ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Sheva leksikasida “madaniyat” tushunchasining ifodalanishi

Sa’dullayeva Mohira

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL
PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026

SHEVA LEKSIKASIDA “MADANIYAT” TUSHUNCHASINING
IFODALANISHI

Mohira Sa’dullayeva, f.f.f.d. (PhD),
Navoiy davlat universiteti oʻqituvchisi, DSc mustaqil izlanuvchisi.

ORCID 0009-0004-5071-7066

Annotatsiya. Mazkur tezis sheva leksikasida “madaniyat” tushunchasining ifodalanish
shakllari, semantik qatlamlari va pragmatik vazifalarini tahlil qiladi. Tadqiqotda sheva birliklari
lingvomadaniy yondashuv hamda komponent tahlil asosida izohlanadi. Ilmiy yangilik
“madaniyat” konseptining shevalarda qadriyat, me’yor va amaliyot kesishmasida koʻrinish
berishini tizimli asoslashdan iborat.

Kalit soʻzlar: sheva leksikasi, madaniyat tushunchasi, lingvomadaniyat, qadriyat,
me’yor, nutq odobi, konsept.

Abstract. This thesis analyzes the forms of expression, semantic layers, and pragmatic
functions of the concept of “culture” in dialectal lexis. The study interprets dialectal units
through a linguocultural approach and componential analysis. The scientific novelty of the
research lies in the systematic substantiation that the concept of “culture” is manifested in
dialects at the intersection of values, norms, and practices.

Keywords: dialectal lexis, concept of culture, linguoculture, value, norm, speech
etiquette, concept.

Аннотация. В данных тезисах анализируются формы выражения, семантические
слои и прагматические функции понятия «культура» в диалектной лексике. Диалектные
единицы интерпретируются на основе лингвокультурологического подхода и
компонентного анализа. Научная новизна исследования заключается в системном
обосновании того, что концепт «культура» в диалектах проявляется на пересечении
ценностей, норм и практик.

Ключевые слова: диалектная лексика, понятие культуры, лингвокультура,
ценность, норма, речевой этикет, концепт.

Sheva leksikasi xalqning kundalik turmush tajribasi, ijtimoiy munosabatlari va urfodatlarining til orqali kodlangan, koʻp qatlamli manbasi sifatida “madaniyat” tushunchasini faqat
nomlash bilan cheklamaydi, balki uni baholash, tartibga solish va avloddan avlodga uzatish
mexanizmlarini ham ifodalaydi. Shu bois “madaniyat”ni sheva doirasida tadqiq etish, bir
tomondan, dialekt birliklarning semantik tuzilishini ochish, ikkinchi tomondan esa, ularning
nutqiy vaziyatdagi pragmatik kuchini aniqlashga xizmat qiladi. Adabiy til madaniyatni koʻpincha
umumlashtirilgan abstrakt kategoriya sifatida koʻrsatsa, shevalarda u “odamiylik”, “andisha”,
“tartib”, “uyat”, “savobli ish”, “sharm-hayo”, “hurmat” kabi ijtimoiy nazorat vositalari bilan
bogʻliq boʻlgan aniq baho birliklari orqali jonlanadi. Tilshunoslikda dialektologik materialning
lingvomadaniy talqini “konsept” atamasini amaliy ishlatishni talab etadi, chunki konsept
shevalarda muayyan jamiyatning me’yorlari, ideallari va ruxsat-taqiqlari bilan bogʻlangan
semantik maydon sifatida namoyon boʻladi [6]. Shuningdek, sheva lugʻat tarkibidagi birliklar

141

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL
PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026

faqat nominativ vazifada emas, balki regulyativ va kommunikativ etiketni belgilovchi vazifada
ham faol ishlatiladi [2].

Tadqiqotning maqsadi sheva leksikasida “madaniyat” tushunchasining qanday
nomlanishi, qanday semantik komponentlar orqali anglashilishi hamda nutqiy amaliyotda qaysi
pragmatik funksiyalarni bajarishini aniqlashdan iborat. Ushbu maqsadga erishishda dialekt
birliklarni tematik guruhlash, komponent tahlil, kontekstual tahlil va lingvomadaniy izohlash
usullari asosiy metodologik tayanch boʻldi. Material sifatida oʻzbek dialektologiyasi boʻyicha
ilmiy adabiyotlarda qayd etilgan sheva leksemalari, shuningdek, nutq odobiga doir frazeologik
birliklar va baholovchi leksika qatlamlari tanlab olindi [1; 3]. Nazariy jihatdan esa
madaniyatning til orqali ifodalanishi, xususan, me’yor va qadriyatning leksik-semantik
strukturada mustahkamlanishi masalalari umumiy tilshunoslik va ijtimoiy tilshunoslik qarashlari
bilan uygʻunlashtirildi [7; 7].

