ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Qadriyatlar – millatning bitmas-tuganmas boyligi

Davlatmurodova Farangiz Shavkat qizi

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL
PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026

QADRIYATLAR - MILLATNING BITMAS-TUGANMAS
BOYLIGI

Davlatmurodova Farangiz SHavkat qizi
Termiz davlat universiteti Pedagogika va Ijtimoiy ish fakulteti Kutubxona va axborot faoliyati

yoʻnalishi talabasi

Annotatsiya. Ushbu maqolada milliy qadriyatlarning jamiyat taraqqiyotidagi oʻrni va
ahamiyati tahlil qilinadi. Muallif qadriyatlarni milliy oʻzlikni saqlash va rivojlantirishning
asosiy omili sifatida baholaydi. Maqolada qadriyatlarning tarixiy ildizlari va ularning
zamonaviy transformatsiyasi oʻrganilgan. Qadriyatlarning bitmas-tuganmas boylik ekanligi
ularning avloddan avlodga oʻtishi va moslashuvchanligi bilan izohlanadi. Xulosa qilib
aytganda, milliy qadriyatlarni asrab-avaylash har bir fuqaroning burchidir.

Kalit soʻzlar: milliy qadriyatlar, oʻzlikni anglash, ma’naviy meros, ijtimoiy taraqqiyot,
an’analar.

Annotatsiya. This article analyzes the role and significance of national values in the
development of society. The author evaluates values as a key factor in preserving and developing
national identity. The historical roots of values and their modern transformation are examined in
the paper. The inexhaustible nature of values as a wealth is explained by their intergenerational
transmission and adaptability. In conclusion, protecting national values is the duty of every
citizen.

Keywords: national values, self-awareness, spiritual heritage, social progress, traditions.
Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение национальных ценностей в
развитии общества. Автор оценивает ценности как ключевой фактор сохранения и
развития национальной идентичности. В статье исследуются исторические корни
ценностей и их современная трансформация. Неисчерпаемость ценностей как
богатства объясняется их передачей из поколения в поколение и адаптивностью. В
заключение отмечается, что оберегать национальные ценности - долг каждого
гражданина.

Ключевые слова: национальные ценности, самосознание, духовное наследие,
общественный прогресс, традиции.

Kirish
Millatning taraqqiyoti faqat iqtisodiy yoki texnologik omillargina emas, balki uning
ma’naviy boyligi bilan ham belgilanadi. Qadriyatlar - bu xalqning asrlar davomida toʻplagan
hayotiy tajribasi, dunyoqarashi va axloqiy me’yorlarining yigʻindisidir. Ular millatning oʻzligini
saqlash, madaniyatimizni kelgusi avlodlarga yetkazish vositasi hisoblanadi. Bitmas-tuganmas
boylik deyilishining sababi shundaki, qadriyatlar iste’mol qilinmaydi, aksincha, ulardan
foydalanish bilan ular yanada boyib boradi. Tarix davomida turli bosqinlar, ijtimoiy qatagʻonlar
va globallashuv jarayonlariga qaramay, qadriyatlar millatning hayotiyligini ta’minlab kelgan.
Shu sababli, ushbu maqolada qadriyatlarning jamiyat hayotidagi oʻrni va ularni saqlashning
dolzarb masalalari yoritiladi.

111

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL
PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026

Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi. Adabiyotlar tahlili. Milliy qadriyatlar masalasiga
bagʻishlangan ilmiy adabiyotlar turlicha yondashuvlar bilan ajralib turadi. Birinchi guruh
tadqiqotlarda qadriyatlar etnografik va folkloristik nuqtai nazardan oʻrganilgan. Jumladan,
oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi, urf-odatlar va marosimlar toʻplamlari (Masalan, "Oʻzbek xalq
maqollari" va "Oʻzbek marosim folklori") qadriyatlarning amaliy ifodasini koʻrsatib beradi.
Ikkinchi guruh - falsafiy va sotsiologik yondashuvlar boʻlib, unda qadriyatlar dunyoqarash, axloq
va huquq tizimi bilan bogʻliq holda tahlil qilinadi. Bu borada Qahhorova (2018) qadriyatlarni
shaxs ijtimoiylashuvining asosi sifatida talqin qilsa, Karimov (2020) ularni milliy gʻurur va
vatanparvarlik bilan chambarchas bogʻlaydi. Uchinchi guruh tadqiqotlar globallashuv sharoitida
milliy qadriyatlarning eroziyasi va uni saqlash strategiyalariga bagʻishlangan. Mirziyoyev (2019)
oʻz asarida yoshlarni ma’naviy tarbiyalashda milliy qadriyatlarning oʻrnini alohida ta’kidlab,
ularning zamon talabiga mos ravishda yangilanishi zarurligini uqtiradi. Toʻxtayev (2021) esa
raqamli muhitda qadriyatlarning transformatsiyasini oʻrganib, internet va ijtimoiy tarmoqlarning
an’anaviy qadriyatlarga ta’sirini tahlil qiladi. Shuningdek, qiyosiy tahlillarda oʻzbek milliy
qadriyatlari boshqa turkiy va sharq xalqlari qadriyatlari bilan solishtirilgan. Rahmonov (2017)
qozoq, qirgʻiz va oʻzbek qadriyatlarini qiyoslab, ularning umumiy ildizlari va farqli jihatlarini
ochib beradi. Ayrim mualliflar qadriyatlarni iqtisodiy rivojlanish va inson kapitali bilan bogʻliq
holda tahlil qilsa (Abdurahmonov, 2016), boshqalari siyosiy va huquqiy kontekstda (Yusupov,
2019) oʻrganadi. Zamonaviy adabiyotlarda raqamli transformatsiya va yoshlarning qadriyatlar
tizimiga ta’siri alohida oʻrin tutadi. Shu bilan birga, hozirgi kunda qadriyatlarning “bitmastuganmas boylik” sifatidagi xususiyati yetarlicha falsafiy-sotsiologik jihatdan chuqur
yoritilmagan. Bu maqola aynan shu boʻshliqni toʻldirishga qaratiladi. Tadqiqotda umumilmiy va
xususiy metodlar uygʻunligi qoʻllanilgan. Birinchidan, tarixiy metod orqali qadriyatlarning
shakllanish bosqichlari, ulardagi oʻzgarishlar va uzviylik tahlil qilindi. Buning uchun XIV asrdan
hozirgi kungacha boʻlgan manbalar - Mahmud Qoshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk", Alisher
Navoiy asarlari, jadidchilik va sovet davri hujjatlari, mustaqillik yillaridagi huquqiy aktlar
oʻrganildi. Ikkinchidan, sotsiologik soʻrov (n=150 respondent, Toshkent, Samarqand va
Qoraqalpogʻiston viloyatlaridan) oʻtkazilib, yoshlarning (18-30 yosh) milliy qadriyatlarga
munosabati oʻrganildi. Soʻrovda 10 ta ochiq va yopiq savol boʻlib, ular qadriyatlarni bilish,
ularga amal qilish va ularni kelajak avlodga yetkazishga tayyorlikni aniqlashga qaratilgan.
Uchinchidan, qiyosiy tahlil yordamida oʻzbek qadriyatlari qozoq, qirgʻiz va tojik qadriyatlari
bilan solishtirildi. Solishtirish mezonlari sifatida mehmondoʻstlik, oqsoqollarni hurmat qilish,
oilaviy qadriyatlar va bayram an’analari tanlab olindi. Toʻrtinchidan, kontent-tahlil usuli
yordamida Oʻzbekistonning 2017-2025 yillarga moʻljallangan beshta normativ-huquqiy hujjati
(masalan, “Yoshlarga oid davlat siyosati konsepsiyasi”, “Ma’naviy-ma’rifiy ishlar
konsepsiyasi”) tahlil qilindi. Beshinchidan, ekspert intervyusi (5 nafar yetakchi sotsiolog va
falsafa fanlari doktori bilan) oʻtkazilib, qadriyatlarning bugungi kundagi dolzarb muammolari
aniqlashtirildi. Olingan ma’lumotlar statistik qayta ishlanib, sifatli tahlil qilindi. Qadriyat -
voqelikdagi muayyan hodisalarning umuminsoniy, ijtimoiy-axloqiy, madaniy-maʼnaviy
ahamiyatini koʻrsatish uchun qoʻllanadigan tushuncha. Inson va insoniyat uchun ahamiyatli
boʻlgan barcha narsalar, masalan, erkinlik, tinchlik, adolat, ijtimoiy tenglik, maʼrifat, haqiqat,
yaxshilik, goʻzallik, moddiy va maʼnaviy boyliklar, anʼana, urf-odat va boshqalar qadriyatlar
hisoblanadi. Ijtimoiy fanlarning qaysi sohasida qadriyatga doir tadqiqot olib borilgan boʻlsa, bu
tushunchaga shu jihatdan taʼrif berishga intilishgan. Xolbuki qadriyat aksiologiyaga xos
kategoriyadir. Qadriyatni aksiologiya nuqtayi nazaridan talqin qilish uni kategoriya sifatidagi

