ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Nezrali’nin Çağatay Türkçesi sözlüğünün yanlışları üzerine

Farhad Rahimi

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

NEZRALI’NIN ÇAĞATAY TÜRKÇESI SÖZLÜĞÜNÜN
YANLIŞLARI ÜZERINE

Farhad Rahimi

Öz. ‘Alí Şír Nevāyí’nin eserlerini anlamak üzere dünyanın her köşesinde birçok Çağatay
Türkçesi sözlüğü düzenlenmiştir. Bunlardan bir tanesi 17. Yüzyılda İran sahasında Safevi
padişahı Şāh Ŝafí Sām Mírzā’nın buyruğuyla yazılan Neźr-‘Alí’nin Çağatay Türkçesi - Farsça
sözlüğüdür. Toplam madde sayısı 725 olan bu eser, Farhad Rahimi tarafından 2022 yılında
Türkiye’de ve 2024 yılında İran’da yayımlanmıştır. Eserdeki maddeler genellikle Çağatay
Türkçesi alanından seçilmiştir. Örneklerin çoğu Nevāyí’nin eserlerinden, özellikle de
Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar ve Fevāyidü’l-Kiber adlı eserinden seçilmiştir. 1629-1642 yılları arasında
yazılan bu eser, Mírzā Mehdí Ĥan Esterābādí tarafından yazılan Senglaĥ sözlüğüne kaynaklık
etmiştir. İran sahasında bilinen ilk Çağatay Türkçesi-Farsça sözlük olması son derece önemlidir.
Büyük ihtimalle Çağatay Türkçesi-Farsça sözlüklerin ilk ve Abuşķa’dan sonra Çağatay
Türkçesinin ikinci sözlüğüdür. Abuşķa sözlüğünden yararlanılarak yazıldığı anlaşılan bu
sözlüğün üç nüshası tespit edilmiştir: Tahran Üniversitesi- Merkez Ktp. No. 4354/3, Tahran -
Meclis Ktp. No. 9176 (Sebt No. 85417) ve Kum - Gülpaygani Ktp. No. 20/148 - 4028/1 nüshası.
Genellikle Osmanlı imparatorluğu, İran, Azerbaycan, Horasan, Hindistan veya Türkistan’da
yazılan ve Türk dilinin gelişme tarihi için çok büyük bir değere sahip olan bu sözlükler bir
sözlükçülük ekolü oluşturmuştur. Bu sözlükler, Caferoğlu’nun deyimi ile, ne yazık ki yanlışlıktan
uzak kalmamışlardır. İşte bütün yazılan bu sözlüklerde olduğu gibi Neźr-‘Alí’nin Sözlüğünde de
bu tür yanlışlıklar bulunmaktadır. Bu çalışmanın amacı bu türlü yanlışları belirlemek olmuştur.

Anahtar Sözcükler: Nevayi, Çağatay Türkçesi, Sözlük Bilimi, Çağatay Türkçesi
Sözlükleri, İran, Safeviler, Nezrali, 17. Yüzyıl.

On the Mistakes of Nezrali’s Chagatai Turkish Dictionary
Abstract. Many Chagatai Turkish dictionaries have been edited in every corner of the
world to understand the works of ‘Alí Şír Nevāyí. One of these is Neźr-‘Alí’s Chagatai Turkish -
Persian dictionary, which was written in the 17th century in Iran by the order of the Safavid
sultan Shah Ŝafí Sām Mírzā. This work, with the total number of entries being 725, was
published by Farhad Rahimi in Türkiye in 2022 and in Iran in 2024. The entries in the work are
generally selected from the field of Chagatai Turkish. Most of the examples are chosen from
Nevāyí’s works, especially Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar and Fevāyidü’l-Kiber. Written between 1629 and
1642, this work served as a source for the Senglaĥ dictionary written by Mírzā Mehdí Ĥan
Esterābādí. It is extremely important as the first Chagatai Turkish-Persian dictionary known in
Iran. It is most likely the first Chagatai Turkish - Persian dictionary and the second dictionary of
Chagatai Turkish after Abuşķa. Three copies of this dictionary, understood to have been written
using the Abusha dictionary, have been identified: Tehran University - Merkez Library No.
4354/3, Tehran - Meclis Library No. 9176 (Sebt No. 85417) and Kum - Gülpaygani Library No.
20/148 - 4028/1. These dictionaries, which were generally written in the Ottoman Empire, Iran,
Azerbaijan, Khorasan, India or Turkestan and have great value for the history of the
development of the Turkish language, have formed a school of lexicography. These dictionaries,

in Caferoğlu's words, unfortunately are not free from errors. There are such errors in Neźr-‘Alí
Dictionary, as in all written dictionaries. The aim of this study was to identify such errors.

Keywords: Nevayi, Chagatai Turkish, Lexicography, Chagatai Turkish Dictionaries,
Iran, Safavids, Nezrali, 17th century.

1. İran’da Çağatay Türkçesi Sözlükleri
Nevāyí’nin ölümünden sonra, onun eserlerinin kolayca okunması için, İslam dünyasının
her köşesinde çeşitli sözlükler yazılmaya başlandı. Genellikle Osmanlı imparatorluğu, İran,
Azerbaycan, Hindistan, Horasan veya Türkistan’da yazılan ve Türk dilinin gelişme tarihi için
çok büyük bir değere sahip olan bu sözlükler bir sözlükçülük ekolü oluşturmuştur. Caferoğlu’na
göre bu ekolün özellikleri şunlardır:
I. Her sözün kendi öz anlamı dışında, çeşitli Çağatay Türkçesi şairlerindeki
çalarlarını ve anlamlarını belirtmek için karşılaştırmalı yönteme başvurulmuştur. Estetik
bakımdan ise Çağatay Türkçesi sözlüklerinin en ağır basan noktası, Nevāyí’nin şiir ve sözlük
dehasını belirtmek olmuştur.
II. Arapça ve Farsça sözcüklere yer verilmemiştir. Ancak Arap filoloji geleneği
tamamıyla ortadan kalkmamıştır.
III. Anadolu Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesinden gereğince
örnekler alınmış veya anlam değerlendirilmesi yapılmıştır.
IV. Bu sözlükler ne yazık ki yanlışlıktan uzak kalmamışlardır. Bu eksiklikler özellikle de
sözcüklerin anlam değerlendirilmesinde göze çarpmaktadır (Caferoğlu 1984, 220-224).
Nevāyí’nin ölümünden sonra İran’da art arda hüküm süren üç Türk hanedanı Safeviler
(1501-1736), Afşarlar (1736-1747) ve Kaçarlar (1795-1925) döneminde yazılan Türkçe eserler
yanında Çağatay Türkçesiyle de birçok eser meydana getirilmiştir. Çağatay Türkçesiyle yazılan
eserlerin bir bölümünü oluşturan ve genellikle de Nevāyí’nin yapıtlarının anlaşılması için
hazırlanan Çağatay Türkçesi sözlüklerinin çokluğu, Türk dilinin bu lehçesine verilen önemi
kanıtlamaktadır.
Safeviler döneminde Çağatay Türkçesini incelemek için padişahlar tarafından desteklenip
yazılan eserlerden Neźr-‘Alí’nin sözlüğü, Miftāģu’l-Luġat, Bedāyi‘ü’l-Luġat ve ‘Abdu’l-Cemíl
Naŝírí’nin Kitāb-ı Türkí’si gibi sözlüklerin varlığı İran’da Azerbaycan Türkçesinin yanında
Çağatay Türkçesine olan ilgiyi göstermektedir.
Miftāģu’l-Luġat, 1642’de İran’da Ferāġí mahlaslı Muģammed bin Żiyā’u’d-dín Ģüseyní
tarafından Safevi şahı Ŝafí bin Ŝafí’nin (hük. 1629-1642) adına yazılmış Türkçe-Farsça bir
sözlüktür. Biricik nüshası İran-Tahran Milli Kütüphanesinin 5-19055 numarasında
saklanmaktadır.
Bu eserin Çağatay Türkçesi olarak adlandırılması ile ilgili hiçbir yerinde kayıt
bulunmamaktadır. Bu eserdeki maddeler geniş Türk dili alanından seçilmiştir. Ancak örneklerin
çoğunu Nevāyí’nin eserlerinden özellikle de Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar adlı eserinden seçtiği için bu eseri
Çağatay Türkçesi Sözlüğü biçiminde adlandırmak yanlış olmasa gerek. Nevāyí’nin kullanılan
başka eserleri şunlardır: Fevāyidü’l-Kiber, Nevādirü’ş-Şebāb, Bedāyi‘ü’l-Vasaš, Ģayretü’l-
Ebrār, Leylí ve Mecnūn, Sedd-i Sikenderí, Mecālisü’n-Nefāyis (Mírzā Ģācí Soġdí) ve
Nesāyimü’l-Maģabbe (Edíb Aģmed). Lušfí (Dívan), Mevlānā Sāķí (Gül ü Nevrūz), Ģaydar
Tėlbe (Maĥzen-i Esrār), Bābür Mírzā (Dívān) gibi diğer Çağatay Türk ediplerine de
başvurulmuştur. Bundan sonra en çok Nāŝıru’d-dín Rabġuzí’nin Ķıŝaŝu’l-Enbiyā’sına
başvurulmuştur. Sözlükte bulunan eskicil sözcüklerin çoğu bu eserden kaynaklanmaktadır.

Bundan sonra Fużūlí (Dívan, Beng ü Bāde), Nesímí, Şeyĥí (Ĥusrev ü Şírín) ve Sulšān Ģüseyn
Mírzā gelmektedir.

Madde başı sözcüklere genellikle Çağatayca eserlerden örnekler verilen bu eser, 18.
yüzyılda Mírzā Mehdí Ĥan Esterābādí tarafından yazılan Senglaĥ sözlüğünün en önemli
kaynağıdır. Çağatay Türkçesinin belki de en önemli sözlüğüdür. Sözlükte toplam madde sayısı
720’dir. Bu eser Farhad Rahimi tarafından 2021 yılında Türkiye’de ve 2024 yılında İran’da
yayımlanmıştır:

● Rahimi, Farhad. 2021. Ferağî’nin Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Ankara: TDK.
● Rahimi, Farhad. 2024. Ferheng-i Lügât-i Türki-yi Çağatayi Be Farsi-yi Miftahu’l-
Lügat-i Feraği, Tebriz: Ahter.
Bedāyi‘ü’l-Luġat, Safevilerin son hükümdarı Şāh Sulšān Ģüseyin (hük. 1694-1722)
zamanında ve onun buyruğuyla ‘Alí Şír Nevāyí’nin eserlerinden yararlanmak üzere Ìmāní
mahlaslı Šāli‘ Hereví tarafından yazılmıştır. Çağatay Türkçesi-Farsça sözlük olan ve örnek şiirler
içeren bu eser de Senglaĥ sözlüğünün kaynakları içerisinde yer almaktadır (Rahimi, 2018: 30).
‘Abdu’l-Cemíl Naŝírí’nin Kitāb-ı Türkí’si II. Şāh Ŝafí yani Şāh Süleymān’ın (hük. 1666-
1694) münşisi olan Muģammed Rıżā e’n-Naŝírí e’š-Šūsí’nin oğlu ‘Abdu’l-Cemíl bin
Muģammed Rıżā e’n-Naŝírí e’š-Šūsí tarafından yazılan, Doğu ve Batı Türkçelerinin
karşılaştırmalı kısa dil bilgisini veren, dört Türk lehçesinin (Caġatayí, Rumí, Ķızılbaşí,
Rusí~İdil-Ural Türkçesi) ve Moğolcanın (Ķalmaķí) söz varlığını içeren bir sözlüktür. Abuşķa
sözlüğü ve Nūr Muģammed Bėg Ķacar Nevāyí Ĥan’ın Niŝāb’ından yararlanılarak yazılan bu
eser de Senglaĥ sözlüğüne kaynaklık etmiştir. Yazmanın giriş kısmında verilen bilgiye göre
eserin yazılma sebebi yazarın babasının yarım kalmış sözlüğünü bitirmektir (Rahimi, 2018: 31).
Afşar hanedanının yaklaşık 10 yıl gibi kısa süreli hâkimiyeti döneminde Nādir Şāh’ın
(hük. 1736-1747) münşi ve tarihçisi olan Mírzā Mehdí Ĥan tarafından yazılan Senglaĥ gibi dev
bir eser, bu dönemde Çağatay Türkçesinin önemini göstermek açısından son derece önemlidir.
Kendisinden sonraki Çağatay Türkçesi sözlüklerine kaynaklık eden ve Çağatay Türkçesinin
önemli sözlüğü olan Senglaĥ, Mírzā Muģammed Mehdí Ĥan bin Muģammed Naŝír-i Esterābādí
tarafından H. 1172-1173 (1758-1760) yılları arasında yazılmıştır. Mírzā Mehdí Ĥan Dürre-yi
Nādirí, Tāríĥ-i Cihān-güşā-yı Nādirí (Tāríĥ-i Nādirí) ve diplomatik yazıları içeren Münşe’āt
(Risāle-yi Bedí‘í) gibi eserlerin de yazarıdır. Mírzā Mehdí Ĥan’ın Nedr-‘Alí, Ferāġí, İmaní Tāli’
Hereví, Mírzā ‘Abdu’l-Celíl Naŝírí gibi Çağatay Türkçesi sözlüğü yazanlardan bahsetmesi
önemlidir. Üç bölümden oluşan bu eserin Mebāni’ü’l-Luġa adlı ilk bölümü Çağatay Türkçesinin
dil bilgisi ve yazılışına ayrılmıştır. İkinci bölüm, Nevāyí’nin 12 manzum, 9 mensur olmak üzere
21 eserinden alınarak yazılan Çağatay Türkçesi-Farsça sözlüktür; üçüncü bölümde ise
Nevāyí’nin 12 manzum eserinde ve özellikle de Maģbūbu’l-Ķulūb’unda geçen Arapça ve Farsça
sözcüklerle deyimlere yer verilmiştir. Bu eser Tāríĥ-i Vaŝŝāf, Ģabíbü’s-Siyer, Žafer-nāme-yi
Şerefü’d-dín ‘Alí Yezdí, Oġuz-nāme (Şecere-yi Terākime) gibi eserlerden; Abuşķa, Bedāyi‘ü’l-
Luġat, Naŝírí, Ferāġí, Neźr-‘Alí, Burhān-ı Ķāši‘, Mü’eyyedü’l-Fużalā ve Ferheng-i Cihāngírí
gibi sözlüklerden yararlanılarak kaleme alınmıştır (Rahimi, 2018: 32-33).
İran’da Türk devletlerinin bir devamı olan Kaçar egemenliği döneminde de Çağatay
Türkçesine olan ilgi devam etmiş, Ĥulāŝa-yı ‘Abbāsí, Eš-Šamġa-yı Nāŝırí ve Fetģ-‘Alí Ķacar
sözlüğü gibi sözlükler yazılmıştır. Bunlardan Ĥulāŝa-yı ‘Abbāsí, Fetģ-‘Alí Şāh’ın (hük. 1797-
1834) oğlu ‘Abbās Mírzā’ya (öl. 1833), Eš-Šamġa-yı Nāŝırí ve Fetģ-‘Alí Ķacar sözlüğü ise
Nevāyí eserlerini istekle okuyan o zamanın hükümdarı Nāŝıruddín Şāh’a (hük. 1848-1896) ithaf
edilmiştir (Rahimi, 2018: 62-63).

