ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Gul komponentli antroponimlarning lisoniy va nolisoniy xususiyatlari

Ahmadjonova Marhabo, Athamjonova Ziyoda, Orifjonova Maryam, Qobilova Muhayyo

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

GUL KOMPONENTLI ANTROPONIMLARNING LISONIY VA
NOLISONIY XUSUSIYATLARI

Ahmadjonova Marhabo, Athamjonova Ziyoda, Orifjonova Maryam, Qobilova Muhayyo
Oriental universiteti talabalari

Annotatsiya. Ushbu maqolada oʻzbek tilidagi gul komponentli antroponimlarning lisoniy
va nolisoniy xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida “gul” leksemasining kelib chiqishi,
semantik ma’nolari hamda ismlar tarkibida qoʻllanish xususiyatlari oʻrganiladi. Shuningdek, gul
komponentining ism boshida va oxirida kelish holatlari qiyosiy tahlil qilinadi. Maqolada
ismlarning shakllanishida etnografik, psixologik va madaniy omillarning oʻrni yoritiladi.
Natijada gul komponentli ismlar oʻzbek xalqining estetik qarashlari va milliy mentalitetini aks
ettiruvchi muhim vosita ekanligi asoslab beriladi.

Abstract. В данной статье анализируются лингвистические и внелингвистические
особенности антропонимов с компонентом «гул» в узбекском языке. В ходе исследования
рассматриваются происхождение лексемы «гул», её семантические значения и
особенности употребления в составе имён. Также проводится сравнительный анализ
расположения компонента в начале и в конце имени. Особое внимание уделяется
этнографическим, психологическим и культурным факторам формирования имён. В
результате доказано, что антропонимы с компонентом «гул» являются отражением
эстетических представлений и национального менталитета узбекского народа.

Abstract.This article analyzes the linguistic and extralinguistic features of anthroponyms
containing the component “gul” in the Uzbek language. The study examines the origin, semantic
meanings, and structural usage of the lexeme “gul” in personal names. A comparative analysis
of its position at the beginning and at the end of names is also provided. Furthermore, the role of
ethnographic, psychological, and cultural factors in name formation is discussed. The research
concludes that “gul”-based anthroponyms reflect the aesthetic values and national mentality of
the Uzbek people.

Kalit soʻzlar: gul komponenti, antroponimlar, ismshunoslik, lisoniy omil, nolisoniy omil,
semantika, etimologiya, oʻzbek ismlari, madaniyat, estetik qarashlar

Keywords: антропонимы, компонент «гул», лингвистический фактор,
внелингвистический фактор, семантика, этимология, узбекские имена, культура,
эстетика

Keywords: anthroponyms, “gul” component, linguistic factors, extralinguistic factors,
semantics, etymology, Uzbek names, culture, aesthetics

Ma’lumki, har bir xalqning ismlar tizimi uning tarixiy taraqqiyoti, madaniy qadriyatlari,
estetik qarashlari va dunyoqarashini oʻzida aks ettiradi. Shaxs nomlarini oʻrganish bilan
shugʻullanuvchi antroponimika fani doirasida oʻzbek antroponimlari alohida ilmiy qiziqish
uygʻotadi. Ayniqsa, tarkibida “gul” komponenti ishtirok etgan ismlar semantik boyligi,
obrazliligi va keng qoʻllanilishi bilan ajralib turadi.

“Gul” leksemasi Sharq xalqlari madaniyatida goʻzallik, poklik, latofat, hayotiylik va
estetik mukammallik ramzi sifatida qadimdan muhim oʻrin egallab kelgan. Ushbu soʻz fors-tojik

tilidan oʻzlashgan boʻlib, oʻzbek tilida faol leksik birlik sifatida shakllangan va ayniqsa ayollar
antroponimiyasida keng qoʻllaniladi. Kuzatishlar shuni koʻrsatadiki, “gul” komponentli ismlar
asosan qiz bolalar nomlarida uchrab, erkaklar ismlarida nisbatan kam qoʻllanadi. Bu holat
jamiyatda ayollik goʻzalligi va nafisligini ifodalashga boʻlgan ehtiyoj bilan bevosita bogʻliqdir.

Mazkur tadqiqotda gul komponentli antroponimlarning lisoniy va nolisoniy jihatlari
kompleks tarzda tahlil qilinadi. Lisoniy jihatdan bu ismlarning fonetik, morfologik va semantik
tuzilishi oʻrganilib, komponentlarning oʻzaro birikish qonuniyatlari aniqlanadi. Xususan, “gul”
komponentining ism boshida (Gulbahor, Gulnora) va ism oxirida (Oygul, Norgul) kelish
holatlari qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Shu bilan birga, ayrim ismlarda komponentlarning oʻrin
almashishi (Guloy — Oygul, Gulnor — Norgul) ham alohida e’tiborga olinadi.

