ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Ayna ve gözgü kelimesinin etimolojisi

Farhad Rahimi

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

AYNA VE GÖZGÜ KELİMESİNİN ETİMOLOJİSİ

Farhad Rahimi

Özet. Bu makalede ayna kelimesinin kökenini aynek kelimesi üzerinden incelemektedir.
Kelimenin etimolojik olarak doğrudan Türkçe kökenli olmayıp, Arapça ile etkileşimli biçimde
Türkçeye geçtiği savunulmaktadır. Makalenin temel savı, Arapça ‘ayn ‫“ (عين)‬göz” köküne
dayanan ve aynek biçimini alan bir ara formun, Türkçeye ayna biçiminde geçtiğidir. Bu süreçte -
ek ekinin işlevi ayrıntılı olarak ele alınmakta, bu unsurun Arapçadaki türetme sistemine aykırı
olması dolayısıyla Türkçe bir yapı unsuru olduğu öne sürülmektedir. Ayrıca Tarihi Türkçede
ayna kavramını karşılayan formlar ve modern kullanımlar bağlamında karşılaştırmalı olarak
değerlendirilmiştir. Bu çalışmada, Türkçede gözgü “ayna” kelimesinin etimolojisi, Türkçe köz
“göz” ve közün- “görün-” fiili esasında açıklanmaktadır. Ayrıca, gözgü kelimesinin kök
yapısıyla diğer Türk lehçelerindeki karşılıkları ve zamanla yerini alan ayna kelimesi ile olan
etkileşimi de tartışılmaktadır.

Anahtar Sözcükler: etimoloji, Ayna, Türkçe, Arapça, Farsça, ayn, aynek/ ayne/ ayna,
közgü/ gözgü, közijü/ közengü/ közüngü, gözlük, +ak/ +ek eki, +agu/ +egü eki, -gu/ -gü eki.

Abstract. This article examines the origin of the word ayna through the word aynek. It is
argued that the word is not etymologically directly of Turkish origin, but rather that it entered
Turkish through interaction with Arabic. The article’s central argument is that a transitional
form, based on the Arabic root ‘ayn ‫“ (عين)‬eye” and taking the form aynek, entered Turkish in
the form of ayna. In this process, the function of the suffix -ek is examined in detail, and it is
argued that this element, contrary to the derivational system in Arabic, is a Turkish structural
element. Furthermore, the forms corresponding to the concept of mirror in historical Turkish are
evaluated comparatively in the context of modern usage. This study examines the etymology of
the Turkish word gözgü “mirror” based on the noun köz “eye” and the verb közün- “to appear”.
The paper also explores the historical development of the word in Turkish languages and its
eventual replacement by the ayna.

Keywords: Etymology, Mirror, Turkish, Arabic, Persian, ayn, aynek/ ayne/ ayna, közgü/
gözgü, közijü/ közengü/ közüngü, glasses, suffix +ak/ +ek, suffix +agu/+egü, suffix -gu/-gü.

Giriş
Bu çalışma, ayna kelimesinin kökenini aynek biçimi üzerinden ele almayı
amaçlamaktadır. Bu çerçevede hem Arapçadaki kök anlamlar, hem de Türkçeye geçişteki
biçimsel ve anlamsal değişiklikler analiz edilecektir. Türkçe gözgü “ayna” kelimesi, varlığını
sürdürmüş bir kelimedir. Bu çalışmada gözgü kelimesinin kökeni, köz isim kökü ve közün- fiili
çerçevesinde incelenerek, işlevsel ve morfolojik temelleri ortaya konulacaktır.
1. Arapça Köken ʿAyn ‫ (عين)‬ve Göz Kavramı
Arapça “göz” anlamında kullanılan ‘ayn ‫ (عين)‬kökü, temel bir köktür. Ancak aynek
biçimi klasik Arapçada belgelenmemiştir. Bununla birlikte, göz ile ayna arasında kavramsal bir
ilişki kurulması mümkündür.