Fetģ-‘Alí Ķacar sözlüğü, Fetģ-‘Alí bin Kelb-‘Alí bin Mürşid Ķulı bin Fetģ-‘Alí Ķacar-ı
Ķazvíní Sapanlu tarafından Nāŝıruddín Şāh adına üç yılda yazılıp 1861’de İran’da tamamlanan
Luġat-ı Etrākiyye adlı Çağatay Türkçesi-Farsça sözlüktür. Sözlüğün İran’da beş nüshası vardır.
Thury ve Romaskeviç nüshaları ile birlikte toplam yedi yazma nüshası bilinmektedir. Bu
sözlükte Abuşķa, Bedāyi‘ü’l-Luġat, Naŝírí, Senglāĥ, Ĥulāŝa-yı ‘Abbāsí, Ferheng-i Vaŝŝāf,
Burhān-ı Ķāši‘ gibi sözlüklerden yararlanılmıştır. Çağatay Türkçesi sözlüğü kısmında 8235 tane,
Arapça-Farsça sözcükler sözlüğü kısmında ise 343 tane kırmızı mürekkeple yazılı madde
bulunmaktadır. Maddelerin gerçek sayısı ise çok daha fazladır. Sözlükte binlerce nazım ve düz
yazı örnekleri yer almaktadır. Bu eser Farhad Rahimi tarafından 2018 yılında yayımlanmıştır.

● Rahimi, Farhad. 2018. Fethali Kaçar’ın Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Akçağ.
2. Neźr-‘Alí Sözlüğü
Neźr-‘Alí’nin sözlüğü, 17. yüzyılda Safevi padişahı Şāh Ŝafí Sām Mírzā’nın (hük. H.
1038-1052/ 1629-1642) buyruğuyla yazılan Çağatay Türkçesi-Farsça sözlüktür. 1629-1642
yılları arasında yazılan bu eser, Mírzā Mehdí Ĥan Esterābādí tarafından yazılan Senglaĥ
sözlüğüne kaynaklık etmiştir.
İran sahasında bilinen ilk Çağatay Türkçesi-Farsça sözlük olması son derece önemlidir.
Büyük ihtimalle Çağatay Türkçesi-Farsça sözlüklerin ilk ve Abuşķa’dan sonra Çağatay
Türkçesinin ikinci sözlüğüdür.
Abuşķa sözlüğünden yararlanılarak yazıldığı anlaşılan bu sözlüğün üç nüshası tespit
edilmiştir: Tahran Üniversitesi-Merkez Ktp. No. 4354/3, Tahran-Meclis Ktp. No. 9176 (Sebt No.
85417) ve Kum-Gülpaygani Ktp. No. 20/148-4028/1 nüshası. Elde edilen nüshaların hepsinde
bütün sözcükler (madde başları ve örnekler) harekesiz bir biçimde verilmiştir.
Sözlükte toplam madde sayısı 725’tir. Genellikle bir örnek, bazen de iki veya üç örnek
verilirken birçok madde de örneksiz kalmıştır. Eserdeki maddeler genellikle Çağatay Türkçesi
alanından seçilmiştir. Örneklerin çoğu Nevāyí’nin eserlerinden, özellikle de Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar ve
Fevāyidü’l-Kiber adlı eserinden seçilmiştir. Verilen örneklerin toplam sayısı 485’tir. Bu eser
Farhad Rahimi tarafından 2022 yılında Türkiye’de ve 2024 yılında İran’da yayımlanmıştır:
● Rahimi, Farhad. 2022. Nezrali’nin Çağatay Türkçesi Sözlüğü (Giriş-Metin-İnceleme-
Notlar-Dizin). Ankara: TDK.
● Rahimi, Farhad. 2024. Ferheng-i Lügât-i Türki-yi Çağatayi Be Farsi-yi Nezrali. Tebriz:
Ahter.
3. Neźr-‘Alí Sözlüğünün Yanlışları
Nevāyí’nin eserlerinin anlaşılması için yazılan bu sözlükler bir sözlükçülük ekolü
oluşturmuştur. Bu sözlükler, Caferoğlu’nun deyimi ile, ne yazık ki yanlışlıktan uzak
kalmamışlardır. Bu eksiklikler özellikle de sözcüklerin anlam değerlendirilmesinde göze
çarpmaktadır. İşte bütün yazılan bu sözlüklerde olduğu gibi Feraği Sözlüğünde de bu tür
yanlışlıklar bulunmaktadır.
● Maddeler veya anlamlandırmalarda olan yanlışlar:
→ Mütik ‫“ (موتيک)‬kaş” ‫ .(ابرو)‬AŞ’de verilen “fişek ‫ ”(فشک)‬anlamı, burada “kaşın ‫”(قشک)‬
gibi algılanmış olmalıdır.
Doğrusu: Müşek ‫“ (موشک)‬fişek”// AŞ-Yazma: ‫ ُموشَک‬(/k/ ile) “fişek” (176b)// SG-Yazma:
‫“ ُموشَک‬fişek” (1247/ 1447)// AŞ-Yazma (176b), SG-Yazma (1448), Sİ (124, 1151), Sİ-Özb
(XVI), Külliyat-Yazma1 (830), Külliyat-Yazma-TB (814), Hamse-Taşbasma (392): ‫//موشک آتماق‬
Özb.Tr2: Muşäk “fişek” (311)// YUyg.Tr : Muşak “roket, füze” (279).
→ ‫“ يانک - ينک‬yanak” ‫.(عارض)‬

Doğrusu: Ėij ‫ //(اينک)‬AŞ-Yazma: ‫ اِينک‬(/g/ ile) “yanak” (36a)// SG-Yazma: ‫ اِينک‬(/g/ ile)
“yüz, çehre; yanak” (422)// DLT-Yazma: ‫“ اَنک‬yanak”; ‫“ اُنک‬nesnenin rengi” (32)// Kzk.Tr (429),
Krgz.Tr (611): Öij “yüz, sima, çehre, bet, beniz (yüz rengi); renk”// YUyg.Tr: Eij “renk; yüz
rengi” (114); Öij “yüz, çehre, sima; yüz rengi” (306)// Trkm.Tr1: Äij “alt çene kemiği” (191)//
Moğ-Les: Öngge(n)/ Öngö “renk, boya; bet, beniz; yüz; dış görünüş” (994).

Mevlānā Lušfí’den6:
Ey ėijleriij ģadíķa-yı ferdevs lālesi
Gül-zār-ı ģüsn revnaķı közüij ġazālesi7
‫)ای اينک لارينک حديقه فردوس لاله سی‬
)‫کلزار حسن رونقی کوزونک غزاله سی‬
Yaijaķ/ Yaijaġ ‫“ (يانکاق-يانکاغ)‬yanak” ‫ //(عارض)‬AŞ-Yazma: Yaijaķ/ Yaijaġ ‫(يانکاق-يانکاغ)‬
“yanak” (183a)// SG-Yazma: Yaijaķ/ Yaijaġ ‫“ (يانکاق-يانکاغ)‬yüz, çehre, yanak” (1338)// SG-
Yazma (1338), FK (614, 670/ 4), FK-Özb (G.640/ 4), Külliyat-Yazma2 (527), Divan-Yazma
(586): Lebiij nār yaijaķ ‫ (يانکاق)‬üzre tapar perveriş// DLT-Yazma: Yaijaķ ‫“ ( َينکاق)‬ağzın iki
yanında dişlerin oturduğu kemik; canip, yan, kenar” (608)// CC2: Yaijak/ Yaak “çene kemiği;
çene” (596)// Hak.Tr1: Naah “yanak” (305)// Tuv.Tr1: Çaak “yanak” (19)// Alt.Tr (47), Krgz.Tr
(158): Caak “çene; yanak; yan, kenar”// Kzk.Tr: Jak “yanak, çene kemiği; yan, kenar” (153-
154)// Mlk.Tr: Cayak “yanak” (145)// Tatar.Tr (330), YUyg.Tr (459), Trkm.Tr1 (676): Yaijaķ
“yanak”// Özb.Tr1: Yånåq “yanak” (25); Jäğ “çene” (28)// Moğ-Les: Sina/ Sinaga/ Şanā/
Şanaga(n) “şakak, yanak, elmacık kemiği” (1101).
→ ‫“ ميچکين‬dişi domuz” ‫.(خوک ماده)‬
Doğrusu: Mėgecin ‫ //(ميکجين)‬AŞ-Yazma (174b), AŞ-Yazma-H (284), AŞ-Yazma-D
(166): ‫ ميکجين‬(/k/ ve /c/ ile) “dişi domuz”// SG-Yazma: ‫ ميکيجين‬(/g/ ile) “dişi domuz” (1255)//
MU-Özb (5), MU-Yazma (T777a/ 23), Külliyat-Yazma2 (572): ‫“ ميکجين‬dişi domuz”// Kzk.Tr:
Megejin “dişi domuz” (374)// Krgz.Tr: Megecin/ Megilcin “dişi domuz, yavrulu domuz” (560)//
Mlk.Tr: Begecen “dişi domuz” (117)// Özb.Tr4: Megäcin “dişi domuz” (I/ 459)// Trkm.Tr1:
Mekecin “domuz” (453)// Moğ-Les: Megeci/ Megj “dişi domuz” (833).
→ Saġırķan ‫“ (ساغيرقان)‬saksağan” ‫.(کشکرک)‬
Doğrusu: Saķızġan ‫ //(ساقيزغان)‬BR-TDK: Keşkerek ‫“ ( َکشکَرَک)‬saksağan” (436)// AŞ-
Yazma: Saķızġan ‫“ (ساقيزغان)‬saksağan” (123b)// SG-Yazma (93), LM (112, 830), LM-Özb (XII),
Külliyat-Yazma1 (637), Külliyat-Yazma-TB (625), Hamse-Taşbasma (100): Kāfūr ile müşkdin
saķızġan ‫ //(ساقيزغان)‬DLT-Yazma: Saġızġan/ Saġzıġan ‫“ ( َسغِزغان- َسغزِغان)‬saksağan” (258/ 220)//
Hak.Tr1: Saashan “saksağan” (398)// Tuv.Tr1: Saaskan “saksağan” (90)// Alt.Tr: Saijıskan
“saksağan” (149)// Kzk.Tr: Savısqan “saksağan” (473)// Krgz.Tr: Sağızğan “saksağan” (629)//
Tatar.Tr: Sayısķan “saksağan” (231)// Özb.Tr2: Zäğizğån “saksağan” (517)// YUyg.Tr: Sėġizxan
“saksağan” (349)// Moğ-Les: Şagacagay/ Şāzgay/ Sigacagay “saksağan” (1158).
→ Māķ ‫“ (ماق)‬başı, kuyruğu ve kanatlarının uçları aynı renkte olan bir güvercin” ( ‫کبوتری‬
‫ .(که سر و دم و سر پرهای او يکرنک باشد‬Eserin başka yerinde doğru olarak verilmiştir.
Doğrusu: Māġ ‫ //(ماغ)‬AŞ-Yazma: ‫“ ماغ‬başı, kuyruğu ve kanatlarının uçları bir renk olan
bir güvercin” (173a)// SG-Yazma (1442), BR (1944): Māġ ‫“ (ماغ)‬siyah renkli bir su kuşu,
ķaşķaldaķ; boynu, göğsü ve kanatları kırmızı veya yeşil olan bir tür güvercin”// BR-TDK: Māġ
‫“ (ماغ)‬su kuşlarından karabatak. İran’da ķaşķaldaķ denir; kuyruğu ve kanatlarının uçları bir renk
olan bir tür güvercin” (495).

