ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

O‘zbek tili morfemikasida soddalanish hodisasi: tarixiy taraqqiyot va zamonaviy talqin

Kabirova Robiya, Abdurahimova Robiyaxon, Baxodirxonova Soliha, Rixsibekova Mubina, G‘anijonova Muattar

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

OʻZBEK TILI MORFEMIKASIDA SODDALANISH HODISASI:
TARIXIY TARAQQIYOT VA ZAMONAVIY TALQIN

Kabirova Robiya, Abdurahimova Robiyaxon, Baxodirxonova Soliha, Rixsibekova Mubina,
Gʻanijonova Muattar

Oriental universtiteti tillar 1 kafedrasi Arab filologiyasi yoʻnalishi afi 501 guruh talabalari

Annotatsiya. Mazkur maqolada oʻzbek tili morfemikasi va soʻz yasalishining dolzarb
masalalaridan biri — soddalanish hodisasi tadqiq etiladi. Unda tilning tarixiy taraqqiyoti
davomida fonetik, semantik va lisoniy omillar ta’sirida morfem tarkibining oʻzgarishi, tarixiy
yasama soʻzlarning zamonaviy til nuqtayi nazaridan tub soʻzlarga aylanishi kabi jarayonlar
yoritilgan. Shuningdek, tadqiqotda oʻzbek tilining turli tovushlar bilan boshlanuvchi
qatlamlarida (x, ch, sh, e) soddalanishga uchragan leksemalar etimologik va morfemik tahlil
qilingan. Maqolada soha boʻyicha yetakchi olimlar (A. Hojiyev, A. Gʻulomov, Sh.
Rahmatullayev va b.)ning ilmiy qarashlariga tayanilgan holda, soddalanishning turlari va
bosqichlari tasniflanadi.

Kalit soʻzlar: morfemika, soʻz yasalishi, soddalanish hodisasi, tarixiylik, zamonaviylik,
etimologik tahlil, fonetik qayta qurilish, tub soʻz, affiksal morfema, oʻzak morfema.

Abstract. This article explores the phenomenon of simplification in the morphemics and
word formation of the Uzbek language. It examines the evolution of morphemic structure
influenced by phonetic, semantic, and extralinguistic factors throughout the historical
development of the language, focusing on how historically derived words have transformed into
root words from a modern linguistic perspective. The study analyzes the etymology and
morphemic composition of lexemes undergoing simplification across various sound-initial layers
(x, ch, sh, e) in the Uzbek lexicon. Relying on the theoretical frameworks of prominent linguists
(A. Hojiev, A. Gulomov, Sh. Rahmatullaev, etc.), the article classifies the types and stages of the
simplification process.

Keywords: morphemics, word formation, simplification phenomenon, historicity,
modernity, etymological analysis, phonetic reconstruction, root word, affixal morpheme, root
morpheme.

1. Kirish
Oʻzbek tili oʻzining koʻp asrlik taraqqiyot yoʻlida turli davrlarda turlicha oʻzgarishlarni
boshidan kechirdi. XX asr boshlaridan mustaqil fan sifatida oʻrganila boshlangan ona tilimizning
fonetika, leksikologiya, sintaksis kabi sohalari chuqur tadqiq etilgan boʻlsa-da, morfemika va
soʻz yasalishi boʻlimi hanuzgacha tahlil talab masalalarga boydir. Ayniqsa, soʻzning morfem
tarkibini belgilashda tarixiy va zamonaviy yondashuvlarni farqlash, til birliklarini oʻsha davr
kontekstida baholash muhim ahamiyat kasb etadi.
Professor A. Hojiyev, A. Gʻulomov, A.N. Tixonov, R. Qoʻngʻurov va Sh. Rahmatullayev
kabi olimlarning bu boradagi tadqiqotlari oʻzbek tilshunosligida morfemikaning nazariy
asoslarini yaratishda mustahkam poydevor boʻlib xizmat qiladi. Ushbu maqola aynan shu
poydevorga tayanib, soddalanish hodisasining mohiyatini, uning tarixiy ildizlari va hozirgi
oʻzbek tilidagi ifodasini yoritishga qaratilgan.

Mazkur maqolaning maqsadi — oʻzbek tilida soddalanish hodisasining tarixiy va
zamonaviy talqinini aniqlash hamda uning morfemik tizimdagi oʻrnini belgilashdan iborat.

Tadqiqot vazifalari sifatida soddalanishning lingvistik omillarini aniqlash, misollar
asosida tahlil qilish va tasniflash belgilandi.