2. Aynek Biçimi ve +ek Ekine İlişkin Değerlendirme
Aynek biçimi, Arapça gramer yapısında istisnai bir örnek olarak kabul edilebilir. Çünkü
Arapçada +ek şeklinde bir yapım eki bulunmamaktadır. Bu bağlamda aynek formunun Arapça
kökten türemiş, ancak Türkçeleşme sürecinde +ek gibi Türkçe üretken bir son ek almış olması
mümkündür. Farsçada da addan ad yapma nispet - benzerlik eki olarak kullanılan bu ek
Türkçedeki +ak/ +ek son eki ile benzerlik göstermektedir. Bu bağlamda aynek formu, ayn kökü
ile Türkçedeki bu ekin birleşmesiyle oluşmuş olabilir.
Farsça -A2k eki (~ Türkçe -A2k)
-āk eki ‫-اک)‬) fiilden ad yapar (müzari fiili kökünden meful sıfatı, bazen de fail sıfatı
yapar): pūşāk ‫ ,(پوشاک)‬ĥūrāk ‫ ,(خوراک)‬sūzāk ‫.(سوزاک)‬
-ek eki ‫-هک)‬) fiilden ad yapar (müzari fiili kökünden): ġeltek ‫ ,(غلتک)‬metersek ‫,(مترسک)‬
rovrovek ‫ ,(روروک)‬bād-konek ‫ ,(بادکنک)‬dėl-ĥoş-konek ‫ ,(دلخوشکنک)‬kefş-dūzek ‫ ,(کفشدوزک)‬ġemĥˇorek ‫ ,(غمخورک)‬dom-conbānek ‫ ,(دمجنبانک)‬seng-ĥˇārek ‫ ,(سنگخوارک)‬ķāyėm-bāşek ‫(قايمباشک)‬
(birleşik fiillerden ad türetilmiştir).
+ek eki ‫+هک)‬) addan ad yapar:
Zarf: ínek ‫ ~) (اينک)‬Türkçe +CA2: Azb.Tr. indice).
Hastalık: sėfídek ‫ ,(سفيدک)‬sorĥek ‫ ~) (سرخک)‬Türkçe +CA2: kızılca).
Küçültme: pėserek ‫ ,(پسرک)‬doĥterek ‫ ,(دخترک)‬nārėncek ‫ ,(نارنجک)‬metelek ‫ ˂) (متلک)‬metel
˂ meśel), guruhek ‫ ,(گروهک)‬nāĥonek ‫ ,(ناخنک)‬endek ‫ ,(اندک)‬serek ‫ ,(سرک)‬şāh-perek ‫,(شاهپرک)‬
ālūnek ‫ ˂) (آلونک)‬ālānek ˂ lāne/ ālāne).
Nispet - benzerlik (~ İng. +ik: elektrik, teknik, sembolik): ėynek ‫ ,(عينک)‬çengek ‫,(چنگک)‬
segek ‫ (سگک)‬(köpek gibi tutan), síbek ‫ (سيبک)‬(mekanik terim), míl bādāmek ‫(ميل بادامک)‬
(mekanik terim), pūlek ‫ (پولک)‬(değiştirilmiş biçimi: pėlk ‫ ,((پِلک)‬sengek ‫ ,(سنگک)‬zenbūrek
‫ (زنبورک)‬(sesi arıya benzer eski bir top), sencāķek ‫ ,(سنجاقک)‬círcírek ‫ (جيرجيرک)‬(sesi), ĥovek
‫ ˂) (خووک)‬ĥˇābek ‫ ~ (خوابک)‬Türkçe uykuluk: bu uzuv güya uyku duygusunun kaynağıdır),
engūlek ‫ (انگولک)‬(engūl ‫ = (انگول)‬engoşt ‫ ,((انگشت)‬germek ‫ ,(گرمک)‬colbek ‫ ˂) (جلبک)‬Arapça. cul,
/b/ zait).
Nispet ve küçültme işlevlerine bakıldığında (pėserek ‫ ~ (پسرک)‬pėsere ‫+ ((پسره)‬A2k eki
+A2 ekinin bir varyantı olabilir diyebiliriz. Yani /k/ sesinin düşmesi sonucunda +A2k ekinden
+A2 eki meydana gelmiş olabilir. Bu hadise Türkçede de bazen görünür: boya (˂ boyak), yayla
(˂ yaylak).
Türkçe -A2k eki
Fiilden ad yapar: döşek, yarak, boyak “boya”, kaçak, yatak, elek, korkak, ürkek, bıçak,
kucak, yedek, bezek, konak, oturak.
Addan benzerlik ifade eden ad yapar: solak, koçak, benek, özek, başak, ocak, otak, bilek
(˂ bėl).
Addan benzerlik, küçültme ve sevgi ifade eden ad yapar: ögek “annecik”, yaijak “yanak”,
ogulak “oğlak”.
Türkçe eklemeli dil olduğuna göre bu ekin Türkçeden çekimli dil olan Farsçaya geçmesi
ihtimali daha yüksektir. Her iki dilde de benzer görevler üstlenen bu ekin bir dilden başka dile
geçmesi doğaldır. Eklemeli dil olan Türkçe eklerin daha çok Farsça yazan Türkler tarafından
Farsçaya geçirilmesi de bir gerçektir.