6 Yazmalar: Nevāyí’den. Bk. AŞ-Yazma (36a).
7 Bk. AŞ-Yazma (36a), LD (211, 287/ 1), LD-Yazma3 (136).

[Seb‘a-yı Seyyāre’den:]
Çün-ki ĥorşíd ŝandalí māġı
Ķonup açtı ķanat tün zāġı8
‫)چونکه خورشيد صندلی ماغی‬
)‫قونوب اچتی قانات تون زاغی‬
→ Astı ‫“ (استی)‬ast, alt, aşağı” ‫.(پايين)‬
Doğrusu: Astın ‫“ (استين)‬astta, altta, aşağıda”.
[Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar’dan:]
Noķša-yı ĥālıij nėdin şírín lebiij üstidedür
Noķša çün astın bolur her ķayda kim yazılsa leb9
‫)نقطه خالينک نيدين شيرين لبنک اوستيدادور‬
)‫نقطه جون استين بولور هر قايده کيم يازيلسا لب‬
→ Astıda ‫“ (استيدا)‬ast, alt, aşağı” ‫.(پايين)‬
Doğrusu: “astında, altında, aşağısında”// AŞ-Yazma: Ast ‫“ (اَست)‬alt”; Astıda ‫(اَستيدا)‬
“altında” (7b)// SG-Yazma: Ast ‫“ (آست)‬alt ‫ ;”(زير)‬Astın ‫“ (آستين)‬altta olan ‫ ;(زيرين)‬esre” (138/
139)// DLT-Yazma: Astın ‫“ (اَستِن)‬alt” (67)// CC1 (14), Tatar.Tr (28), Trkm.Tr1 (35): Ast “ast,
alt”// Kzk.Tr: Astı “alt” (53)// Krgz.Tr: Ast/ As “alt, aşağı; ön”; Astınğkı “alttaki; öndeki” (53)//
Özb.Tr2: Åst “alt, taban, dip”; Åstin üstün “altüst” (344)// YUyg.Tr: Ast “alt, temel, taban” (18);
Astin “temelinden”; Astinķı “alttaki; öndeki” (19); Astin üstün “altüst” (447).
[Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar’dan:]
Sünbülüij tüşse ayaġıij astıda nė ‘ayb kim
Gül bile ĥorşídniij astıda lām u dālı bar10
‫)سنبلونک توشسا اياغينک استيدا نی عيب کيم‬
)‫کل بيلا خورشيدنينک استيدا لام و دالی بار‬
→ Ėrmes ‫“ (ايرماس)‬etmez” ‫ .(نمی کند)‬Verilen örnekte geçen bu sözcük, Ėtmes olmalıdır.
Doğrusu olan Ėtmes sözcüğüne göre anlamlandırılmış olmalıdır.
Doğrusu: Ėrmes ‫“ (ايرماس)‬olmaz”; Ėtmes “etmez”// AŞ-Yazma: ‫“ اِيرماس‬olmaz” (22a)//
SG-Yazma: ‫“ اِيرماس‬değil; olmaz” (352).
[Fevāyidü’l-Kiber’den:]
Zaĥmlıķ köijlüm otıġa merhem ėtmes nef‘ kim
Yaradın mamuķķa mamuķdın tüşer merhemġa ot11
‫)زخم ليق کونکلوم اوتی غه مرهم ايتماس نفع کيم‬
)‫ياره دين ماموق قه ماموقدين توشار مرهم غه اوت‬
→ Ėvrüley ‫“ (ايورولای)‬dönerim” ‫.(می کردم)‬
Doğrusu: “döneyim”.
[Fevāyidü’l-Kiber’den:]
Ger ŝabā ķılsa meded ėvrüley ol başķa ķuyun dėk
Kūyıdın gerd kėbi ķopķalı çün yoķ maija ķuvvet12

8 Ķonup| Yazmalar, AŞ-Yazma: Uçup ‫ .(اوچوب)‬Bk. AŞ-Yazma (173b), SS (338, 3701), SS-Özb (XXV), Külliyat-
Yazma1 (776), Külliyat-Yazma-TB (761), Hamse-Taşbasma (343).
9 çün| T: yok// astın| Yazmalar: astı ‫ //(استی)‬ķayda| T: ķanda ‫ .(قاندا)‬Bk. SG-Yazma (138-139), GS (61, 49/ 2), GS-
Özb (G.45/ 2), Külliyat-Yazma2 (35), Külliyat-Yazma-TB (22), Divan-Yazma (59).
10 Bk. GS (154, 181/ 4), GS-Özb (G.176/ 4), Külliyat-Yazma2 (58), Külliyat-Yazma-TB (45), Divan-Yazma (175).
11 ėtmes| Yazmalar: ėrmes ‫ //(ايرماس)‬Yaradın mamuķķa| Yazmalar: Bādedin mamuķġa ‫ .(باده دين ماموق غه)‬Bk. FK
(85, 86/ 7), FK-Özb (G.82/ 7), Külliyat-Yazma2 (431), Divan-Yazma (95).
12 ol başķa| T: o başıġa ‫ .(او باشيغه)‬Bk. FK (79, 80/ 2), FK-Özb (G.76/ 2), Külliyat-Yazma2 (429), Divan-Yazma
(89).

‫)کر صبا قيلسا مدد ايورولای اول باشقه قويون ديک‬
)‫کويی دين کرد کيبی قوپقالی چون يوق منکا قوت‬
Ėvrülmek ‫“ (ايورولماک)‬etrafını çevirmek, dönmek, dolanmak” ‫ //(بر دور کرديدن)‬AŞ-Yazma
(36b), SG-Yazma (424-425): ‫“ اِيورولماک‬dönmek”// DLT-Yazma: ‫“ اَڤرُلماک‬geri dönmek” (130)//
Hak.Tr1: İbĭril- “dönmek, dönüp durmak; etrafı çevrilmek” (211)// Alt.Tr: Ebiril- “dönmek”
(79)// Tatar.Tr: Evėrėl- “evrilmek, dönüşmek” (80)// Trkm.Tr1: Övrül- “dönmek, çevrilmek;
dönüşmek” (510)// Moğ-Les: Ebke-/ Evhe- “bükmek” (457); Ebkere-/ Evhre- “dolanmak,
kıvrılmak, sarılmak, burulmak” (458).
[Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar’dan:]
Ĥas ėmes gird-āb ara kim başıija ėvrülgeli
Su üze ser-geşte ‘āşıķ cisminiij ĥāşākıdur13
‫)خس ايماس کرداب ارا کيم باشينکا ايورولکالی‬
)‫سو اوزا سرکشته عاشق جسمی نينک خاشاکی دور‬
→ Asra ‫“ (اسره)‬yap!” ‫ .(بکن)‬Eserin başka yerinde doğru olarak verilmiştir: “koru!, sakla!”
‫.(نکاهدار و حفظ کن)‬
Doğrusu: “koru!”// AŞ-Yazma (7a/ 24b), BL-Yazma (9b/ 28b): Asra-/ Isramaķ// SG-
Yazma: Asramaķ/ Asramaġ (136)// CC1 (14), Tatar.Tr (28): Asra-// Hak.Tr1 (61), Tuv.Tr1 (9),
Alt.Tr (32): Azıra-// Kzk.Tr (53), Mlk.Tr (91): Asıra-// Krgz.Tr: Asra-/ Asıra- (52)// Özb.Tr1:
Äsrä- (5)// YUyg.Tr: Asrimaķ (18)// Moğ-Les: Asara-/ Asra- (90).
[Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar’dan:]
Köijül ŝaģífesin asra ĥušūr baģrıdın
Ki suġa żāyi‘ olur tüşse nā-gehān kāġıź14
‫)کونکل صحيفه سين اسرا خطور بحريدين‬
)‫که سوغه ضايع اولور توشسا ناکهان کاغذ‬
→ Utru ‫“ (اترو)‬çok; karşı” ‫ .(زياده و برابر)‬İlk anlama uygun düşen madde Asru ‫(اسرو)‬
olmalıdır.
Doğrusu: “karşı”// AŞ-Yazma: ‫“ اُوترو‬karşı; yan; karşılık, karşılık verme” (39a)// SG-
Yazma: ‫“ اُوترو‬karşı” (211)// DLT-Yazma: ‫“ اُترُو‬karşı” (75)// CC2: Utru “karşı; eşit” (864)//
Hak.Tr1 (538), Tuv.Tr1 (111), Alt.Tr (192): Udur “karşı”// Krgz.Tr: Uturu/ Utur “karşıya;
karşıda; karşı” (788)// YUyg.Tr: Uttur “doğru, düz; kestirme”; Utturida “karşıda” (440).
Asru ‫“ (اسرو)‬çok, fazla” ‫ //(بسيار)‬AŞ-Yazma (7a), SG-Yazma (139): ‫“ اَسرو‬çok, ziyade”//
CC1: Asru/ Astru/ Astrı “çok, aşırı” (14)// Hak.Tr1: Azıra “fazla” (61)// Mlk.Tr: Asırı “fazla,
çok” (91)// Moğ-Les: Asuru/ Asar “çok, pek çok, aşırı” (92).
→ Emgenür ‫“ (امکانور)‬âciz olur” ‫.(عاجز ميشود)‬
Doğrusu: Ėmgenür ‫ //(ايمکانور)‬AŞ-Yazma: ‫“ اِيمکانور‬emek çeker” (34a)// SG-Yazma:
‫ اِيمکانماک‬(/g/ ile) “sıkıntı çekmek, eziyet çekmek, zahmet çekmek, emek çekmek” (407)// DLT-
Yazma: ‫“ اَمکاماک-اَمکَنماک‬sıkıntı çekmek, yorulmak” (145/ 133)// CC2: Ėmgen- “acı çekmek,
ıstırap çekmek” (699)// Kzk.Tr: Eijbekten- “çalışmak, çabalamak” (140)// Krgz.Tr: Emgekten-
“emek sarf etmek; çalışmak; zahmete katlanmak” (330)// Tatar.Tr: İmgen- “çok çalışıp hâlden
düşmek, zorlanmak, takatsiz kalmak; ruhen zayıflamak; bazı azaları koparılıp garip hâlde

13 başıija| Yazmalar: başuija ‫ .(باشونکا)‬Bk. SG-Yazma (425), GS (125, 138/ 3), GS-Özb (G.134/ 3), Külliyat-
Yazma2 (51), Külliyat-Yazma-TB (38), Divan-Yazma (143).
14 ŝaģífesin| Yazmalar: ŝaģífesiij ‫ //(صحيفه سينک)‬asra| T: asrar ‫ //(اسرار)‬baģrıdın| T: baģrdın ‫ .(بحردين)‬Bk. GS (122,
134/ 8), GS-Özb (G.130/ 8), Külliyat-Yazma2 (50), Külliyat-Yazma-TB (37), Divan-Yazma (139).

kalmak” (118)// Trkm.Tr1: Emge-/ Emgen- “çabalamak, gayret etmek, zorluk çekmek” (200)//
Moğ-Les: Emgeni-/ Emgene- “üzülmek, acı çekmek, yas tutmak” (498).