Nolisoniy jihatdan esa ismlarning shakllanishiga ta’sir etuvchi etnografik, psixologik,
madaniy va ijtimoiy omillar tahlil qilinadi. Jumladan, ota-onalarning farzandiga goʻzallik, baxtsaodat, poklik va nafislik tilash maqsadida “gul” komponentli ismlarni tanlashi, shuningdek,
qadimiy e’tiqodlar va urf-odatlarning bu jarayonga ta’siri koʻrib chiqiladi. Ayrim hollarda esa
semantik jihatdan zid koʻringan komponentlar (masalan, Boʻrigul, Qoʻzigul) birikishi ham aynan
nolisoniy omillar — xalq tasavvuri, mifologik qarashlar va himoya funksiyasi bilan izohlanadi.

Shuningdek, maqolada gul komponentli ismlarning jamiyatdagi funksional ahamiyati
ham yoritiladi. Bunday ismlar nafaqat shaxsni nomlash vositasi, balki ijtimoiy munosabatlarni
yumshatish, estetik muhit yaratish va shaxsning oʻzini anglash jarayoniga ta’sir etuvchi muhim
omil sifatida namoyon boʻladi. Psixologik nuqtayi nazardan qaraganda, “gul” komponenti
ishtirok etgan ismlar inson ongida ijobiy assotsiatsiyalarni uygʻotadi va shaxsning oʻziga boʻlgan
ishonchini mustahkamlashga xizmat qiladi

MAQOLANING MAQSADI VA DOLZARBLIGI
Mazkur maqolaning asosiy maqsadi oʻzbek tilidagi gul komponentli antroponimlarning
lisoniy va nolisoniy xususiyatlarini kompleks tarzda oʻrganish, ularning semantik tuzilishi,
yasalish qonuniyatlari hamda jamiyatdagi madaniy va psixologik ahamiyatini ilmiy jihatdan
asoslab berishdan iboratdir.
Bugungi globallashuv sharoitida milliy qadriyatlar, jumladan, an’anaviy ism qoʻyish
madaniyatini oʻrganish va saqlash masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Antroponimlar
nafaqat shaxsni identifikatsiya qiluvchi birlik, balki xalqning tarixiy xotirasi, estetik didi va
dunyoqarashini oʻzida mujassam etgan madaniy fenomen sifatida namoyon boʻladi. Shu nuqtayi
nazardan, gul komponentli ismlar oʻzbek xalqining goʻzallikka, poklikka va nafislikka boʻlgan
munosabatini aks ettiruvchi muhim til materialidir.
Mazkur tadqiqotning dolzarbligi quyidagi jihatlar bilan belgilanadi:
Birinchidan, oʻzbek antroponimik tizimida “gul” komponenti eng faol va sermahsul
birliklardan biri hisoblanadi, biroq uning tizimli lisoniy va nolisoniy tahlili yetarli darajada toʻliq
oʻrganilmagan.
Ikkinchidan, gul komponentli ismlar orqali xalqning etnografik qarashlari, qadimiy
e’tiqodlari, estetik ideallari va ijtimoiy munosabatlari oʻz ifodasini topadi. Ularni oʻrganish
milliy mentalitetni chuqurroq anglash imkonini beradi.
Uchinchidan, zamonaviy jamiyatda ism tanlash jarayonida global tendensiyalar kuchayib
borayotgan bir paytda, milliy nomlash an’analarining ilmiy asosda oʻrganilishi va targʻib
qilinishi muhim vazifalardan biri hisoblanadi.

Toʻrtinchidan, gul komponentli antroponimlar psixologik jihatdan ham ahamiyatga ega
boʻlib, ular shaxsning oʻzini anglash jarayoniga, ijtimoiy muhitdagi oʻrniga va kommunikativ
munosabatlariga bilvosita ta’sir koʻrsatadi.

Shu bois mazkur maqola nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik, etnografiya va
psixologiya sohalari uchun ham muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.

Oʻzbek antroponimiyasi, xususan, ismshunoslik masalalari koʻplab olimlar tomonidan
oʻrganilgan boʻlib, ular orasida Erkin Begmatov alohida oʻrin egallaydi. Olimning ilmiy
tadqiqotlarida oʻzbek ismlarining etimologiyasi, semantikasi va ijtimoiy funksiyalari chuqur
tahlil qilingan. Uning “Oʻzbek ismlari ma’nosi”, “Ism chiroyi” kabi asarlari antroponimika
sohasidagi muhim manbalardan hisoblanadi.