Shevalarda “madaniyat” tushunchasi, avvalo, baholash kategoriyasi sifatida koʻrinadi:
shaxsning oʻzini tutishi, soʻzlash odobi, mehmon kutish tartibi, qoʻni-qoʻshnichilik
munosabatlari va kattaga hurmat kabi holatlar til birligi orqali “toʻgʻri” yoki “notoʻgʻri” deb
belgilanadi. Bu yerda muhim jihat shundaki, baholash koʻpincha toʻgʻridan-toʻgʻri “madaniyatli”
degan sifat bilan ifodalanmaydi; aksincha, odobning belgilari boʻlgan xatti-harakatlar nomi yoki
unga zid boʻlgan holatni bildiruvchi birliklar orqali madaniyat mezonlari chizib beriladi.
Masalan, ayrim shevalarda “andishali” mazmuni “uquvli”, “mulohazali”, “oʻngʻaysiz gapni
bilmaydigan” kabi perifrazalashgan birliklar bilan koʻrsatiladi; bu jarayonda konseptning
markazida “oʻzini tiyish” semasi turadi. Boshqa tomondan, “uyatsiz”, “sharm-hayosiz” tipidagi
baholovchi birliklar madaniyatga zid semalarni faollashtirib, jamiyatning ichki sanksiya
mexanizmini ishga soladi. Shunday qilib, sheva leksikasi madaniyatni ijobiy ideal sifatida emas,
balki me’yoriy chegarani belgilovchi semantik tizim sifatida mustahkamlaydi, bu esa
lingvomadaniy tahlil uchun konseptning periferiyasi va markazi munosabatini ajratishni talab
etadi [6].

“Madaniyat”ning shevadagi ifodalanishida marosimiy va maishiy amaliyotga bogʻlangan
leksika ham alohida oʻrin tutadi. Oila yigʻinlari, toʻy-hasham, ta’ziya, mehmondorchilik kabi
vaziyatlarda ishlatiladigan ayrim nomlar, atamalar va iboralar nafaqat predmet yoki harakatni
nomlaydi, balki “qanday qilish kerak” degan me’yoriy koʻrsatmani ham yashirin tarzda olib
yuradi. Masalan, mehmon kutish bilan bogʻliq atamalar koʻpincha saxovat, tartib, navbat, kattani
oʻtkazish kabi semalarni faollashtiradi; bu semalar bevosita “madaniyat” konseptiga ulanib,
shaxsning jamoadagi maqbul xulq modelini belgilaydi. Dialekt birliklarining bunday regulyativ
vazifasi, ularning faqat lugʻaviy ma’no bilan cheklanmasdan, nutqiy vaziyatda ijtimoiy rol va
mas’uliyatni “eslatish” funksiyasini bajarishini koʻrsatadi [2]. Demak, shevalar doirasida
“madaniyat” tushunchasi abstrakt kategoriya emas, balki muayyan kommunikativ ssenariylarga
biriktirilgan “xulqiy dastur” sifatida namoyon boʻladi.

Tilning madaniyat bilan bogʻlangan qatlamini tahlil qilishda sinonimik qatorlar va
ularning tarqalish koʻlami ham muhim. Adabiy tildagi “odob”, “axloq”, “tarbiya”, “madaniyat”
soʻzlari shevalarda turlicha semantik taqsimotga ega boʻlishi mumkin: ayrim hududlarda “odob”
koʻproq soʻzlash etiketi bilan bogʻlansa, boshqa hududlarda u umumiy tarbiya va xulq me’yoriga
yaqinlashadi. Bu hol sheva leksikasida semantik ixtisoslashuv va umumlashuvning parallel
kechishini koʻrsatadi. Shuningdek, shevalarda “madaniyat”ning ifodalanishi koʻpincha
antonimik juftliklar orqali kuchayadi: “andishali”ga qarama-qarshi “beti qattiq” mazmunidagi
birliklar madaniy me’yorning buzilishini keskinroq baholaydi. Bu yerda antonimiya faqat leksik

142

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL
PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026

qarama-qarshilik emas, balki ijtimoiy me’yorning ikki qutbini koʻrsatadigan aksiologik model
vazifasini bajaradi ya’ni jamiyat uchun “mumkin” va “mumkin emas” chizigʻini aniqroq qiladi
[6].