3. Farsçadaki Āyne / Āyine / Āyíne
Farsçada ayna anlamında kullanılan āyine/ āyíne biçimleri, Arapça ayn kökünden
etkilenen fakat Farsça yapım ekleriyle türetilen örneklerdir. Farsçadaki bu yapım eklerinin de
Türkçeden etkilendiği düşünülmektedir.
‘ayn ‫ ˃ (عين)‬ėynek ‫“ (عينک)‬gözlük”.
‘ayn ‫‘ ˃ (عين)‬aynek ‫ ˃ (عينک)‬āyne/ āyine/ āyíne ‫“ (آينه - آيينه)‬ayna, gözgü”.
4. Tarihi Türkçede Ayna Kavramı ve Diğer Türk Lehçelerinde Biçim
‘ayn ‫ ˃ (عين)‬aynek ‫“ (عينک)‬gözlük”.
göz ˃ gözlük.
+ek ve +lük eki nispet - benzerlik ekidir.
Demek ayn kelimesi “göz” anlamına geldiği için bu kelimeden türetilen aynek
kelimesinin “gözlük” anlamına gelmesi çok mantıklıdır. Çünkü +lük ve +ek ekinin her ikisi de
nispet - benzerlik ekidir. Bu eklerin benzerliği de dikkat çekicidir. +lük ekinin temelinde +ek
ekinin olduğunu da unutmamak gerek (+lük ˂ +lü+k). Özbek Türkçesinde “gözlük” anlamı için
aynek/ kozaynek/ ayne kullanılmıştır. Burada ayne biçimi çok anlamlı ve yol göstericidir.
Demek aynek kelimesinin sonundaki /k/ düşürülünce ayne biçimi elde edilmiştir.
‘ayn ‫“ (عين)‬göz” ˃ aynek ‫“ (عينک)‬gözlük”.
‘ayn ‫“ (عين)‬göz” ˃ aynek ‫“ (عينک)‬gözlük” ˃ ayne ‫“ (عينه)‬gözlük”.
Kzk. Tr: Közäynek/ Közildirik “gözlük” (242/ 243)// Krgz. Tr: Köz aynek “gözlük”
(69)// Mlk.Tr: Küzlük “gözlük” (278)// Tatar. Tr: Küzlėk “gözlük” (150)// Özb. Tr: Kozàynek/
Ayne/ Aynek (257/ 347)// YUyg. Tr: Köz eynek “gözlük” (119)// Trkm. Tr: ǟynek “gözlük”
(191)// Azb.Tr: Ėynek/ Gözlük “gözlük” (284/ 399)// Tr.Tr: Gözlük “gözlük”.
Şimdi gelelim “ayna” anlamındaki kelimeye: Özbek Türkçesinde “ayna” anlamı için
aynek/ ayne/ kozgu kullanılmıştır. Aynek kelimesinin sonundaki /k/ düşürülünce ayne biçimi
elde edilmiştir.
‘ayn ‫“ (عين)‬göz” ˃ aynek ‫“ (عينک)‬ayna”.
‘ayn ‫“ (عين)‬göz” ˃ aynek ‫ ˃ (عينک)‬ayne ‫“ (عينه)‬ayna”.
Ayın ‫ (ع)‬ile yazılması gereken bu kelime ‫ (عينه)‬Farsçada Elif ile ‫ (آينه)‬yazılınca Farsçadaki
kelimenin farklı kaynaktan geldiği düşünülmüş ve neredeyse bütün dilbilimciler yanılgıya
düşürülmüştür.
Şimdi tek mesele kaldı: ayn ‫“ (عين)‬göz” ile aynek ‫ /(عينک)‬ayne ‫“ (عينه)‬ayna” arasında
semantik bir bağ var mıdır? Başka deyişle göz ile aynanın bir irtibatı var mıdır? Bunun cevabını
Türk lehçelerinin çoğunda kullanılan ve “ayna” anlamına gelen közgü/ gözgü kelimesinde
bulmak mümkün.
DLT-Yazma: Közijü ‫“ ( ُکوزْنکو)‬ayna” (501).
DLT-Yazma: Közün- ‫“ ( ُکزُنماک)‬görünmek” (345).
Közijü kelimesinin etimolojisi aşağıdaki açıklamalardan biri olabilir:
1. köz/ göz “göz” ˃ köz+ijü “ayna” (kara+iju örneğinde olduğu gibi).
2. köz/ göz “göz” ˃ köz+e-gü ˃ közengü “ayna” (/n/ ikincil bir ses olarak türemiştir).
3. közün- “görün-” ˃ közün-gü “ayna”.
-gu/ -gü eki, eski Türkçeden beri daha çok fiilden ad yapan ek olsa da (bıçgu, kadgu,
bilegü, kėdgü, yėgü, tiregü “direk”), nispet eki olarak addan ad yapma örnekleri de vardır: edgü
(˂ ed “mal, değerli nesne”) “iyi”, oglangu “körpe”.
+agu/ +egü eki, eski Türkçeden beri daha çok addan ad yapan ektir. +a- eki ile adı
fiilleştirdikten sonra -gü ekiyle ad yapar: içegü “iç organ”, üçegü “her üçü” gibi.