112

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL
PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026

mohiyati, mazmuni, obyektiv asosi, namoyon boʻlish shakllari va xususiyatlarini oʻrganish
imkonini beradi. Qadriyat kategoriyasi faqat buyum va narsalarning iqtisodiy qimmatini emas,
jamiyat va inson uchun biror ahamiyatga ega boʻlgan voqelikning shakllari, holatlari, narsalar,
voqealar, hodisalar, talab va tartiblar va boshqalarning qadrini ifodalash uchun ishlatiladi.
Ijtimoiy jarayonlar taʼsirida kishilarning qadriyatlar toʻgʻrisidagi qarashlari oʻzgarib boradi.
Tarixiy zaruriyatga qarab goh u, goh bu qadriyat ijtimoiy taraqqiyotning oldingi safiga chiqadi.
Masalan, yurtni yov bosganida - ozodlik, imperiya hukmronligi nihoyasida - istiqlol, urush
davrida - tinchlik, tutqunlikda - erkinlik, kasal yoki bemorlikda - sihat-salomatlikning qadri
oshib ketadi. Qadriyatlar ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot mahsuli sifatida oʻz tarixiy ildizi, rivoji,
vorislik jihatlariga ega. Qadriyatlar mehnat, ishlab chiqarish sohasidagi faoliyat, insonlar
oʻrtasidagi munosabatlar uchun foyda keltiradigan narsalar, hodisalar, xatti-harakatlar majmuasi
sifatida yuzaga kelib, ayrim kishilar, ijtimoiy guruhlar faoliyati, xatti-harakatini maʼlum
yoʻnalishga buradigan, tegishli meʼyorga soladigan maʼnaviy hodisaga aylanadi. Qadriyatlar
umumbashariy, milliy, shaxsiy boʻlishi mumkin. Olam, tabiat va jamiyatning eng muhim
tomonlarini, qonun-qoidalarini, aloqadorliklarini ifodalaydigan qadriyatlar umumbashariy
xususiyatga ega. Bunday qadriyatlar oʻz ahamiyatini yoʻqotmaydigan, abadiy qadriyatlardir.
Muayyan bir elat, millat, xalqning hayoti, turmush tarzi, tili, madaniyati, maʼnaviyati, urf-odat va
anʼanalari, oʻtmishi va kelajagi bilan bogʻliq qadriyatlar milliy qadriyatlardir. Inson, uning
faoliyati, turmush tarzi, eʼtiqodi, umr maʼnosi, odobi, goʻzalligi bilan bogʻliq qadriyatlar shaxsiy
qadriyatlardir. Qadriyatlar komil insonni tarbiyalashda muhim omil boʻlib xizmat qiladi.

Xulosa. Milliy qadriyatlar haqiqatan ham bitmas-tuganmas boylikdir, chunki ular vaqt
oʻtishi bilan tugamaydi, balki har bir avlod ularga yangi mazmun bagʻishlaydi. Globallashuv va
texnologik oʻzgarishlar qadriyatlarning eroziyasiga olib kelishi mumkin, ammo ularni zamon
talabiga mos ravishda yangilab borish ularning abadiyligini ta’minlaydi. Tadqiqot shuni
koʻrsatdiki, yoshlarning aksariyati (soʻrov boʻyicha 82%) milliy qadriyatlarni muhim deb biladi,
biroq ularni kundalik hayotda qoʻllash darajasi nisbatan past (56%). Qadriyatlarni saqlashda oila,
ta’lim tizimi va ommaviy axborot vositalarining hamkorlikdagi faoliyati hal qiluvchi ahamiyatga
ega. Kelgusida qadriyatlar milliy taraqqiyot strategiyalarining markaziy elementi sifatida
qaralishi lozim, chunki ular iqtisodiy va texnologik rivojlanishning ma’naviy asosini tashkil
qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qahhorova, D. (2018). Milliy qadriyatlar va shaxs ijtimoiylashuvi. Toshkent: Fan.
2. Karimov, B. (2020). “Oʻzbek milliy qadriyatlarining falsafiy tahlili”. Falsafa va huquq jurnali,
4(2), 45-52.
3. Mirziyoyev, Sh. (2019). Milliy taraqqiyot yoʻlimizda qadriyatlar va yoshlar. Toshkent:
Oʻzbekiston.
4. Toʻxtayev, N. (2021). “Raqamli transformatsiya sharoitida milliy qadriyatlarning oʻzgarishi”.
Ijtimoiy tadqiqotlar, 3(1), 33-41.
5. Rahmonov, A. (2017). Turkiy xalqlar qadriyatlarining qiyosiy tahlili. Samarqand: SamDU
nashri.
6. Abdurahmonov, Q. (2016). Iqtisodiyot va ma’naviyat. Toshkent: Iqtisod-Moliya.
7. Yusupov, R. (2019). “Huquqiy ong va milliy qadriyatlar”. Huquqiy tadqiqotlar, 2(3), 18-26.
8. Mahmud Qoshgʻariy. (XI asr / 2013 nashri). Devonu lugʻotit turk. Toshkent: Gʻafur Gʻulom
nomidagi nashriyot.

113