OʻZ BOGʻIGA SIGʻMAGAN GUL (MUHAMMAD YUSUF
QIZGʻALDOGʻI) ANNOTATSIYA
Toxirxonova Musavvira Toxirxon qizi, Egamova Shoxida Djalilovna*
Oriental universiteti Filologiya va tillarni oʻqitish (arab tili) ta’lim yoʻnalishi 1-bosqich talabasi
*Ilmiy rahbar: f.f.n., dotsent
Abstract. Ushbu maqolada Oʻzbekiston xalq shoiri Muhammad Yusuf she’riyatidagi
badiiy mahorat, xususan, qizgʻaldoq obrazining lirik va falsafiy talqinlari tadqiq etiladi. Shoir
ijodidagi an’anaviy timsollarning yangicha ruh bilan boyitilishi, tabiat va inson ruhiyati
oʻrtasidagi oʻzaro muvofiqlik tahlil qilingan. Maqolada qizgʻaldoq obrazi orqali hayotning
gʻanimatligi, ilk muhabbatning begʻuborligi, milliy dard va armon kabi tushunchalarning badiiy
talqini ochib beriladi. Muhammad Yusuf she’riyatining oʻziga xosligi — eng murakkab insoniy
tuygʻularni oddiy va xalqchil obrazlar orqali ifoda eta olish mahorati misollar yordamida
yoritilgan.
Kalit soʻzlar: Muhammad Yusuf, qizgʻaldoq obrazi, lirik timsol, badiiy mahorat, falsafiy
talqin, tabiat va inson, omonat dunyo, ilk muhabbat, badiiy san’at.
Abstract. В данной статье исследуется художественное мастерство в поэзии
народного поэта Узбекистана Мухаммада Юсуфа, в частности, лирико-философские
интерпретации образа мака. Анализируется обогащение традиционных символов в
творчестве поэта новым духом, гармония между природой и душой человека. В статье
через образ мака раскрывается художественная интерпретация таких понятий, как
быстротечность жизни, чистота первой любви, национальная боль и несбывшиеся
мечты. Своеобразие поэзии Мухаммада Юсуфа — его мастерство выражать самые
сложные человеческие чувства через простые и близкие народу образы — освещается на
конкретных примерах.
Ключевые слова: Мухаммад Юсуф, образ мака, лирический символ,
художественное мастерство, философская трактовка, природа и человек, бренный мир,
первая любовь, художественные средства.
Abstract. This article explores the artistic mastery in the poetry of Muhammad Yusuf, the
People's Poet of Uzbekistan, focusing on the lyrical and philosophical interpretations of the
poppy image. It analyzes how traditional symbols in the poet's work are enriched with a new
spirit, as well as the harmony between nature and the human psyche. The article reveals the
artistic interpretation of concepts such as the fleeting nature of life, the innocence of first love,
and national sorrow and unfulfilled dreams through the image of the poppy. The uniqueness of
Muhammad Yusuf's poetry—his skill in expressing the most complex human emotions through
simple, folk-inspired imagery—is illustrated with examples.
Keywords: Muhammad Yusuf, the image of the poppy, lyrical symbol, artistic skill,
philosophical interpretation, nature and humanity, the transient world, first love, fine arts.
Yurtboshimiz Sh.M.Mirziyoyev “Muhammad Yusuf halqimiz sevgan samimiy shoir,
vatanparvar inson edi. Sizlar uning munosib davomchilari boʻlishingiz kerak. Buning uchun bir
daqiqayam vaqtlaringizni bexuda oʻtkazmay, koʻproq oʻqib, tarixga uygʻoq boqib kamolga
yetishlaringiz zarur. Eng katta boylik -ma’naviy boylikdir”, - deb Muhammad Yusuf ijodiga
yuksak baho bergan edilar [1].