→ Ipra ‫“ (ايپرا)‬eski” ‫.(کهنه)‬
Doğrusu: Opra ‫“ (اوپرا)‬eskimek, yıpramak, yıpranmak”// AŞ-Yazma: -‫اُوفراماق-اُوفرانماق‬
‫“ اُوپراماق‬eskimek, yıpranmak” (48a/ 37a)// SG-Yazma: ‫اُوفراماق-اُوفرانماق-اُوپراماق-اُوپرانماق‬
“eskimek, yıpranmak” (262)// AŞ-Yazma (37a), SG-Yazma (197), MK (326, 104a/ 3), MK-Özb
(Tenbih.120), Külliyat-Yazma-TB (1502), MK-Amire (196): ‫ //اوپراماس‬DLT-Yazma: ‫اُبراماق‬
“eskimek, yıpranmak” (140)// Hak.Tr1: Uura- “eskimek, yıpranmak” (543)// YUyg.Tr: Uprimaķ
“eskimek, yıpranmak” (438)// Azb.Tr: Eprimek “eskimek, yıpranmak; çürümek, eprimek; mec.
bitkin düşmek” (269)// Derleme: İpran-/ Üpre- “eskimek, yıpranmak”.
Maĥzen[ü’l-Esrār]-ı Mír Ģaydar Tėlbe’den:
Her nėçe ton bolsa tura opranur
Opramaġan ĥulķ u kerem tonıdur15
‫)هر نيجه تون بولسه تورا اوپرانور‬
)‫اوپراماغان خلق و کرم تونی دور‬
→ ‫“ اوکه‬naz, şive; küstahlık” ‫.(ناز و شيوه و کستاخی)‬
Doğrusu: Ėrke ‫ //(ايرکه)‬AŞ-Yazma: Erke ‫ (اَرکه)‬(/k/ ile) “naz, şive; küstahlık” (6a)// SG-
Yazma: ‫“ اِيرکه‬naz, işve” (352)// CC2: Erkelen- “nazlanmak, şımarmak” (702)// Hak.Tr2: İrke
“şefkat, tatlılık, okşama; gözde; şımarık; sevgili, sevimli; şefkatli, sevecen, güler yüzlü, tatlı
dilli” (225)// Tuv.Tr1: Erge “sevimli; şımarık” (42)// Alt.Tr (84), Kzk.Tr (142), Krgz.Tr (338),
Mlk.Tr (194), YUyg.Tr (115), Derleme: Erke “şımarık, nazlı”// Tatar.Tr: İrke “nazlı, işveli;
sevgili, sevilen; yumuşak söz, bakış” (120)// Özb.Tr2: Erkä “sevgili, gözde; şımarık, nazlı”
(141)// Moğ-Les: Erke/ Erh “inatçı, istekli, söz dinlemez, ters, kaprisli, şımarık; inatçılık,
dikbaşlılık” (522-523).
İskender Mírzā’dan:
Ėrke çaġı ėrk bardı ėldin
Nāŝıģ mėni tutķıl ėmdi ma‘źūr16
‫)ايرکه چاغی ايرک باردی ايلدين‬
)‫ناصح مينی توتقيل ايمدی معذور‬
→ Ėlgedi ‫“ (ايلکادی)‬elde etti, ele geçirdi” ‫.(بدست آورد)‬
Doğrusu: Ėlgerdi ‫ //(ايلکاردی)‬AŞ-Yazma: ‫ اِيلکاردی‬(/g/ ile) “elde etti, ele geçirdi” (31a)//
AŞ-Yazma (31a), GN1 (88, 1031), GN2 (350, 1038), GN-Yazma1 (34): Saija tėgmes kim
ėlgerseij ‫ (ايلکارسانک)‬Yemen’ni.
→ Inaķ ‫ .”ثابت و مقرر“ (ايناق)‬AŞ’de verilen “‫ ”نايب و مقرب‬anlamı, burada bu biçimde
verilmiştir.
Doğrusu: “naip ve yakın dost” ‫ //(نايب و مقرب)‬AŞ-Yazma: Inaġ/ Inaķ ‫“ (اِيناغ-اِيناق)‬naip,
tekellüfsüz musahip, sadık dost, yakın dost” (36a)// SG-Yazma: Inaġ/ Inaķ ‫“ (اِيناغ-اِيناق)‬nedim,
refik, musahip, sohbet arkadaşı, dost; Türk hanlarının yakın musahiplerine verdikleri mansıp
adı” (421)// CC2: Inaĥ/ Inak “sadık, candan bağlı” (716)// Hak.Tr1: Inağ “dost; sevgili; sakin,
huzurlu; dostça” (205)// Tuv.Tr1: Inak “sevgili” (56)// Krgz.Tr: Inak “temiz, halis; yakın dost”
(353)// Özb.Tr2: İnåq “samimi, içten, yakın; dostça” (185)// YUyg.Tr: İnaķ “dost; barışsever”

15 opranur| Yazmalar: ıpranur ‫ //(ايپرانور)‬Opramaġan| Yazmalar: Ipramaġan ‫ .(ايپراماغان)‬Bk. ME (99, 446), ME-
Yazma1 (T16b/ 3), ME-Yazma2 (32), ME-Yazma3 (97), ME-Yazma4 (28), ME-Yazma5 (38), ME-Yazma6 (22),
ME-Yazma7 (48).
16 Ėrke| Yazmalar: ‫ //اوکه‬çaġı| Yazmalar: çaķı ‫ //(جاقی)‬mėni| Yazmalar: meni ‫ .(منی)‬Bk. AŞ-Yazma (6a), SG-Yazma
(352).

(176)// Moğ-Les: İnag/ Yanag “sevgili; çok sevilen; seven; arkadaş; iyilik, sevgi; yoldaş, nöker;
Cengiz Hanın yakınları ve dostları” (654).

Inaġ ‫“ (ايناغ)‬tekellüfsüz musahip, can dostu” ‫.(مصاحب بی تکلف)‬
Naķçı ‫“ (ناقچی)‬kadı naibi, kadı vekili; padişaha yakın olan kimse” ( ‫نايب قاضی و مقرب‬
‫ //(الحضرت‬AŞ-Yazma: Naķçı ‫“ (ناقچی)‬kadı naibi; padişaha yakın olan kimse” (178a)// Hak.Tr1:
Inağcı “dost, arkadaş” (205)// Alt.Tr: Nak “sevecen, şefkatli; hoş, sevimli”; Naajı/ Naayı/ Nacı/
Nayjı “arkadaş, dost” (136/ 137)// Kzk.Tr: Nağaşı “anne tarafından akraba” (395)// Moğ-Les:
Nagaçu/ Nagaç “dayı; ana tarafından akraba” (869); Nayci/ Nayz “arkadaş, dost” (876).
→ Unatġunça ‫“ (اوناتغونجا)‬razı etmek: [razı edinceye kadar]” ‫.(راضی کردن)‬
Doğrusu: Unatķunça ‫ //(اوناتقونجا)‬AŞ-Yazma: ‫“ اُوناتقونجا‬razı edince” (53b)// SG-Yazma:
‫“ اُوناتماق‬razı etmek”; ‫“ اُوناتغونجه-اُوناتغانجه‬razı edinceye kadar; razı etmek kadar, razı ettikçe”
(303)// DLT-Yazma: ‫“ اُنَتماق‬razı etmek” (115)// Hak.Tr1: Inat- “onatmak, razı etmek; istetmek”
(206)// Kzk.Tr: Unat- “hoşlanmak, beğenmek; kabul etmek, uygun görmek, desteklemek” (586)//
Krgz.Tr: Unat- “muvafakat ettirmek” (783)// Mlk.Tr: Unat- “razı etmek” (418)// YUyg.Tr:
Unatmaķ “kabul ettirmek, onaylatmak” (437).
[Bedāyi‘ü’l-Vasaš’tan:]
Müyesser olmadı cān bėrmek ü lebin öpmek
Nėdin ki ķalmadı cānım anı unatķunça17
‫)ميسر اولمادی جان بيرماک و لبين اوپماک‬
)‫نيدين که قالمادی جانيم انی اوناتقونجا‬
Unamay ‫“ (اونامای)‬razı olmam” ‫ //(راضی نميشوم)‬AŞ-Yazma (53b), SG-Yazma (302): ‫اُوناماق‬
“razı olmak”// DLT-Yazma: ‫“ اُناماق‬razı olmak” (557)// CC1: Una- “kabullenmek, anlaşmak, razı
olmak” (205-206)// Hak.Tr1: Ina-/ Una- “onamak” (205/ 540)// Tuv.Tr1: Ina- “onamak” (56)//
Kzk.Tr: Una- “hoşa gitmek, beğenmek” (586)// Krgz.Tr: Una- “tasvip etmek, muvafakat etmek”
(783)// Mlk.Tr: Una- “razı olmak, kabul etmek” (418)// Özb.Tr2: Unä- “razı olmak, kabul etmek,
onaylamak, uygun bulmak” (468)// YUyg.Tr: Unimaķ “razı olmak, kabul etmek, tasvip etmek,
onaylamak” (437)// Trkm.Tr1: Una- “onaylamak” (647).
→ Pota ‫“ (پوتا-پوته)‬çocuk, yavru; oğul” ‫ .(فرزند و پسر)‬Eserin başka yerinde doğru olarak
verilmiştir.
Doğrusu: Bota ‫ //(بوتا-بوته)‬AŞ-Yazma: ‫“ بُوتا-بُوته‬oğul” (64b)// SG-Yazma: ‫“ بُوتا‬çocuk,
yavru; deve yavrusu, potuk” (474)// DLT-Yazma: ‫“ بُتُق-بُتو‬deve yavrusu” (541/ 73)// Alt.Tr:
Botoon “deve yavrusu” (43)// Kzk.Tr: Bota/ Botaqan “deve yavrusu; çocuklara söylenen sevgi
sözü” (93)// Krgz.Tr: Boto “deve yavrusu; sevgi sözü” (133)// Özb.Tr2: Botä “köşek, deve
yavrusu” (106)// YUyg.Tr: Bota “köşek, deve yavrusu” (49)// Trkm.Tr1: Botla- “deve
doğurmak” (80)// Azb.Tr: Pota/ Potug “şişman, tombul; malak; ayı yavrusu” (640)// Derleme:
Bot/ Bota/ Pot/ Pota/ Botuk “deve yavrusu, potuk”// Moğ-Les: Botuga/ Botugu(n)/ Botgo “deve
yavrusu” (197).
[Ferhād u Şírín’den:]
Botam dėp gāh bozlap gāh ökürse
Cefā taşın sınuķ köksige ursa18
‫)بوتام ديب کاه بوزلاب کاه اوکورسا‬

17 lebin| Yazmalar: elin ‫ //(الين)‬anı unatķunça| Yazmalar: onı unatġunça ‫ .(اونی اوناتغونجا)‬Bk. AŞ-Yazma (53b), SG-
Yazma (303), BV (402, 555/ 2), BV-Özb (G.552/ 2), Külliyat-Yazma2 (385), Külliyat-Yazma-TB (367), Divan-
Yazma (507).
18 Botam| Yazmalar: Potam ‫ .(پوتام)‬Bk. AŞ-Yazma (64b-65a/ 67a), SG-Yazma (487), FŞ (451, XLIX/ 115), FŞ-Özb
(XLIX), Külliyat-Yazma1 (601), Külliyat-Yazma-TB (589), Hamse-Taşbasma (254).

)‫جفا تاشين سينوق کوکسی کا اورسا‬
→ M: Teij ‫“ (تنک)‬eşit, denk” ‫.(برابر)‬
Doğrusu: Tėij ‫ //(تينک)‬AŞ-Yazma (87b), SG-Yazma (771): ‫ تِينک‬(/g/ ile)// DLT-Yazma:
‫ تَنک‬(599)// CC2: Tėij (833)// Hak.Tr1 (502), Tatar.Tr (282): Tiij// Tuv.Tr1 (30), Trkm.Tr1 (145):
Deij// Alt.Tr (174), Kzk.Tr (533), Krgz.Tr (724), Mlk.Tr (390), Özb.Tr1 (87), YUyg.Tr (400):
Teij// Moğ-Les: Teng/ Ten(g)/ Cing/ Jin(g) (1236/ 1633).
[Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar’dan:]
Aġzıija tėgmes ‘iźārıij birle söz
Bolmadı ĥorşíd birle źerre tėij19
‫)آغزينکا تيکماس عذارينک بيرله سوز‬
)‫بولمادی خورشيد بيرلا ذره تينک‬
→ Tavşalķu ‫“ (تاوشالقو)‬yorulmuş, güçsüz düşmüş” ‫.(مانده شده)‬
Doğrusu: Tavşalġu ‫ //(تاوشالغو)‬SG-Yazma: Tavşalmaķ ‫“ (تاوشالماق)‬yorulmak, güçsüz
düşmek” (619); Tavşalġu dėk ‫“ (تاوشالغو ديک)‬yorulacak, yorulası, yormalı; yorulur gibi” (620).
Tavşalur ‫“ (تاوشالور)‬yorulur, zebun olur, güçsüz düşer” ‫ //(زبون و مانده ميشود)‬AŞ-Yazma:
Tavşalmaķ ‫“ (تاوشالماق)‬yorulmak, zebun olmak” (80a)// SG-Yazma: Tavşalmaķ ‫(تاوشالماق)‬
“yorulmak, güçsüz düşmek” (619)// DLT-Yazma: ‫“ تَﭭشَتماک‬terini çıkarmak, yormak” (432);
‫“ تَﭭشِنماک‬sıkı çalışmak, çok çabalamak” (386); ‫“ تُﭭِشماک‬yarışmak” (319); ‫“ تُﭭشاماک‬çalışmaktan teri
çıkmak” (569)// Mlk.Tr: Tavusul- “bitmek, tükenmek; zayıf düşmek, kuvvetten düşmek” (386)//
Tatar.Tr: Tavşal- “hâlden düşmek; yıpranmak, eskimek, ezilmek; buruşmak” (269)// Azb.Tr:
Tövşe- “nefes nefese kalmak” (745)// Tr.Tr: Tavsa- “gücünü kaybetmek, yavaşlamak,
gevşemek”// Derleme: Tavşa- “gevşemek”.
[Nevādirü’ş-Şebāb’dan:]
Šāķatım ger ķalmadı tartarġa miģnet taġını
Nė ‘aceb bu yükni ger eflāk çėkse tavşalur20
‫)طاقتيم کر قالمدی تارتارغه محنت تاغينی‬
)‫نی عجب بو يوکنی کر افلاک چيکسا تاوشالور‬
[Fevāyidü’l-Kiber’den:]
Faķr vādíside çün urduij ķadem özlükni sal
Yol uzundur bu aġır yükni kötergen tavşalur21
‫)فقر واديسی دا چون اوردونک قدم اوزلوکنی سال‬
)‫يول اوزون دور بو آغير يوکنی کوتارکان توشالور‬
→ Tözmegey ‫“ (توزماکای)‬katlanmaz, dayanmaz” ‫.(تاب نمی آرد)‬
Doğrusu: “katlanmaya, dayanmaya”.
[Fevāyidü’l-Kiber’den:]
Ĥārlar köijlümdedür sėndin, ki gerdūn tözmegey
Her birin atsam bir āhım oķıġa peykān ķılıp22
‫)خارلار کونکلوم دادور سيندين که کردون توزماکای‬
)‫هر بيرين آتسم بير آهيم اوقی غه پيکان قيليب‬

19 tėij| Yazmalar: teij ‫ .(تنک)‬Bk. AŞ-Yazma (85a/ 87b), SG-Yazma (745), GS (274, 356/ 2), GS-Özb (G.344/ 2),
Külliyat-Yazma2 (88), Külliyat-Yazma-TB (74), Divan-Yazma (327).
20 tartar| Yazmalar: tatar ‫ //(تاتار)‬taġını| Yazmalar, AŞ-Yazma: taġnı ‫ .(تاغنی)‬Bk. AŞ-Yazma (80a), NŞ (137, 137/ 4),
NŞ-Özb (G.137/ 4), Külliyat-Yazma2 (186), Külliyat-Yazma-TB (170), Divan-Yazma (146).
21 kötergen| Yazmalar: kötürgen ‫ .(کوتورکان)‬Bk. SG-Yazma (619), FK (152, 153/ 6), FK-Özb (G.147/ 6), Külliyat-
Yazma2 (442), Divan-Yazma (156).
22 Bk. FK (56, 56/ 5), FK-Özb (G.52/ 5), Külliyat-Yazma2 (425), Divan-Yazma (66).