Sheva leksikasida madaniyat konseptining ifodalanishi faqat “xulq” bilan chegaralanmay,
nutq madaniyatining hududiy koʻrinishlariga ham borib taqaladi. Masalan, murojaat birliklari,
hurmat ifodasi, ta’kid va iltimosning yumshatish strategiyalari shevalarda alohida leksik vositalar
bilan mustahkamlangan boʻlishi mumkin. Bu yerda lingvistik jihatdan muhim narsa shuki,
bunday birliklar koʻpincha grammatik shakllar bilan birgalikda ishlaydi va natijada pragmatik
ma’no kuchayadi. Murojaat shakllarining hududiy tafovutlari, ayniqsa, “kattaga hurmat”ning til
vositasida kodlanishini koʻrsatadi: bir hududda hurmat koʻproq maxsus murojaat soʻzi orqali,
boshqa hududda esa kinoya yoki yumshoq ogohlantirishga xos iboralar orqali ifodalanishi
mumkin. Bu holat “madaniyat” konseptining shevalarda koʻpkanalli, ya’ni leksik, frazeologik va
pragmatik kanallar orqali bir vaqtda yuzaga chiqishini tasdiqlaydi [7]. Dialektologik tadqiqotlar
shuni koʻrsatadiki, bunday birliklar koʻpincha barqaror qoʻllanishi sababli frazeologiyalashuvga
moyil boʻladi va shu tariqa madaniy me’yorlar tilning tayyor qoliplariga aylanadi [4].

Tadqiqotda ilmiy yangilik sifatida “madaniyat” tushunchasining sheva leksikasida uch
asosiy semantik yoʻnalish boʻyicha tizimlashishi asoslandi. Birinchi yoʻnalish qadriyatga oid
semalar boʻlib, unda “hurmat”, “andisha”, “odamgarchilik”, “insof” kabi birliklar konseptning
ijobiy yadrosini shakllantiradi. Ikkinchi yoʻnalish me’yor va sanksiyaga oid semalar boʻlib,
“uyat”, “sharm”, “gap-soʻz” kabi birliklar ijtimoiy nazoratning til koʻrinishini beradi. Uchinchi
yoʻnalish amaliyotga oid semalar boʻlib, marosim, mehmondorchilik, qoʻni-qoʻshnichilik kabi
sohalarda “qanday qilish” me’yorini yashirin ravishda uzatadi. Bu uch yoʻnalishning kesishgan
nuqtasida sheva leksikasining regulyativ vazifasi yaqqol koʻrinadi: til birligi nafaqat ma’no
bildiradi, balki xulqni boshqaradi, baholaydi va muayyan jamoa tajribasini qayta ishlab chiqaradi
[2; 5].

Xulosa sifatida aytish mumkinki, sheva leksikasida “madaniyat” tushunchasi bevosita
termin yoki sifat orqali emas, koʻpincha baholovchi, me’yoriy va marosimiy birliklar tizimi
orqali ifodalanadi. Dialekt birliklarning semantik tuzilishi “madaniyat”ni qadriyat, me’yor va
amaliyotning birlashgan modeli sifatida koʻrsatadi, pragmatik jihatdan esa u nutqiy vaziyatda
ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi vosita boʻlib xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari oʻzbek
dialektologiyasida lingvomadaniy yondashuvning imkoniyatlarini kengaytiradi, shuningdek,
shevalar materialini konseptual tahlil qilish madaniy me’yorlarning til orqali uzatilish
mexanizmlarini aniqroq anglashga yordam berishini koʻrsatadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1. Abdullayev A. Oʻzbek dialektologiyasi. Toshkent: Oʻqituvchi, 1992. 240 b.
2. Rahmatullayev Sh. Oʻzbek tilining izohli frazeologik lugʻati. Toshkent: Oʻqituvchi, 1992.

384 b.
3. Sa’dullayeva M.S. Oʻzbek shevalarida polisemiya (oʻgʻuz lahjasi misolida). (f.f.f.d. (PhD)

dissertatsiyasi). Jizzax, 2025. 170 b.
4. Tojiev Yo. Oʻzbek dialekt leksikasi. Toshkent: Fan, 2002. 168 b.
5. Воркачёв С. Г. Лингвокультурология, языковая личность, концепт: монография.

Москва: Гнозис, 2010. 256 с.
6. Маслова В. А. Лингвокультурология: учебное пособие. Москва: Академия, 2001. 208

с.

143