Shuningdek, Shuhrat Rahmatullayev oʻzbek tilining izohli lugʻati va leksikologiya
sohasidagi ishlari orqali ism komponentlarining semantik xususiyatlarini yoritishda katta hissa
qoʻshgan. Uning tadqiqotlari orqali “gul” leksemasining koʻp qatlamli ma’nolari ilmiy asosda
izohlanadi.

Turkiy tillar onomastikasi boʻyicha tadqiqotlar olib borgan Nikolay Baskakov ishlarida
ham shaxs nomlarining tarixiy-lingvistik jihatlari oʻrganilib, ular orqali nomlash an’analarining
rivojlanish bosqichlari yoritilgan.

Bundan tashqari, Vladimir Nikonov ning onomastika nazariyasiga oid ishlari
antroponimlarni tizimli oʻrganishda metodologik asos boʻlib xizmat qiladi. Olim shaxs nomlarini
ijtimoiy-madaniy hodisa sifatida talqin qiladi.

Markaziy Osiyo xalqlari onomastikasi boʻyicha olib borilgan tadqiqotlarda “gul”
komponentli ismlar estetik va ramziy birlik sifatida qayd etilib, ularning madaniy ildizlari ochib
berilgan.

Umuman olganda, mavjud ilmiy manbalar gul komponentli antroponimlarning alohida
jihatlarini yoritib bergan boʻlsa-da, ularni kompleks — ya’ni lisoniy va nolisoniy omillar
birligida oʻrganish zarurati saqlanib qolmoqda. Mazkur maqola aynan shu boʻshliqni toʻldirishga
qaratilganligi bilan ham ahamiyatlidir.

Gul komponentli antroponimlarni ilmiy oʻrganish jarayonida turli yoʻnalishdagi olimlar
tomonidan bir-biridan farqli nazariy qarashlar ilgari surilgan. Ushbu qarashlar, asosan,
antroponimlarning shakllanishida qaysi omil — lisoniy yoki nolisoniy omil yetakchi ekanligi
masalasida namoyon boʻladi. Shu bois mazkur boʻlimda tilshunos, etnograf va psixolog
olimlarning yondashuvlari oʻzaro solishtirilgan holda tahlil qilinadi.

Avvalo, oʻzbek antroponimiyasini oʻrganishda muhim oʻrin tutgan Erkin Begmatov
qarashlariga toʻxtalish lozim. Olim oʻz tadqiqotlarida shaxs nomlarini, jumladan, gul
komponentli ismlarni til tizimi doirasida izohlash zarurligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, har
qanday antroponim muayyan fonetik, morfologik va semantik qonuniyatlarga asoslangan holda
shakllanadi. “Gul” komponenti ishtirok etgan ismlar ham bundan mustasno emas. Masalan,
Gulbahor, Gulnora, Guljamol kabi birliklarda “gul” komponenti sifatlovchi vazifani bajarib,
asosiy komponentning semantik mazmunini boyitadi va estetik jihatdan kuchaytiradi.

Shuningdek, olim komponentlar oʻrin almashuvi hodisasiga ham alohida e’tibor qaratadi.
Masalan, Gulnor — Norgul, Guloy — Oygul kabi shakllarda semantik markazning siljishi
kuzatiladi. Bu holat tilning ichki imkoniyatlari va struktur qonuniyatlari bilan izohlanadi.
Demak, ushbu yondashuvga koʻra, antroponimlar, avvalo, til hodisasi sifatida talqin qilinadi va
ularning shakllanishi til tizimining ichki mexanizmlariga bogʻliq.

Biroq barcha tadqiqotchilar ham bu fikrni toʻliq qoʻllab-quvvatlamaydilar. Etnografik va
madaniy yondashuv tarafdorlari antroponimlarni faqat lisoniy birlik sifatida izohlash yetarli
emasligini ta’kidlaydilar. Ularning fikricha, ism qoʻyish jarayoni, eng avvalo, jamiyatning urfodatlari, e’tiqodlari, madaniy qadriyatlari va tarixiy tajribasi bilan belgilanadi. Bu yondashuv
ayniqsa semantik jihatdan qarama-qarshi komponentlardan tashkil topgan ismlarni izohlashda
yaqqol namoyon boʻladi.

