida esa u faqat "eng yaxshi taklifni tanlab olish asosidagi tanlov" ma’nosida
ixtisoslashgan.
Xulosa. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, oʻzbek tili terminologik tizimi hozirda
jadal integratsiya bosqichida turibdi. Oʻzlashma soʻzlar shunchaki "tayyor mahsulot" emas, balki
milliy til muhitiga kirgach, semantik ishlovdan oʻtadigan jonli birliklardir. Ularning ma’no
torayishi yoki kengayishi jamiyatning oʻsha tushunchaga boʻlgan ehtiyoji bilan belgilanadi.
Milliy til istiqbolini ta’minlash uchun oʻzlashmalarni rad etish emas, balki ularning oʻzbekona
muqobillarini yaratish va xalqaro terminlarni til qoidalariga boʻysundirish lozim.
Adabiyotlar roʻyxati
1. Abdurahmonov Gʻ., Mamajonov S. Oʻzbek tili va adabiyoti. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2002.
2. Abduhamid N. Oʻzbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2002
3. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lugʻati. – Toshkent: Oʻzbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2002.
8