+ak/ +ek eki, eski Türkçeden beri addan küçültme ve sevgi ifade eden ad yapma ekidir:
ögek “annecik”, yaijak “yanak”, ogulak “oğlak”.

Nispet eki olan +ak/ +ek ekinin gene de nispet eki olan +agu/ +egü ekinden geldiğini
düşünürsek (+agu/ +egü ˃ +ak/ +ek), bu gelişme yapıldıktan sonra ekin Farsçaya geçtiği
hükmüne varmak mümkündür.

Görüldüğü gibi yukarıdaki köken bilgisi açıklamalarından hangisi doğru kabul edilirse
edilsin “ayna” kavramı, “göz/ görün-” kavramı ile anlam bakımından ilişkilendirilmiştir. Bu
mantığı başka dillerde de bulmak mümkündür. Mesela Arapçada mir’āt ‫“ (مرآت)‬ayna” kelimesi
“gör-” anlamına gelen re’y ‫ (رأی)‬kökünden türetilmiştir. Tarihsel olarak gözgü kelimesinin daha
eski olduğuna bakılırsa Aynek/ ayne kelimesinin göz+gü modeline bakılarak türetildiği
anlaşılacaktır. Yani göz kısmı yerine Arapçada aynı anlama gelen ayn konulmuş, sonra +gü eki
yerine de +ek eki getirilmiştir. Yani aynek yaratılırken, gözgü kelimesinin kökeninden bağımsız
olarak, göz+gü örneği esas alınmıştır.