Töz ‫“ (توز)‬katlan!, dayan!” ‫ //(تاب آر)‬AŞ-Yazma: ‫ تُوز‬(imale ile) (92b)// SG-Yazma (651),
DLT-Yazma (525): ‫ //تُوزماک‬CC1 (195), Kzk.Tr (547), Mlk.Tr (407), YUyg.Tr (425): Töz-//
Tatar.Tr: Tüz- (300)// Trkm.Tr1: Döz- (175).

[Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar’dan:]
Muġanní bir nevāyí tüz Nevāyí naġmeí körgüz
Ayaķçı tamsa tut toķķuz ki dārā-yı zamān kėldi23
‫)مغنی بير نوايی توز نوايی نغمه کورکوز‬
)‫اياقچی تامسا توت توقوز که دارای زمان کيلدی‬
→ Talġan ‫“ (تالغان)‬kavut, [kavrulmuş ve dövülmüş olan] yarı olgunlaşmış buğday” ( ‫کندم نيم‬
‫.(رس سبز سوتول‬
Doğrusu: Talķan ‫ //(تالقان)‬AŞ-Yazma: Talķan ‫“ (تالقان)‬kavut, kavrulmuş ve dövülmüş yarı
olgunlaşmış buğday” (77a)// SG-Yazma: Talġan/ Talķan ‫“ (تالغان-تالقان)‬kavut, kavrulmuş ve
dövülmüş buğday; dövülmüş olan nesne” (600-601)// AŞ-Yazma (76b: ‫ ,(تالغان‬SG-Yazma (601),
FŞ (370, XL/ 106), FŞ-Özb (XL), Külliyat-Yazma1 (577), Külliyat-Yazma-TB (566), Hamse-
Taşbasma (232): eylemişler taġnı talķan ‫ //(تالقان)‬DLT-Yazma: Talķan ‫“ (تَلقان)‬kavut” (221)//
Hak.Tr1: Talğan “yulaf unu” (474)// Tuv.Tr1: Dalgan “un; pide; dövme, dane” (29)// Alt.Tr:
Talkan “yulaf unu” (167)// Kzk.Tr (516), Bşk.Tr (574), YUyg.Tr (386): Talķan “kavrulmuş
buğday unu”// Krgz.Tr: Talkan “kavut; paramparça olmuş” (702)// Mlk.Tr: Talgın/ Talkan
“Karaçay bozası hazırlamada kullanılan arpa posası” (373)// Özb.Tr2: Tålqån “yulaf ezmesi”
(459)// Trkm.Tr2: Talhan “kavut” (1167)// Moğ-Les: Talha(n)/ Talh(an) “toz; tuz; un; ekmek”
(1195).
→ Taijırġama ‫“ (تانکيرغاما)‬dinlememek, kabul etmemek” ‫ .(نشنيدن و قبول نکردن)‬AŞ’de
verilen “tanlama ‫ ”( َطکلمه)‬anlamı, burada “dinleme ‫ ”( ِطکلمه)‬gibi algılanmış olmalıdır.
Doğrusu: “tanlamamak, şaşırmamak”// AŞ-Yazma: Taijızġama ‫“ (تانکيزغاما)‬tanlama”
(79a)// SG-Yazma: Taijırġamaķ ‫“ (تانکيرغاماق)‬taaccüp etmek” (612). Rumí yazarlar ve onlara
uyan Naŝírí’nin /z/ ile verdiği ‫ تانکيزغاب‬yanlıştır (613)// SG-Yazma (613), GN1 (80, 935), GN2
(336, 941), GN-Yazma1 (31), GN-Yazma2 (97): Taijırġap ‫ //(تانکيرغاب)‬SG-Yazma (612-613),
BV (181, 239/ 2), BV-Özb (G.239/ 2), Külliyat-Yazma2 (330), Külliyat-Yazma-TB (314),
Divan-Yazma (232): Taijızġamaġıl ‫ //(تانکيرغاماغيل)‬Alt.Tr: Taijarka- “şaşırmak” (168)// Kzk.Tr:
Taijırqa- “hayret etmek, şaşmak, şaşırmak” (520)// Krgz.Tr: Tanğırka- “taaccüp etmek, hayret
etmek” (707).
[Bedāyi‘ü’l-Vasaš’tan:]
Riyāġa ‘acz kėtürsem taijırġama ey şeyĥ
Ol işte çün yaratıptur mėni Ĥudā ‘āciz24
‫)رياغه عجز کيتورسام تانکيرغاما ای شيخ‬
)‫اول ايشتا چون ياراتيب تور مينی خدا عاجز‬
→ Tuymatın ‫“ (تويماتين)‬duymayıp, öğrenmeyip; duymadan, öğrenmeden” ‫.(آکاه نشده)‬
Doğrusu: Tuymayın ‫ //(تويمايين)‬AŞ-Yazma: ‫“ تُويمايين‬duymayıp, öğrenmeyip” (101a-
101b)// SG-Yazma: Tuymaķ ‫ (تُويماق)‬(ötre işbalı) “duymak, anlamak” (710)// DLT-Yazma: ‫تُيماق‬
“duymak, anlamak, sezmek” (552)// CC1 (201), Hak.Tr2 (525), Krgz.Tr (767), Özb.Tr1 (93),
YUyg.Tr (429): Tuy- “duymak, anlamak, sezmek, farkına varmak”// Kzk.Tr: Tüy- “anlamak,

23 Bk. AŞ-Yazma (96a), GS (449, 612/ 7), GS-Özb (G.591/ 7), Külliyat-Yazma2 (131), Külliyat-Yazma-TB (116),
Divan-Yazma (542).
24 işte çün yaratıptur| Yazmalar, AŞ-Yazma: işde çün-ki ėtipdür ‫ .(ايشدا چونکه ايتيب دور)‬Bk. AŞ-Yazma (79a), SG-
Yazma (612-613), BV (157, 205/ 3), BV-Özb (G.205/ 3), Külliyat-Yazma2 (324), Külliyat-Yazma-TB (308),
Divan-Yazma (201).

bilmek, kavramak” (560)// Tatar.Tr: Toy- “duymak, dokunarak duymak, hissetmek, sezmek”
(288)// Trkm.Tr1: Duy- “duymak, hissetmek; sezmek, önceden bilmek” (179)// Moğ-Les: Dugul-
/ Dūla- “duymak, dinlemek” (431).

→ Toymatın ‫“ (تويماتين)‬doymayıp; doymadan” ‫.(سير نشده)‬
Doğrusu: Toymayın ‫ //(تويمايين)‬AŞ-Yazma: ‫“ تُويماغ‬doymak” (101b); ‫“ تُويمايين‬doymayıp”
(101a)// SG-Yazma: Toymaķ ‫ (تُويماق)‬(ötre işbasız) “doymak” (710)// DLT-Yazma: ‫تُيماق-تُذماق‬
“doymak” (552)// CC2 (849), Alt.Tr (182), Kzk.Tr (539), Krgz.Tr (752), Mlk.Tr (405), Özb.Tr1
(96), YUyg.Tr (422): Toy- “doymak”// Hak.Tr1: Tos- “doymak” (519)// Tuv.Tr2: Tot-
“doymak” (275)// Tatar.Tr: Tuy- “doymak” (297)// Trkm.Tr1: Doy- “doymak” (172).
→ Yaķmadı ‫“ (ياقمادی)‬yağmadı” ‫.(نباريد)‬
Doğrusu: Tammadı ‫“ (تاممادی)‬damlamadı”// SG-Yazma: Tammaķ ‫ (تامماق)‬(602)// DLT-
Yazma: ‫ تَمماق‬(277)// CC1 (176), Alt.Tr (167), Kzk.Tr (517), Krgz.Tr (703), Mlk.Tr (373),
Tatar.Tr (262), YUyg.Tr (388): Tam-// Hak.Tr1: Tamcıla- (475)// Tuv.Tr2: Damdıla- (133)//
Özb.Tr1: Tåm- (91)// Trkm.Tr1: Dam- (132).
[Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar’dan:]
Lebidin kim közüm yaşı cihānnı la‘l-gūn ķıldı
Baġır cüzvidin ayru tammadı bir ķašre ķan hergiz25
‫)لبيدين کيم کوزوم ياشی جهاننی لعلکون قيلدی‬
)‫باغير جزويدين ايرو تاممادی بير قطره قان هرکز‬
→ Coij ‫“ (جونک-جنک)‬hep; gemi” ‫ .(همه و کشتی)‬AŞ’de anlam olarak verilen “barça
dedekleri gemi” ibaresindeki “barça” kelimesi, burada ayrı bir anlam gibi algılanmış olmalıdır.
Doğrusu: “barça denen gemi”// AŞ-Yazma: ‫ ُجنک‬(/k/ ile) “barça denen gemi” (114b)//
SG-Yazma: ‫ ُجونک‬(/g/ ile) “yük devesi; gemi; büyük, çok büyük; şiir ve düzyazı mecmuası”
(825-826)// DLT-Yazma: ‫“ ُجنک اَت‬iri doğranmış et” (600)// BR: ‫“ ُجنگ‬henüz yük vurulmamış
genç deve; büyük gemi ve kalyon; cönk, büyük şiir mecmuası” (592)// Kzk.Tr: Şoij “büyük,
kocaman” (643)// Krgz.Tr (279), Özb.Tr2 (551), YUyg.Tr (85): Çoij “büyük”// Tr.Tr: Cönk
“büyük yelkenli gemi; saz şairlerinin, kendilerinin veya başkalarının şiirlerini derledikleri,
uzunlamasına açılan, deri kaplı defter, sığırdili”.
[Seb‘a-yı Seyyāre’den:]
Bu ķadar çün-ki vāye tutmış ėdi
Šurfa coijí kirāye tutmış ėdi26
‫)بو قدر چونکه وايه توتميش ايدی‬
)‫طرفه جنکی کرايه توتميش ايدی‬
[Sedd-i İskenderí’den:]
‘Aceb taġ olup coij yaijlıġ revān
Ėki cānibide ėki bād-bān27
‫)عجب تاغ اولوب جنک ينکليغ روان‬
)‫ايکی جانبيدا ايکی بادبان‬
→ Çırap ‫“ (چراب)‬sabredip” ‫.(صبر کرده)‬
Doğrusu: Çıdap ‫.(چيداب)‬

25 tammadı| Yazmalar: yaķmadı ‫ .(ياقمادی)‬Bk. GS (178, 217/ 4), GS-Özb (G.209/ 4), Külliyat-Yazma2 (64),
Külliyat-Yazma-TB (51), Divan-Yazma (205).
26 vāye| Yazmalar: dāye ‫ .(دايه)‬Bk. AŞ-Yazma (114b), SS (220, 2296), SS-Özb (XXI), Külliyat-Yazma1 (748),
Külliyat-Yazma-TB (733), Hamse-Taşbasma (316).
27 Bk. AŞ-Yazma (114b), Sİ (289, 3622), Sİ-Özb (XLIII), Külliyat-Yazma1 (883), Külliyat-Yazma-TB (865),
Hamse-Taşbasma (440).

Çıdar-mėn ‫“ (چيدارمين)‬tahammül etmek, sabretmek, katlanmak, dayanmak” ‫//(صبر و طاقت)‬
AŞ-Yazma: ‫ ِجيداغای‬(107a)// SG-Yazma: Cıdamaķ ‫ ( ِجيداماق)‬(829)// Hak.Tr1: Sıda- (419)//
Tuv.Tr2 (261), Kzk.Tr (651): Şıda-// Alt.Tr (72), Krgz.Tr (264), Mlk.Tr (173), Tatar.Tr (65),
Trkm.Tr1 (119): Çıda-// Özb.Tr1: Çidä- (110)// YUyg.Tr: Çidimaķ (77)// Derleme: Cıdamak/
Diyanmak// Moğ-Les: Çida-/ Çada- (282).