Masalan, Boʻrigul, Qoʻzigul kabi antroponimlar lisoniy nuqtayi nazardan qaralganda
mantiqan nomuvofiq koʻrinadi. Chunki “boʻri” yirtqichlik va xavf timsoli boʻlsa, “gul” noziklik
va goʻzallik ramzidir. Shunga qaramay, bunday ismlar xalq orasida uchraydi va faol qoʻllanadi.
Bu esa ularning shakllanishini faqat til qonuniyatlari bilan tushuntirish yetarli emasligini
koʻrsatadi. Etnografik yondashuv bu holatni qadimiy e’tiqodlar bilan izohlaydi. Xususan, ba’zi
hollarda bolani yomon koʻz, kasallik yoki balolardan asrash maqsadida unga hayvon nomlari
bilan bogʻliq ismlar qoʻyilgan. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, “boʻri” kuch, himoya va
muqaddaslik ramzi sifatida talqin qilingan.

Mazkur fikrlarni Erkin Begmatov ham oʻz asarlarida qisman qoʻllab-quvvatlaydi va
ayrim antroponimlarning yuzaga kelishini xalq tasavvuri va mifologik qarashlar bilan bogʻlaydi.
Bu esa uning yondashuvida ham lisoniy va nolisoniy omillar oʻzaro uygʻunlashganini koʻrsatadi.

Bundan tashqari, zamonaviy tadqiqotlarda psixologik yondashuv ham muhim oʻrin
egallaydi. Ushbu yondashuv tarafdorlari ismning shaxs psixologiyasiga ta’sirini asosiy
omillardan biri sifatida koʻradilar. Ularning fikricha, “gul” komponenti ishtirok etgan ismlar
inson ongida ijobiy assotsiatsiyalarni uygʻotadi. Bunday ismlar bilan atalgan shaxslar oʻzlarini
nafis, muloyim va estetik qadriyatlarga yaqin inson sifatida idrok etishlari mumkin. Masalan,
Gulchehra, Gulasal, Gulrux kabi ismlar goʻzallik, shirinlik va latofat tushunchalari bilan bevosita
bogʻliq boʻlib, shaxsning oʻziga boʻlgan munosabatiga bilvosita ta’sir koʻrsatadi.

Shu bilan birga, yuqoridagi yondashuvlar oʻrtasida muayyan ilmiy qarama-qarshiliklar
mavjudligini ham qayd etish lozim. Birinchidan, lisoniy yondashuv tarafdorlari antroponimlarni
til tizimi mahsuli sifatida koʻrgan boʻlsalar, etnografik yondashuv tarafdorlari ularni ijtimoiymadaniy hodisa sifatida talqin qiladilar. Ikkinchidan, semantik mantiq nuqtayi nazaridan
komponentlarning oʻzaro mosligi muhim deb hisoblangan boʻlsa-da, real nomlash amaliyotida
bu qoidaga har doim ham amal qilinmaydi. Uchinchidan, ayrim tadqiqotchilar ismni faqat
identifikatsiya vositasi deb hisoblasalar, boshqalar uni shaxsga ta’sir koʻrsatuvchi psixologik
omil sifatida baholaydilar.

Ushbu qarama-qarshiliklarni tahlil qilish shuni koʻrsatadiki, gul komponentli
antroponimlar murakkab va koʻp qatlamli hodisa boʻlib, ularni bir yoqlama yondashuv asosida
toʻliq izohlab boʻlmaydi. Aksincha, ularni kompleks — ya’ni lisoniy, etnografik va psixologik
omillar birligida oʻrganish ilmiy jihatdan toʻgʻriroq natija beradi.

Shunday qilib, gul komponentli antroponimlar nafaqat til tizimining mahsuli, balki
xalqning tarixiy tajribasi, madaniy qarashlari va ruhiy dunyosini aks ettiruvchi muhim ijtimoiylisoniy fenomen sifatida namoyon boʻladi. Ularni chuqur oʻrganish oʻzbek tilining onomastik
boyligini ochib berish bilan birga, milliy mentalitetni anglashda ham muhim ahamiyat kasb
etadi.

Yuqoridagi tahlillar asosida shuni ta’kidlash mumkinki, gul komponentli antroponimlar
oʻzbek tilining onomastik tizimida alohida oʻrin tutuvchi, koʻp qatlamli va murakkab tuzilishga
ega boʻlgan til hodisasidir. Ularning shakllanishi va rivojlanishi faqatgina tilning ichki

qonuniyatlari bilan emas, balki keng qamrovli nolisoniy omillar — ya’ni tarixiy, etnografik,
madaniy va psixologik jarayonlar bilan ham chambarchas bogʻliqdir.

Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, “gul” komponenti oʻzbek antroponimiyasida
sermahsul va funksional jihatdan faol birlik hisoblanadi. U ism tarkibida kelib, turli semantik
yuklamalarni ifodalaydi: goʻzallik, poklik, latofat, nafislik va estetik mukammallik kabi
tushunchalarni mujassam etadi. Ayniqsa, “gul” komponentining ism boshida va oxirida kelishi
turlicha semantik va struktur vazifalarni bajarishi bilan xarakterlanadi.

Shuningdek, ilmiy yondashuvlar tahlili shuni koʻrsatdiki, gul komponentli
antroponimlarni oʻrganishda yagona nazariy asos bilan cheklanib qolish yetarli emas. Jumladan,
lisoniy yondashuv ushbu ismlarning fonetik, morfologik va semantik tuzilishini aniqlashda
muhim ahamiyatga ega boʻlsa, etnografik yondashuv ularning yuzaga kelish sabablari, urfodatlar va qadimiy e’tiqodlar bilan bogʻliqligini ochib beradi. Psixologik yondashuv esa ismning
shaxs ongiga va ijtimoiy xulq-atvoriga ta’sirini yoritadi. Demak, mazkur antroponimlarni toʻliq
anglash uchun integrativ — ya’ni kompleks yondashuv zarur hisoblanadi.

Bundan tashqari, ayrim antroponimlarda kuzatiladigan semantik nomuvofiqlik holatlari
(masalan, qarama-qarshi tushunchalarning birlashuvi) ham xalq tafakkuri, mifologik qarashlar va
himoya funksiyasi bilan izohlanishi mumkinligi aniqlandi. Bu esa nomlash jarayonining faqat
mantiqiy emas, balki ramziy va ijtimoiy mohiyatga ega ekanligini koʻrsatadi.

Xulosa qilib aytganda, gul komponentli antroponimlar oʻzbek xalqining estetik didi,
milliy qadriyatlari va ruhiy dunyosini oʻzida mujassam etgan muhim ijtimoiy-lisoniy fenomen
hisoblanadi. Ular orqali xalqning goʻzallikka, poklikka va ezgulikka boʻlgan intilishi ifodalanadi.
Shu bois, bunday ismlarni chuqur ilmiy oʻrganish nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik,
etnografiya va psixologiya fanlari uchun ham muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1Erkin Begmatov
Begmatov, E. Oʻzbek ismlari ma’nosi. – Toshkent: Oʻzbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2007.
🔗 https://n.ziyouz.com/books/til_va_adabiyot/Erkin%20Begmatov%20-
%20Oʻzbek%20ismlari%20ma'nosi.pdf
2Begmatov
Begmatov, E. Ism chiroyi. – Toshkent: Fan, 1994.
🔗 https://ziyouz.uz/ilm-va-fan/tilshunoslik/ism-chiroyi-erkin-begmatov/
3Shuhrat Rahmatullayev
Rahmatullayev, Sh. Oʻzbek tilining izohli lugʻati. – Toshkent: Fan, 2006.
🔗 https://ziyouz.uz/ozbek-tilining-izohli-lugati/
4Vladimir Nikonov
Nikonov, V. A. Vvedeniye v onomastiku. – Moskva: Nauka, 1974.
🔗 https://www.twirpx.com/file/140057/
5Nikolay Baskakov
Baskakov, N. A. Tyurkskaya onomastika. – Moskva: Nauka, 1980.
🔗 https://www.twirpx.com/file/1462345/
6Superanskaya, A. V. Obshchaya teoriya imeni sobstvennogo. – Moskva: Nauka, 1973.
🔗 https://www.twirpx.com/file/148430/

7Mirzayev, T. Oʻzbek xalqining ism qoʻyish an’analari. – Toshkent: Fan, 1998.
🔗 https://ziyouz.uz/ilm-va-fan/etnografiya/
8Karimov, S. Oʻzbek onomastikasi masalalari. – Toshkent: Universitet, 2010.
🔗 https://library.uz/
9Abdurahmonov, Gʻ. Tilshunoslik asoslari. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2008.
🔗 https://ziyouz.uz/ilm-va-fan/tilshunoslik/
10Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of Language. – Cambridge University Press,
2010.
🔗 https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-encyclopedia-of-language/
11Alford, R. D. Naming and Identity: A Cross-Cultural Study of Personal Naming
Practices. – Yale University Press, 1988.
🔗 https://yalebooks.yale.edu/book/9780300046770/naming-and-identity/
12Hanks, P., Coates, R., McClure, P. The Oxford Handbook of Names and Naming. – Oxford
University Press, 2016.
🔗 https://academic.oup.com/edited-volume/27963