YUMI🖇: 2.Asosiy qism
1. Soddalanish hodisasining mohiyati va lingvistik omillari
Til jonli va uzluksiz rivojlanuvchi tizim boʻlib, undagi har bir birlik muayyan
qonuniyatlar asosida oʻzgarishga moyildir. Soʻzning morfem tarkibi ham vaqt oʻtishi bilan turli
oʻzgarishlarga uchraydi. Natijada tarixan ikki yoki undan ortiq morfemaga ajralgan soʻz bugungi
kun tilida bir butun, boʻlinmas tub oʻzak sifatida qaralishi mumkin. Ana shu jarayon —
soddalanish hodisasi (опрощение) deb yuritiladi.
Soddalanishning mohiyati shundaki, yasama soʻz tarkibidagi oʻzak va affiks oʻrtasidagi
semantik va strukturaviy chegara yoʻqoladi. Bu jarayon asosan quyidagi omillar ta’sirida yuz
beradi:
Fonetik oʻzgarishlar: Tovushlarning almashinuvi, tushishi yoki orttirilishi natijasida
morfemalarning qoʻshilib ketishi.
Semantik oʻzgarishlar: Yasovchi asosning lugʻaviy ma’nosining xiralashuvi yoki
butunlay iste’moldan chiqishi.
Nolisoniy omillar: Ijtimoiy hayotdagi oʻzgarishlar tufayli ayrim soʻzlar yoki
ma’nolarning dolzarbligini yoʻqotishi.
2. Soddalanishning tarixiy-etimologik tahlili
Tarixiylik tamoyiliga koʻra, bugungi kunda tub soʻz sifatida qabul qilinadigan koʻplab
leksemalar qadimgi turkiy tilda murakkab morfem tuzilishga ega boʻlgan. Quyidagi jadvalda
bunga yaqqol misollar keltirilgan:
Dumala – dum + -al + -a → unli almashgan (a → o)
Dangʻillama – dangʻir + -la + -ma → r → l oʻzgarishi
Sovchi – sav + -chi → a → o almashgan
Jingalak – chimgalak → ch → j, m → n oʻzgarishi
Odamovi – odam + ovi → qoʻshma soʻzga aylangan
Tarmoq – tar + -gʻa + -q → gʻ tushib qolgan
Sovuq – sogʻiq → gʻ → v, i → u oʻzgarishi
Qishloq – qish + -loq → hozir tub soʻz
Birga – birik + -a → i tushgan, k → g
Xachir – qatir → q → x oʻzgarishi
Xotin – qatin → q → x oʻzgarishi
Chaynamoq – chayina → i tushgan
Choʻmich – choʻm + -ich → morfema chegarasi yoʻqolgan
Choʻzgʻila – choʻziqila → i tushib, qoʻshimcha birlashgan
Sharros – oʻzak mustaqilligi yoʻqolgan
Sharshara – shar + shar + a → takroriy qoʻshimchalar qoʻshilgan
Sh. Rahmatullayev soddalanish hodisasini etimologik tahlil bilan bogʻlab, uni tarixiy
oʻzgarishlarning natijasi sifatida izohlaydi.
Yuqoridagi misollar shuni koʻrsatadiki, fonetik qayta qurilish soddalanish jarayonini
kuchaytiruvchi asosiy ichki omillardan biridir. Morfemalar orasidagi chegaraning yoʻqolishi

natijasida soʻzning ichki shakli oʻzgaradi va u yangi ma’no kasb etadi. Masalan, qadimda
mavsumiy makonni anglatgan qishloq soʻzi hozirgi kunda qish soʻzi bilan oʻzakdosh
hisoblanmaydi, chunki ular oʻrtasidagi semantik bogʻliqlik butunlay uzilgan.