CC: Küzgü “ayna” (130)// SG-Yazma: ‫“ گوزگو‬ayna” (1194)// AŞ-Yazma: ‫“ کوزگو‬ayna”
(167b)// Hak.Tr: Körĭndes/ Közeñe “ayna” (268/ 271)// Tuv.Tr: Körünçük “ayna” (71)// Alt.Tr:
Körüngüş/ Küskü “ayna” (123/ 130)// Kzk.Tr: Ayna “ayna” (31)// Krgz.Tr: Aynek/ Küzgü
“ayna” (69/ 545)// Mlk.Tr: Küzgü “ayna” (288)// Tatar.Tr: közgė “ayna” (143)// Bşk.Tr: köⱬgö
“ayna” (303)// Özb.Tr: Kozgu/ Aynek/ Ayne “ayna” (257/ 347)// YUyg.Tr: Ayna “ayna” (25)//
Trkm.Tr: Āyna “ayna” (40)// Azb.Tr: Ayna/ Güzgü “ayna” (48/ 425)// Tr.Tr: Ayna/ Gözgü
“ayna”.

Bu, ortak bir geçiş formu olan aynek biçiminin çeşitli lehçelere “ayna” olarak yansıdığını
da göstermektedir.

5. Sonuç
Bu makalede ayna kelimesinin kökeni, Arapça ayn kökü üzerinden türetilmiş aynek
biçimi üzerinden analiz edilmiştir. Aynek formunun klasik Arapçada doğrudan belgelenmemesi,
bu biçimin Türkçedeki +ek ekiyle yeniden üretildiğini ve Türkçe içinde yerelleştirildiğini
düşündürmektedir. Bu bağlamda +ek eki, araç ve nesne adları yapan Türkçe bir yapım eki olarak
işlev görmüş olabilir. Ayna kelimesinin Arapça ve Türkçe etkileşimli kökeni, Türkçenin tarihsel
sözcük alım süreçleri açısından önemli bir örnek oluşturmaktadır. Gözgü kelimesi, Türkçede
“ayna” anlamında kullanılan, yerli ve türemiş bir kelimedir. Bu kelimenin kökeni, köz isim kökü
veya közün- fiiline dayanır. Zamanla yerini ayna kelimesine bıraksa da, birçok ağızda ve tarihî
metinde izleri yaşamaya devam etmektedir. Bu da gözgü kelimesinin Türk dil tarihinde özgün ve
sahih bir yerli yapı olduğunu ispatlar.

Kaynakça
1. Abuşķa, Süleymaniye-Esad Efendi Ktp., nr. 3264 el yazması, Tıpkıbasımı haz. M. S. Kaçalin

(2011), Niyāzi: Nevāyí’nin Sözleri ve Çağatayca Tanıklar (el-Luġātu’n-Nevāiyye ve’l-
İstişhādātu’l-Caġātāiyye), TDK, Ankara. AŞ-Yazma
2. Akdoğan, Yaşar (1999), Azerbaycan Türkçesi’nden Türkiye Türkçesi’ne Büyük Sözlük, Beşir,
İstanbul. Azb.Tr
3. Arıkoğlu, E. - Kuular, K. (2003), Tuva Türkçesi Sözlüğü, TDK, Ankara. Tuv.Tr
4. Arıkoğlu, Ekrem (2005), Örnekli Hakasça-Türkçe Sözlük, Akçağ, Ankara. Hak.Tr
5. Clauson, Sir Gerard (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish,
Oxford Üniversitesi, London.

6. Dehhuda, Ali Ekber (Ş.1377), Lügat-Name-yi Dehhuda, Müessese-yi Çap ve İntilarat-ı
Danişgah-ı Tahran, Tahran.

7. Doerfer, Gerhard (1963-1975), Türkische und Mongolische Elemente im Nuepersischen,
Band I-IV, Franz Steiner Verlag GMBH, Wiesbaden.