→ Çaray ‫“ (چرای)‬yüz, çehre, sima, bet, beniz” ‫.(چهره و سيما)‬
Doğrusu: Çıray ‫ //(چيرای)‬AŞ-Yazma: ‫“ چيرای‬çehre, sima, bet, beniz” (107b)// SG-Yazma:
‫“ َچرای- ِچيرای‬yüz, çehre, sima” (785/ 836)// CC1 (50), Alt.Tr (74), Krgz.Tr (271), Mlk.Tr (175),
Tatar.Tr (66): Çıray “yüz, çehre, sima”// Hak.Tr1: Sıray “yüz, çehre” (427)// Tuv.Tr1: Şıray
“yüz, çehre, görünüş” (100)// Kzk.Tr: Şıray “yüz güzelliği” (655)// Özb.Tr1: Çiråy “güzellik”
(110)// YUyg.Tr: Çiray “yüz, çehre, sima” (82)// Moğ-Les: Çiray/ Çaray “yüz, beniz, çehre; dış
görünüş, cilt” (305).
[Ģayretü’l-Ebrār’dan:]
Ger çırayı reşk-i ķamer bolmasa
La‘l-ı lebi tuij-ı şeker bolmasa28
‫)کر چيرايی رشک قمر بولمسا‬
)‫لعل لبی تنک شکر بولماسا‬
→ ‫“ جرغ‬ateş koru” ‫.(اخکر)‬
Doğrusu: Çoġ ‫ //(جوغ)‬AŞ-Yazma: ‫“ ُجوغ‬kor” (113a)// SG-Yazma: ‫“ ُچوغ‬kor” (816-817)//
TM (113, T703b/ 17), TE-Özb (Mūsā), Külliyat-Yazma2 (691), Külliyat-Yazma-TB (1172):
‫ //چوغ‬DLT-Yazma: ‫“ ُجوغ‬közün alevi” (499)// Hak.Tr1: Soğ “kor, köz” (440)// Tuv.Tr2: Şog
“parıltı, ışık” (266)// Alt.Tr: Çok “sıcak kömür, ateş” (76)// Kzk.Tr: Şoq “kor, köz” (641)//
Krgz.Tr: Çok “kor, yanan kömür” (277)// Özb.Tr2: Çoğ “korlaşmış ateş, köz” (552)// YUyg.Tr:
Çoġ/ Çoķ “kor” (84)// Trkm.Tr1: Çog “ısı, sıcaklık, hararet” (124)// Moğ-Les: Çog “köz, kor;
kıvılcım” (311).
→ Çök ‫“ (جوک)‬kirpi” ‫ .(خارپشت)‬AŞ’de “bir kuşun adı” anlamına ek olarak verilen
“kirpik” anlamı, burada “kirpi” gibi algılanmış olmalıdır.
Doğrusu: “bir kuş adı”// AŞ-Yazma: ‫ ُجوک‬(/k/ ile) “bir kuşun adı; kirpik” (113b)// BR:
‫“ چوک‬hak kuşu” (670); ‫“ کوچ‬baykuş” (1722); ‫“ چوکَک‬baykuş” (671).
→ ‫“ جابلق‬hırka” ‫.(خرقه)‬
Doğrusu: Çapan ‫.(چابان)‬
Çapan ‫“ (چبان)‬hırka, yamalı giysi” ‫ //(خرقه و جامه پينه دار)‬AŞ-Yazma: Çapan ‫“ (چاپان)‬yamalı
eski kaftan, hırka” (102b)// SG-Yazma: Çapan ‫“ (چاپان)‬yamalı, eski ve yırtık giysi” (780)//
Kzk.Tr: Şapan “kaftan” (629)// Krgz.Tr: Çapan “kaftan” (251)// Tatar.Tr: Çapan “cübbe gibi
uzun ve bol kesimli bir kıyafet” (62)// Özb.Tr1: Çåpån “cübbemsi giyim” (111)// YUyg.Tr:
Çapan “cübbe, palto” (70).
[Maĥzenü’l-Esrār-ı] Mír Ģaydar [Tėlbe]’den:
Keşfim ėrür uşbu yarılmış taban
Ĥil‘atım uş ėski yamaķlıķ çapan29
‫)کفشيم ايرور اوشبو ياريلميش تبان‬
)‫خلعتيم اوش ايسکی ياماقليق چبان‬

28 çırayı| Yazmalar: çarayı ‫ .(چرايی)‬Bk. AŞ-Yazma (107b), SG-Yazma (836), HE (71, XIV/ 23), HE-Özb (XIV),
Külliyat-Yazma1 (422), Külliyat-Yazma-TB (410), Hamse-Taşbasma (13).
29 çapan| M, G: çıban ‫ .(چيبان)‬Bk. AŞ-Yazma (102b), ME (84, 322), ME-Yazma1 (T13a/ 7), ME-Yazma2 (25), ME-
Yazma3 (85), ME-Yazma4 (38), ME-Yazma5 (27), ME-Yazma6 (19), ME-Yazma7 (52), ME-Yazma8 (3).

→ ‫“ چالاپر‬örümceğin ağına sararak üstüne yapışıp hareketten fariğ olduğu bir tür sinek”
‫.(مکسيست که عنکبوت در ميان پرده که تنيده می بندد که هرکاه خواهد از حرکت فارغ شود باو می چسبد می ايستد)‬
AŞ’de verilen ‫“ َچل‬bir ‫ (بر)‬tür büyük sinektir” ibaresindeki madde ‫ ( َچل)‬ve anlamının ilk sözcüğü
‫ ,(بر)‬burada birleştirilerek yeni bir madde gibi, ‫ چالاپر‬biçiminde verilmiş olmalıdır. Bu yanlış
madde, SG sözlüğüne de geçmiştir. SG-Yazma: ‫“ چالاپر‬örümceğin ağına sararak üstüne yapışıp
hareketten fariğ olduğu bir tür sinek” (797).

Doğrusu: Cul ‫“ (جل)‬hayvan örtüsü; örümcek ağı”// AŞ-Yazma: ‫“ َچل‬örümceğin ağına
sarıp bağladığı bir tür büyük sinek; örümceğin üstüne yapışıp hareketten fariğ olduğu örümcek
ağı” (106a)// SG-Yazma: ‫“ ُجول‬hayvan örtüsü; örümcek ağı” (822)// LM (304, 2827), LM-Özb
(XXXI), Külliyat-Yazma1 (678), Külliyat-Yazma-TB (667), Hamse-Taşbasma (139): Örgemçi
şıbaķġa culnı ‫ (جل نی)‬tırmap// Dehhuda: Cull (ِّ‫“ ( ُجل‬Ar. hayvan örtüsü”// Özb.Tr2: Jul “çul”
(214)// YUyg.Tr: Cul “eski, delik deşik” (65)// Trkm.Tr1: Cul “çul” (104).

→ Çüçürgünmek ‫“ (جوجورکونماک)‬umutlanmak; [tadını almak, tat almak, tadına
bayılmak]” ‫ .(اميدوار شدن)‬Örnekte doğru verilmiştir.

Doğrusu: Çüçürgenmek ‫ //(جوجورکانماک)‬AŞ-Yazma: ‫ ُچوچورکانماک‬(ilk kef /g/ ile)
“sevindirici umut” (111b)// SG-Yazma: ‫ ُجوجورکانماک‬(/g/ üstün ile) “tadını almak, tat almak,
tadına bayılmak” (811).

[Nevādirü’ş-Şebāb’dan:]
Ĥūblar la‘lı ĥayālıġa çüçürgenme ki bar
Özi her nėçe çüçük hicri ara miģneti telĥ30
‫)خوبلار لعلی خياليغه جوجورکانما که بار‬
)‫اوزی هر نيچه جوجوک هجری ارا محنتی تلخ‬
4. Sonuç
Bu çalışmada, Neźr-‘Alí tarafından H. 11. yüzyılda Safevi padişahı Şāh Ŝafí Sām
Mírzā’nın (hük. H. 1038-1052/1629-1642) buyruğuyla yazılan Çağatay Türkçesi-Farsça sözlük
incelenmiştir. Mírzā Mehdí Ĥan Esterābādí tarafından yazılan Senglaĥ sözlüğüne kaynaklık eden
bu eserin Abuşķa sözlüğünden yararlanılarak yazıldığı anlaşılmaktadır. Sözlüğün üç nüshası
tespit edilmiştir: Tahran Üniversitesi-Merkez Ktp. nr. 4354/3 (T), Tahran-Meclis Ktp. nr. 9176
(Sebt nr. 85417) (M) ve Kum-Gülpaygani Ktp. nr. 20/148-4028/1 (G) nüshası.
Bu eserdeki maddeler genellikle Çağatay Türkçesi alanından seçilmiştir. Örneklerin çoğu
Nevāyí’nin eserlerinden özellikle de Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar ve Fevāyidü’l-Kiber adlı eserinden
seçilmiştir. İran sahasında yazılan ilk Çağatay Türkçesi-Farsça sözlük olması son derece
önemlidir. Büyük ihtimalle Çağatay Türkçesi-Farsçanın ilk ve Abuşķa’dan sonra Çağatay
Türkçesinin ikinci sözlüğüdür.
Bu sözlükte yazılışı aynı olan farklı sözcükler tek bir madde gibi bir arada verildiği gibi
çekimleri farklı olan aynı sözcükler de farklı maddeler gibi verilmiştir. Yazılışı aynı olan farklı
sözcükleri ayırıp, çekimleri farklı olan aynı sözcükleri de birleştirdikten sonra sözlük dizininden
elde edilen söz dağarcığının toplam madde sayısı 725’tir. Eserde verilen örneklerin toplam sayısı
ise 485’tir.
Diğer Çağatay Türkçesi sözlüklerinde olduğu gibi bu sözlükte bazı yanlışlar
bulunmaktadır. Bu çalışmada sözlükte yer alan yanlış veya yanlış olma ihtimali bulunan
maddeler ve anlamlandırmalar ortaya konulmuş, şüpheli sözcüklerin kaynakları belirtilerek bir

30 hicri| Yazmalar, AŞ-Yazma: hicr ‫ //(هجر)‬telĥ| Yazmalar, AŞ-Yazma: köp ‫ .(کوپ)‬Bk. AŞ-Yazma (111b), SG-
Yazma (811), NŞ (110, 110/ 6), NŞ-Özb (G.110/ 6), Külliyat-Yazma2 (181), Külliyat-Yazma-TB (165), Divan-
Yazma (121).

çözüm getirilmeye çalışılmıştır. Bunların sayesinde sözlüklere giren birçok yanlışın
düzeltilebileceğini düşünmekteyiz.

Maddeler veya anlamlandırmalarda yanlışlar olduğu gibi, maddelere tanık olarak getirilen
örneklerde de yanlışlar bulunmaktadır. Senglaĥ sözlüğüne geçen Abuşķa ya da Neźr-‘Alí
kaynaklı yanlışlar olduğu gibi Senglaĥ sözlüğüne geçen ve kesin olarak bilinen Neźr-‘Alí
kaynaklı yanlışlar da vardır. Bu sözlükte verilen maddelerin birçoğu Abuşķa’dan alınmıştır.
Abuşķa kaynaklı yanlış veya yanlış ihtimali bulunan maddeler veya anlamlandırmalar olduğu
gibi maddelere tanık olarak getirilen örneklerde de Abuşķa kaynaklı yanlışlar bulunmaktadır.
Abuşķa kaynaklı olan yanlışların bir kısmı; örneklerin yanlış okunmasından, yanlış
anlaşılmasından yahut sağlam olmayan nüshaların aktarılmasından kaynaklanmaktadır. Ancak
bazen Abuşķa’da verilen madde veya anlamı yanlış olduğu hâlde bu sözlükte düzeltilerek doğru
biçimde verilmiştir. Bu sözlükte bulunan birçok madde Senglaĥ sözlüğüne de aktarılmıştır.

Kısaltmalar
Yazmalar: Neźr-‘Alí el yazmaları// AŞ: Abuşķa// H. hicri// hük. hüküm sürdüğü tarih//
Ktp. Kütüphanesi// nr. Numara
öl. Ölümü// s. sayfa// TDK: Türk Dil Kurumu

Kaynaklar
1. ‘Abdu’l-Cemíl Naŝírí, Kitāb-ı Türkí, Tahran Üniversitesi-Merkez Ktp., No. 8336 El

Yazması. NS-Yazma
2. ‘Abdu’llāh Vaŝŝāf (H 1269), Tāríĥ-i Vaŝŝāf (Ferheng-i Vaŝŝāf bölümü), İran-Tahran Meclis

Ktp., Sebt No. 2221 taş basması (Bombay). FV
3. ‘Alí Şír Nevāyí (20 Cilt) (1987-2003), Özbekistan SSR Fenler Akademiyası, Taşkent. Eser-

Özb
4. ‘Alí-Şír Nevāyí, Dívān-ı Ġazaliyyāt-ı Nevāyí, İran-Tahran Meclis Ktp., No. 15229 El

Yazması. Divan-Yazma
5. _________, Ĥamse-yi Emír ‘Alí-şír Nevāyí, İran-Tahran Meclis Ktp., No. 214629 taş

basması. Hamse-Taşbasma
6. _________, Külliyāt-ı Nevāyí, Cilt: I, Fransa-Millî (Paris Bibliotheque Nationale) Ktp., No.