3. Oʻzbek tili lugʻaviy qatlamlarida soddalanishning namoyon boʻlishi
Tadqiqot davomida ayrim tovushlar bilan boshlanuvchi soʻzlar misolida soddalanish
jarayonining qamrovi tahlil qilindi.
3.1. X undoshi bilan boshlanuvchi soʻzlar
Oʻzbek tilida *x* undoshi bilan boshlanuvchi tub soʻzlar deyarli yoʻq. Bu fonema bilan
boshlanuvchi xachir (qat+ir), xivich (qib+ich), xotin (qat+in) kabi soʻzlar tarixan yasama boʻlib,
*q* > *x* fonetik oʻzgarishi tufayli soddalashgan va hozirda tub soʻz sifatida baholanadi.
Xususiy, xoʻrak kabi oʻzlashmalar esa oʻz mansub tilida yasama boʻlsa-da, oʻzbek tili nuqtayi
nazaridan soddalashgan yoki tub soʻz hisoblanadi.
3.2. CH undoshi bilan boshlanuvchi soʻzlar
Ushbu guruhga oid 900 ga yaqin soʻzning 200 dan ortigʻi soddalashgan. Ular orasida
quyidagilar diqqatga sazovordir:
Chaynamoq < chay- + *-in* + *-a*
Choʻmich < choʻm- + -ich
Choʻzgʻila < choʻz- + *-iq* + *-i* + *-la* (natijada -gʻila kabi murakkab affiks
shakllangan).
3.3. SH va E unlisi bilan boshlanuvchi soʻzlar
Shalpaymoq, shaloq, shalpang kabi soʻzlar qadimgi shal ("boʻshashgan") oʻzagidan,
sharros, sharshara kabi soʻzlar esa shar taqlidiy soʻzidan yasalib, soddalashgan.
E bilan boshlanuvchi ega (< *iy-* + *-a*), egiz (< iki + *-z*), etik (< *et-* + *-uk*) kabi
50 ga yaqin soʻzda ham xuddi shunday jarayon kuzatiladi. Bu soʻzlarda i > e unlilar almashinuvi
va tovush tushishi hodisasi soddalanishni ta’minlagan.
4. Soddalanish va hozirgi oʻzbek tili soʻz yasalish tizimi
[06.05.2026 19:07] YUMI🖇: Soddalanish hodisasi soʻz yasalish tizimi bilan bevosita
bogʻliq. Tilshunoslikda yangi soʻz hosil qilishda affikslarning oʻrni beqiyosdir. Soddalanish
natijasida tarixan yasama boʻlgan soʻzlar endilikda yangi soʻzlar yasash uchun tub asos
vazifasini oʻtaydi. Masalan, hozirda tub soʻz sanalgan tarmoq (tar- + -gʻa + *-q*) yoki sovuq
(sogʻi- + *-q*) kabi leksemalar zamonaviy tilda tarmoqlanmoq, sovuqqonlik kabi yangi
yasamalar uchun oʻzak boʻlib xizmat qilmoqda.
Bu esa tilning ichki imkoniyatlari hisobiga lugʻat tarkibining boyishida soddalanishning
bilvosita, ammo muhim rol oʻynashini koʻrsatadi. Demak, soddalanish hodisasi nafaqat tarixiy
grammatikaning, balki zamonaviy soʻz yasalishi nazariyasining ham dolzarb tadqiqot obyekti
hisoblanadi.
Ilmiy yangilik
Mazkur tadqiqotda: Soddalanish hodisasi fonemalar kesimida tizimli tahlil qilindi. Uning
bosqichlari aniq tasniflandi. Oʻzbek tilida soddalanishning soʻz yasalish tizimidagi oʻrni asoslab
berildi.
Xulosa
Olib borilgan tahlillar asosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
1. Soddalanish hodisasi tilning tarixiy taraqqiyoti mahsuli boʻlib, u morfemalarning
fonetik va semantik transformatsiyasi natijasida yuzaga keladi.

2. Oʻzbek tili leksikasining deyarli barcha tarixiy qatlamlarida soddalanish izlarini
kuzatish mumkin. Bunda x, ch, sh, e kabi fonemalar bilan boshlanuvchi soʻzlar alohida qiziqish
uygʻotadi.

3. Tarixiy va zamonaviy morfem tahlilni bir-biridan farqlash tamoyili ilmiy xolislikni
ta’minlaydi. Zamonaviy nuqtayi nazardan boʻlinmaydigan soʻz tarixan murakkab tuzilishga ega
boʻlishi tabiiy holdir.

4. Ushbu hodisani chuqurroq oʻrganish oʻzbek tilining jamiyat, madaniyat va milliy
mentalitet bilan uzviy aloqasini yanada yorqinroq namoyon etishga xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Hojiyev A. Oʻzbek tili morfologiyasi, morfemikasi va soʻz yasalishining nazariy masalalari. –
T.: Fan, 2010.
2. Gʻulomov A., Tixonov A. N., Qoʻngʻurov R. Oʻzbek tilining morfem lugʻati. – T.:
Oʻqituvchi, 1977.
3. Hojiyev A. Soʻz yasalishi // Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. – T.: 2000-2005.
4. Rahmatullayev Sh. Oʻzbek tilining etimologik lugʻati. – T.: Universitet, 2000.
5. Oʻzbekcha-ruscha lugʻat. – T., 1988.
6. Usmonova M.K. Oʻzbek tilida soʻz morfem tarkibining soddalashishi. Avtoreferat. – 2018