8. Eraslan, Kemal (2012), Eski Uygur Türkçesi Grameri, TDK, Ankara.
9. Ercilasun, Ahmet Bican (2014), Akkoyunlu, Ziyat, Kâşgarlı Mahmud: Dîvânu Lugâti’t-

Türk, TDK, Ankara.
10. Eren, Hasan (1999), Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Bizim Büro, Ankara.
11. Eren, Hasan (2010), Sırça Köşkte, TDK, Ankara.
12. Ergin, Muharrem (1962). Türk Dil Bilgisi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi

yayınları.
13. Gabain, Von (2007), Eski Türkçenin Grameri, çev. Mehmet Akalın, TDK, Ankara.
14. Grönbech, K. (1992), Kuman Lehçesi Sözlüğü: Codex Cumanicus’un Türkçe Sözlük

Dizini, çev. Kemal Aytaç, Kültür Bakanlığı, Ankara. CC
15. Gülensoy, Tuncer (2007), Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi

Sözlüğü, TDK, Ankara.
16. Gürsoy, E., Duranlı, N. M. (1999), Altayca-Türkçe Sözlük, TDK, Ankara. Alt.Tr
17. Hadi, İsmail (1988), Haşiye Ber Zebanşinasi, Yazar yay., Tahran.
18. Kâşgarlı Mahmud, Dívānu Luġāti’t-Türk, İstanbul-Millet Ktp., nr. 4189 el yazması. DLT-

Yazma
19. Koç, Kenan, Bayniyazov, Aybek, Başkapan, Vehbi (2003), Kazak Türkçesi Türkiye

Türkçesi Sözlüğü, Akçağ, Ankara. Kzk.Tr
20. Mírzā Mehdí Ĥan Esterābādí, Senglaĥ, İran-Tahran Milli Ktp., nr. F-1141 el yazması.

SG-Yazma
21. Necip, Emir Necipoviç (2008), Yeni Uygur Türkçesi sözlüğü, çev. İklil Kurban, 2. baskı,

TDK, Ankara. YUyg.Tr
22. Öner, Mustafa (2009), Kazan-Tatar Türkçesi Sözlüğü, TDK, Ankara. Tatar.Tr
23. Özşahin, Murat (2017), Başkurt Türkçesi Sözlüğü, TDK, Ankara. Bşk.Tr
24. Paçacıoğlu, Burhan (2006), VIII-XVI. Yüzyıllar Arasında Türkçenin Sözcük Dağarcığı,

Bizim Büro, Ankara.
25. Rahimi, Farhad (2018), Fethali Kaçar’ın Çağatay Türkçesi Sözlüğü, Akçağ, Ankara.
26. _______ (2021), Ferağî’nin Çağatay Türkçesi Sözlüğü, TDK, Ankara.
27. _______ (2022), Nezrali’nin Çağatay Türkçesi Sözlüğü (Giriş-Metin-İnceleme-Notlar-

Dizin), TDK, Ankara.
28. _______ (2024), Ferheng-i Lügât-i Türki-yi Çağatayi Be Farsi-yi Miftahu’l-Lügat-i

Feraği. Tebriz: Ahter.
29. _______ (2024), Ferheng-i Lügât-i Türki-yi Çağatayi Be Farsi-yi Nezrali, Tebriz: Ahter.
30. Räsänen, M. (1969), Versuch eines Etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen,

Helsinki.
31. Starostin, S. A., Dybo, A. V., Mudrak, O. A. (2003), An Etymological Dictionary of

Altaic Languages, Brill, Leiden/Boston.
32. Tavkul, U. (2000), Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü, TDK, Ankara. Mlk.Tr
33. TDK (2011), Türkçe Sözlük, TDK, Ankara. Tr.Tr
34. Tekin, T., Ölmez, M., Ceylan, E., Ölmez, Z., Eker, S. (1995), Türkmence-Türkçe Sözlük,

Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 18, Ankara. Trkm.Tr