316 El Yazması. Külliyat-Yazma1
7. _________, Külliyāt-ı Nevāyí, Cilt: II, Fransa-Millî (Paris Bibliotheque Nationale) Ktp., No.

317 El Yazması. Külliyat-Yazma2
8. _________, Külliyāt-ı Nevāyí, Tebriz-Millî Ktp., No. 3582 El Yazması. Külliyat-Yazma-TB
9. _________(1289/1872), Mahbūbu’l-Ķulūb, Matbaa-yı Amire, İstanbul. MK-Amire
10. _________, Muģākemetü’l-Luġateyn, Topkapı Sarayı, Revan Ktp., No. 808 El Yazması,

Tıpkıbasımı Haz.: Sema Barutçu Özönder, ‘Alí Şír Nevāyí: Muģākemetü’l-Luġateyn (İki
Dilin Muhakemesi), 2. Baskı, TDK, Ankara 2011. MU-Yazma
11. Abik, Ayşehan Deniz (1993), Ali Şir Nevayi’nin Risaleleri Tarih-i Enbiya ve Hükema,
Tarih-i Müluk-i Acem, Münşeat: Metin Gramatikal İndeks-Sözlük (2 Cilt), (Yayımlanmamış
Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. TM
12. _________ (2006), ‘Alí Şír Nevāyí Ĥamsetü’l-Müteģayyirín, Seçkin, Ankara. HM
13. Abuşķa, Kum-Hüccetiye Medresesi Ktp., No. 488/1 El Yazması. AŞ-Yazma-H
14. _________, Süleymaniye-Esad Efendi Ktp., No. 3264 El Yazması, Tıpkıbasımı Haz.: M. S.
Kaçalin, Niyāzi: Nevāyí’nin Sözleri ve Çağatayca Tanıklar (el-Luġātu’n-Nevāiyye ve’l-
İstişhādātu’l-Caġātāiyye), TDK, Ankara 2011. AŞ-Yazma

15. _________, Tahran-Daru’l-maarif-i Büzürg-i İslami Ktp., No. 531 (Sebt-i Mali No. 66532)
El Yazması. AŞ-Yazma-D

16. _________, Tahran-Sipehsalar Ktp., No. 100 El Yazması. AŞ-Yazma-S
17. Akdoğan, Yaşar (1999), Azerbaycan Türkçesi’nden Türkiye Türkçesi’ne Büyük Sözlük,

Beşir, İstanbul. Azb.Tr
18. Altay, Nurullah (1386), Özbek Tili Sözligi, Global Partners, Afganistan. Özb.Tr3
19. Argunşah, M. - Güner, G. (2015), Codex Cumanicus, Kesit, İstanbul. CC2
20. Arıkoğlu, E. - Kuular, K. (2003), Tuva Türkçesi Sözlüğü, TDK, Ankara. Tuv.Tr1
21. Arıkoğlu, Ekrem (2005), Örnekli Hakasça-Türkçe Sözlük, Akçağ, Ankara. Hak.Tr1
22. Atalay, Besim (1970), Abuşka Lugati veya Çağatay Sözlüğü, Ayyıldız Matbaası, Ankara.

AŞ1
23. Bābür, Bābür-nāme, Tahran-Melik Millî Ktp., No. 137-6205 (Arat’ın kullandığı Haydarabad

El Yazması nüshası). TB-Yazma
24. _________, Dívān-ı Bābür, Fransa-Millî (Paris Bibliotheque Nationale) Ktp., No. 1230 El

Yazması. BD-Yazma-F
25. _________, Dívān-ı Bābür, İstanbul Üniversitesi Ktp., No. 3743 El Yazması, Tıpkıbasımı

Haz.: B. Yücel, Bâbür Dîvânı (Gramer-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım), Atatürk Kültür Merkezi,
Ankara 1995. BD-Yazma
26. Behbutov, Sefi (1999-2003), Azerbaycan Dialektoloji Lüğati, Cilt: I-II, TDK, Ankara.
Azb.Tr-D
27. Caferoğlu, Ahmet (1931), Abû-Hayyân: Kitâb al-İdrâk Li-Lisân al-Atrâk, Evkaf Matbaası,
İstanbul. Kİ
28. _________ (1984), “Çağatay Türkçesi Gelişmesi ve Karakteri”, Türk Dili Tarihi, II. Cilt,
Enderun, İstanbul, s. 195-229.
29. Canpolat, Mustafa (1995), Ali Şir Nevayî: Lisānü’š-Šayr, TDK, Ankara. LT
30. Clauson, Sir Gerard (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish,
Oxford Üniversitesi, London.
31. Danişpejuh, Muhammed Taki (Ş 1340), Fihrist-i Nüshaha-yı Hatti-yi Kitabhane-yi Merkeziyi Danişgah-i Tahran, Cilt: 13, Danişgah-i Tahran, Tahran.
32. _________ (Ş 1346), Fihrist-i Nüshaha-yı Hatti-yi Kitabhane-yi Merkezi-yi Danişgah-i
Tahran, Cilt: 15, Danişgah-i Tahran, Tahran.
33. Dehhuda, Ali Ekber (Ş 1377), Lügat-Name-yi Dehhuda, Müessese-yi Çap ve İntişarat-ı
Danişgah-ı Tahran, Tahran. Dehhuda
34. Derleme Sözlüğü (1993), Cilt: I-IX, 2. Baskı, TDK, Ankara. Derleme
35. Devellioğlu, Ferit (2007), Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, Aydın Kitapevi, Ankara.
36. Dilçin, Cem (1983), Yeni Tarama Sözlüğü, TDK, Ankara. Tarama
37. Dinçer, Leman (1970), Lušfí Kitāb-ı Gül Nevrūz, (Yayımlanmamış Mezuniyet Tezi),
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, İstanbul. GN1
38. Doerfer, Gerhard (1963-1975), Türkische und Mongolische Elemente im Nuepersischen,
Band I-IV, Franz Steiner Verlag GMBH, Wiesbaden. Doerfer
39. Ebulgazi Bahadır Han, Şecere-yi Terākime, Özbek Bilimler Akademisi, Doğu Elyazmaları
Enstitüsü, No. 171 El Yazması, Tıpkıbasımı Haz.: Zuhal Kargı Ölmez, Ebulgazi Bahadır
Han: Şecere-i Terākime (Türkmenlerin Soykütüğü), Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 3,
Ankara 1996. ŞT-Yazma
40. Efendioğlu, Süleyman (2019), Mevlânâ Lušfî: Gül ü Nevrûz, Eser, Erzurum. GN2

41. Eraslan, Kemal (1993), ‘Alí Şír Nevāyí: Mízānu’l-Evzān (Vezinlerin Terazisi), TDK,
Ankara. Mİ

42. _________ (2001), ‘Alí Şír Nevāyí: Mecālisü’n-Nefāyis I (Giriş ve Metin), TDK, Ankara.
MN

43. Ercilasun, Ahmet Bican (2014), Akkoyunlu, Ziyat, Kâşgarlı Mahmud: Dîvânu Lugâti’t-
Türk, TDK, Ankara.

44. Eren, Hasan (1999), Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Bizim Büro, Ankara.
45. _________ (2010), Sırça Köşkte, TDK, Ankara.
46. Et-Tuģfetü’z-Zekiyye fi’l-Luġati’t-Türkiyye, İstanbul Beyazıt Ktp. Veliyüddin Efendi

Bölümü, No. 3092 El Yazması. TZ-Yazma
47. Golden, Peter B. (2000), The Kingʻs Dictionary, Brill, Leiden-Boston-Köln. King-Yazma
48. Gözütok, Avni (2008), Haydar Tilbe: Mahzenü’l-Esrâr, Fenomen, Erzurum. ME
49. Grönbech, K. (1992), Kuman Lehçesi Sözlüğü: Codex Cumanicus’un Türkçe Sözlük Dizini,

(Çev.: Kemal Aytaç), Kültür Bakanlığı, Ankara. CC1
50. Gül ü Nevrūz, British Museum Ktp., No. Add MS 7914 El Yazması. GN-Yazma2
51. _________, İstanbul Millet Ktp., No. 86 El Yazması. GN-Yazma4
52. _________, Süleymaniye-Laleli Ktp., No. 1911 El Yazması. GN-Yazma1
53. _________, Viyana, No. 649 El Yazması. GN-Yazma3
54. Gülensoy, Tuncer (2007), Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi

Sözlüğü, TDK, Ankara.
55. Gültekin, Mevlüt - Yoldaş, M. Asıf (2002), Afganistan Özbekçesi-Türkçe Sözlük, Nobel,

Ankara. Özb.Tr5
56. Gürsoy, E. - Butanayev, V. - İsina, A. - Şahin, E. - Şahin - L., Koç, A. (2003), Hakasça-

Türkçe Sözlük, TDK, Ankara. Hak.Tr2
57. Gürsoy, E. - Duranlı, N. M. (1999), Altayca-Türkçe Sözlük, TDK, Ankara. Alt.Tr
58. Hakim, Muhammed Hüseyin (Ş 1390), Fihrist-i Nüshaha-yı Hatti-yi Kitabhane-yi Meclis-i

Şura-yı İslami, Cilt: 29/2, Kitabhane, Müze ve Merkez-i Esnad-i Meclis-i Şura-yı İslami,
Tahran.
59. Hamzayev, M.Ya. (1962), Türkmen Diliniij Sözlüği, Türkmenistan SSR Ilımlar
Akademiyası, Aşğabat. Trkm.Tr2
60. Ģaydar Tėlbe, Maĥzenü’l-Esrār, British Museum Ktp., No. Add MS 7914 El Yazması. ME-
Yazma4
61. _________, Maĥzenü’l-Esrār, Fatih-Millet Ktp., No. 951 El Yazması. ME-Yazma2
62. _________, Maĥzenü’l-Esrār, Fransa-Millî (Paris Bibliotheque Nationale) Ktp., No. 978 El
Yazması. ME-Yazma3
63. _________, Maĥzenü’l-Esrār, Süleymaniye-Ayasofya Ktp., No. 4757 El Yazması. ME-
Yazma7
64. _________, Maĥzenü’l-Esrār, Süleymaniye-Esad Efendi Ktp., No. 2578 El Yazması. ME-
Yazma8
65. _________, Maĥzenü’l-Esrār, Tahran-Meclis Ktp., No. 13524 (Sebt No. 86685) El Yazması.
ME-Yazma6
66. _________, Maĥzenü’l-Esrār, Tebriz-Millî Ktp., No. 1485 El Yazması. ME-Yazma5
67. _________, Maĥzenü’l-Esrār, Topkapı Sarayı, Evrak Hazinesi Bl. Ktp., No. 1460 El
Yazması, Tıpkıbasımı Haz.: Avni Gözütok, Haydar Tilbe: Mahzenü’l-Esrâr, Fenomen,
Erzurum 2008. ME-Yazma1

68. Ģüseyn Bayķara, Ģüseyn Bayķara Dîvânı, Fatih Ktp., No. 3806 El Yazması, Tıpkıbasımı
Haz.: Talip Yıldırım, Hüseyin Baykara Dîvânı: İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım, Hat,
İstanbul 2010. HBD-Yazma

69. _________, Ģüseyn Bayķara Dîvânı, Fransa-Millî (Paris Bibliotheque Nationale) Ktp., No.
993 El Yazması. HBD-Yazma-F

70. İbn-i Mühennâ, Ģilyetü’l-İnsān ve Ģalbetü’l-Lisān, Arkeoloji Müzesi Ktp., No. 1202 El
Yazması, Tıpkıbasımı Haz.: M. S. Kaçalin, TDK, Ankara 2016. İM-Yazma

71. Ìmāní mahlaslı Šāli‘ Hereví, Bedāyi‘ü’l-Luġat, Petersburg (Leningrad) Devlet Kitaplığı
Ĥanıkova koleksiyonu No. 35 El Yazması, Tıpkıbasımı Haz.: A. K. Borovkov, Bedā’i‘ Al-
Luġat: Slovar Šāli‘ Ìmāní Geratskogo K Soçineniyam Alişera Navoi, Akademiya Nauk
SSSR İnstitut Narodov Azil, Moskova 1961. BL-Yazma

72. Karaağaç, Günay (1997), Lutfî Divanı: Giriş-Metin-Dizin-Tıpkıbasım, TDK, Ankara. LD
73. Karaörs, Metin (2006), ‘Alí Şir Nevāyí: Nevādirü’ş-Şebāb, TDK, Ankara. NŞ
74. Kasimî, Abdullah (Ş 1397), Ferheng-i Yılmaz: Türkî Horasanî, Şükûfe Sîb yay.,

İran/İsferâyin. Hor.Tr
75. Kâşgarlı Mahmud, Dívānu Luġāti’t-Türk, İstanbul-Millet Ktp., No. 4189 El Yazması. DLT-

Yazma
76. Kaya, Önal (1996), ‘Alí Şír Nevāyí: Fevāyidü’l-Kiber, TDK, Ankara. FK
77. Kitāb-ı Mecmū‘-ı Tercümān-ı Türkí ve ‘Acemí ve Muġalí, Hollanda-Leiden Akademisi Ktp.

El Yazması, Tıpkıbasımı Haz.: R. Toparlı, M. S. Çögenli, N. H. Yanık, Kitâb-ı Mecmû-ı
Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî, TDK, Ankara 2000. MT-Yazma
78. Koç, Kenan - Bayniyazov, Aybek - Başkapan, Vehbi (2003), Kazak Türkçesi Türkiye
Türkçesi Sözlüğü, Akçağ, Ankara. Kzk.Tr
79. Kut, Günay (2003), ‘Alí Şír Nevāyí Ġarā’ibü’ŝ-Ŝıġar: İnceleme-Karşılaştırmalı Metin, TDK,
Ankara. GS
80. Lessing, Ferdinand (2003), Moğolca-Türkçe Sözlük, Cilt: I-II, (Çev.: Günay Karaağaç),
TDK, Ankara. Moğ-Les
81. Lutfî, Dívān-ı Lušfí, British Museum Ktp., No. Add MS 7914 El Yazması. LD-Yazma4
82. _________, Dívān-ı Lušfí, Fransa-Millî (Paris Bibliotheque Nationale) Ktp., No. 981 El
Yazması. LD-Yazma3
83. _________, Dívān-ı Lušfí, Tebriz-Millî Ktp., No. 1177 El Yazması. LD-Yazma2
84. _________, Lušfí Dívānı, İstanbul Üniversitesi Ktp., No. 5452 El Yazması, Tıpkıbasımı
Haz.: Günay Karaağaç, Lutfí Divanı: Giriş-Metin-Dizin-Tıpkıbasım, TDK, Ankara 1997.
LD-Yazma1
85. Magrufova, Z. M. (1981), Özbek Tilining İzahlı Lugati, Cilt: I-II, Moskova. Özb.Tr4
86. Mírzā Mehdí Ĥan Esterābādí, Senglaĥ, İran-Tahran Millî Ktp., No. F-1141 El Yazması. SG-
Yazma
87. _________, Senglaĥ, Kum-Feyziye Medresesi Ktp., No. 10/2 El Yazması. SG-Yazma-F
88. Muhammed Hüseyin Bin Halef-i Tebrizî (2000), Burhân-ı Katı, (Çev.: Mütercim Âsım
Efendi), Haz.: Mürsel Öztürk, Derya Örs, TDK, Ankara. BR-TDK
89. _________ (Ş 1342), Burhan-ı Katı, Cilt: I-V, Haz.: Muhammed Muin, İbn-i Sina Kitapçısı,
Tahran. BR
90. Necip, Emir Necipoviç (2008), Yeni Uygur Türkçesi sözlüğü, (Çev.: İklil Kurban), 2. Baskı,
TDK, Ankara. YUyg.Tr

91. Nemeth, Gyula (1990), Kumuk ve Balkar Lehçeleri Sözlüğü, (Çev.: Kemal Aytaç), Kültür
Bakanlığı, Ankara. Kmk.Tr1

92. Oraltay, Hasan - Yüce, Nuri - Pınar, Saadet (1984), Kazak Türkçesi Sözlüğü, Türk Dünyası
Araştırmaları Vakfı, İstanbul. Kzk.Tr-TDAV

93. Ölmez, M. (2007), Tuvacanın Sözvarlığı, Harrassowitz Verlag Wiesbaden. Tuv.Tr2
94. Ölmez, Zuhal Kargı (1993), Mahbūbü’l-Kulūb (İnceleme-Metin-Sözlük), (Yayımlanmamış

Doktora Tezi), Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. MK
95. Öner, Mustafa (2009), Kazan-Tatar Türkçesi Sözlüğü, TDK, Ankara. Tatar.Tr
96. Özönder, Sema Barutçu (2011), ‘Alí Şír Nevāyí: Muģākemetü’l-Luġateyn (İki Dilin

Muhakemesi), 2. Baskı, TDK, Ankara. MU
97. Özşahin, Murat (2017), Başkurt Türkçesi Sözlüğü, TDK, Ankara. Bşk.Tr
98. Paçacıoğlu, Burhan (2006), VIII-XVI. Yüzyıllar Arasında Türkçenin Sözcük Dağarcığı,

Bizim Büro, Ankara.
99. Pekacar, Çetin (2011), Kumuk Türkçesi Sözlüğü, TDK, Ankara. Kmk.Tr2
100.Rahimi, Farhad (2014), “Çağatay Türkçesi Edebiyatı Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi”,

Turkish Studies, 9 (3), Ankara, s. 1157-1218.
101._________ (2017), “İran Kitaplıklarında Bulunan Çağatay Türkçesi Sözlükleri”, Teke

Dergisi, Sayı: 6/4, s. 2067-2079.
102._________ (2018), Fethali Kaçar’ın Çağatay Türkçesi Sözlüğü, Akçağ, Ankara.
103._________ (2018a), “Çağatay Türkçesi Sözlükleri Bibliyografyasi”, Teke Dergisi, Sayı: 7/1,

s. 69-104.
104._________ (2018b), “Fethali Kaçar’ın Çağatay Türkçesi Sözlüğü Üzerine”, Teke Dergisi,

Sayı: 7/2, s. 663-704.
105._________ (2018c), “Fethali Kaçar’in Çağatay Türkçesi Sözlüğünün Sözcük Bilimi

Açısından Değerlendirilmesi”, Teke Dergisi, Sayı: 7/3, s. 1472-1499.
106._________ (2019), “Abuşka Sözlüğündeki Yanlışlar Üzerine”, Teke Dergisi, Sayı: 8/3, s.

1293-1312.
107._________ (2019), “Fethali Kaçar’in Çağatay Türkçesi Sözlüğünün Sözlük Bilimi

Açısından Değerlendirilmesi”, Teke Dergisi, Sayı: 8/1, s. 53-92.
108._________ (2020), “Bedâyi‘u’l-Lügat Sözlüğündeki Yanlışlar Üzerine”, Modern Türklük

Araştırmaları Dergisi, Cilt: 17, Sayı 3, s. 412-426.
109._________ (2020), “Senglah Sözlüğündeki Yanlışlar Üzerine”, Teke Dergisi, Sayı: 9/2, s.

530-552.
110._________ (2021), “Ferağî’nin Çağatay Türkçesi Sözlüğü Üzerine”, Bugu Dergisi, Sayı:

2/4, s. 393-406.
111._________ (2021), “Ferheng-i Vassaf’taki Yanlışlar Üzerine”, Bugu Dergisi, Sayı: 2/2, s.

162-170.
112._________ (2021), “Kitab-ı Türkî (Ferheng-i Nasîrî) Sözlüğündeki Yanlışlar Üzerine”,

Bugu Dergisi, Sayı: 2/1, s. 36-43.
113._________ (2021), Ferağî’nin Çağatay Türkçesi Sözlüğü, TDK, Ankara.
114._________ (2022), “Sözcük ve Sözlük Bilimi Açısından Ferağî’nin Çağatay Türkçesi

Sözlüğü”, Turkish Studies - Languages, 17 (2), Ankara, s. 623-659.
115._________ (2022), Nezrali’nin Çağatay Türkçesi Sözlüğü (Giriş-Metin-İnceleme-Notlar-

Dizin), TDK, Ankara.

116._________ (2023), “Nezrali’nin Çağatay Türkçesi Sözlüğü Üzerine”, Bugu Dergisi, Sayı:
4/1, s. 1-37.

117._________ (2023), “Nezrali’nin Çağatay Türkçesi Sözlüğünün Değerlendirilmesi”, Oltin
bitiglar, Sayı: 1, s. 92-150.

118._________ (2024), Ferheng-i Lügât-i Türki-yi Çağatayi Be Farsi-yi Miftahu’l-Lügat-i
Feraği. Tebriz: Ahter.

119._________ (2024), Ferheng-i Lügât-i Türki-yi Çağatayi Be Farsi-yi Nezrali, Tebriz: Ahter.
120.Räsänen, M. (1969), Versuch eines Etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen,

Helsinki.
121.Reşíde’d-dín Fażlu’llāh Hemedāní (Ş 1373), Cāmiu’t-Tevāríĥ, Cilt: I-IV, Haz.: Muhammed

Revşen, Mustafa Musevi, Elbürz, Tahran. CT
122.Sabir, Muhammed (1961), Ali Şir Nevâî’nin İlk Mesnevisi Hayretü’l-Ebrar Hakkında

Araştırmalar: Edisyon Kritik-İmlâ-Dil Hususiyetleri ve Lügatçe, (Yayımlanmamış Doktora
Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, (Türkiyat Enstitüsü nüshası).
HE
123.Sadrayi-yi Hoyi, Ali - Hafiziyan-ı Babili, Ebülfezl (Ş 1388), Fihrist-i Nüshaha-yı Hatti-yi
Kitabhane-yi Umumi-yi Ayetullah Gülpaygani, Cilt: 5-6, ed. Mustafa Dirayeti, Kitabhane,
Müze ve Merkez-i Esnad-i Meclis-i Şura-yı İslami, Müessese-yi Ferhengi Pejuheşi-yi
Elcevad-ı Meşhed, Tahran.
124.Salihpur, Cemşid (Ş 1370), Ferheng-i Cami-i Farsi be Türki-yi İstanbuli, Cilt: 1-2, Lale,
Tebriz.
125.Sam Mirza Safevi (Ş 1384), Tezkire-yi Tuhfe-yi Sami, Haz.: Rükneddin Hümayun Ferruh,
Esatir, Tahran.
126.Shaw, Robert Barkley (2014), Kâşgar ve Yarkend Ağzı Sözlüğü, (Çev.: Fikret Yıldırım),
TDK, Ankara.
127.Starostin, S. A., Dybo, A. V., Mudrak, O. A. (2003), An Etymological Dictionary of Altaic
Languages, Brill, Leiden/Boston.
128.Şavk, Ülkü Çelik (2011), ‘Ali Şir Nevayi: Leylí vü Mecnūn, 2. Baskı, TDK, Ankara. LM
129.Şemseddin Sami (1317), Ķāmūs-ı Türkí, İkdam Matbaası, İstanbul.
130.Tannagaşeva, Nadejda N. Kurpeşko - Akalın, Şükrü Haluk (1995), Şor Sözlüğü, Çukurova
Üniversitesi, Adana. Şor.Tr
131.Tavkul, U. (2000), Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü, TDK, Ankara. Mlk.Tr
132.Tekin, Gönül Alpay (1994), ‘Alí Şir Nevāyí Ferhād ü Şírín: İnceleme-Metin, TDK, Ankara.
FŞ
133.Tekin, T. - Ölmez, M. - Ceylan, E. - Ölmez, Z. - Eker, S. (1995), Türkmence-Türkçe Sözlük,
Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 18, Ankara. Trkm.Tr1
134.Tekin, Talat (1995), Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler, Türk Dilleri Araştırmaları
Dizisi: 13, Ankara.
135.Temir, Ahmet (1986), Moğolların Gizli Tarihi, 2. Baskı, TTK, Ankara. MGT
136.Toparlı, Recep (2007), Kıpçak Türkçesi Sözlüğü (2. Baskı), TDK, Ankara.
137.Tören, Hatice, ‘Alí Şir Nevāyí Sedde-i İskenderí: İnceleme-Metin, TDK, Ankara 2001. Sİ
138.Tural, Güzin (1993), Ali Şîr Nevâyî, Seb‘a-i Seyyâre Metin-Dizin, (Yayımlanmamış
Doktora Tezi), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. SS
139.Türk, Vahit (2006), Ali Şir Nevâyî: Nazmü’l-Cevâhir (Hz. Ali’nin Hikmetleri), Türk
Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul. NC

140._________ (2015), Ali Şir Nevâyî: Vakfiye, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Dil
Araştırmaları Dizisi 08, Ankara. VA

141.Türkay, Kaya (2002), ‘Alí Şír Nevāyí: Bedāyi‘u’l-Vasaš Üçünçi Dívān, TDK, Ankara. BV
142.Türkçe Sözlük (2011), TDK, Ankara. Tr.Tr
143.Ünlü, Suat (2013), Çağatay Türkçesi Sözlüğü, Eğitim, Konya.
144.Üşenmez, Emek (2016), Özbekçe-Türkçe Sözlük, Türk Dünyası Vakfı, Eskişehir. Özb.Tr2
145.Vambery, Herrmann (1867), Čagataische Sprachstudien [Çağatayca Dil Araştırmaları],

Leipzig.
146.Vasiliev, Yuriy (1995), Türkçe-Sahaca sözlük, TDK, Ankara. Yak.Tr
147.Yaman, E. - Mahmud, N. (1998), Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi ve Türkiye Türkçesi-

Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu, TDK, Ankara. Özb.Tr1
148.Yıldırım, Talip (2010), Hüseyin Baykara Dîvânı: İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım, Hat,

İstanbul. HBD
149.Yudahin, K. (1988), Kırgız Sözlüğü, (Çev.: Abdullah Taymas), TDK, Ankara. Krgz.Tr
150.Yücel, Bilal (1995), Bâbür Dîvânı (Gramer-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım), Atatürk Kültür

Merkezi, Ankara. BD
151.Žahírü’d-dín Muģammed Bābür, Risāle-yi ‘Arūż, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Nadir Eserler Koleksiyonu, No. YZ 1742 El Yazması.

Nezrali’nin Türkiye Yayını

Nezrali’nin İranYayını

NÜSHALARIN TIPKIBASIMINDAN ÖRNEKLER

M Nüshası T Nüshası