Darhaqiqat, Muhammad Yusuf noyob iste’dod egasi, odamlarning mehribon, sofdil, mard
va kamtarin, eng yaqin doʻstidek edi. Hayot yoʻllarimizda uchraydigan qaysi mavzu boʻlmasin,
oʻsha mavzuni shoir albatta qalamga olgan va xalqona tariflar berib, avom xalqqa aniqroq
yetkazib berishga harakat qilgan va buning uddasidan chiqqan [8].
Muhammad Yusuf she’riyati — oʻzbek adabiyotining eng samimiy, xalqchil va dardli
sahifalaridan biridir. Shoir an’anaviy obrazlarga yangicha ruh va hayotiylik baxsh etish borasida
chinakam mahorat sohibi hisoblanadi [4].
Uning she’rlarida tabiat inson bilan muloqot qiladi. Shamol dardlashadi, yomgʻir
yigʻlaydi.
Muhammad Yusuf she’riyatidagi gʻoyalar har doim insoniyatning eng ezgu va olijanob
tuygʻulariga — mehr, sadoqat, diyonat va sevgi tushunchalariga tayanadi. U yaratgan obrazlar
kitob sahifalaridan chiqib, oʻquvchining yonida hamnafas boʻlib yashaydi.
Muhammad Yusuf she’riyatidagi badiiy timsollar tizimi shoirning qalb olami va oʻzbek
milliy mentalitetini ochib beruvchi oʻziga xos koʻzgudir.
Qizgʻaldoq obrazi Muhammad Yusufning lirik “men”idir. Shoir bu gul timsolida oʻzining
dunyoqarashi, oʻtkinchi dunyoga munosabati va mangu sogʻinchini muhrlab ketgan. Shuning
uchun ham bugun ushbu gulni koʻrganda koʻz oldimizga bevosita shoir siymosi keladi. Bu obraz
orqali shoir bir necha muhim gʻoyalarni ifodalaydi:
1) hayotning omonatligi: qizgʻaldoqning umri qisqaligi orqali shoir inson umrining
gʻanimat ekanini eslatadi;
2) milliy dard: uning qizilligida shoir shunchaki rangni emas, balki bu tuproq uchun
jonini fido qilgan ajdodlar qonini, armonini koʻradi;
3) beguborlik: “adirlarning qon-qizil koʻylaklari” sifatida tasvirlangan qizgʻaldoqlar —
qishloqning sodda va goʻzal tabiati ramzidir.
Muhammad Yusuf she’riyatidagi har bir maysa va har bir shabnam donasi- shoirning
oddiy va buyuk insoniylik oldidagi ehtiromidir. U qizgʻaldoq misolida oʻzbek ruhining eng nozik
qirralarini, ham hayotga boʻlgan cheksiz muhabbatini, ham mudom hamroh boʻlgan mahzunlikni
muhrlay olgan.
Qizgʻaldoq — shunchaki tabiatning oddiy bir boʻlagi emas, balki bahor faslining butun
nafosati va hayotiyligini oʻzida mujassam etgan tirik moʻjizadir. Bahorning kelishini
qizgʻaldoqlarsiz tasavvur qilish imkonsiz. U adirlarga “alvon koʻylak” kiygizib, borliqni
bayramona qiyofaga burkaydi. Uning “tabiat kelinchagi” deb atalishi ham bejiz emas; zero,
qizgʻaldoq ochilgan qirlar goʻyo eng goʻzal libosini kiygan kelinchakdek koʻzga tashlanadi.
Qizgʻaldoqning boshqa bogʻ gullari kabi oʻtkir ifori yoki murakkab shakli boʻlmasligi
mumkin, biroq uning sehri uning tabiiyligi va hokisorligida. Uning yupqa, goʻyo shishadan
yasalgandek nozik yaproqlari shabadada tebranganda, qalbda ajib bir titroq uygʻotadi. Yashil
adirlar bagʻridagi olovrang nuqtalar inson koʻzini quvontiribgina qolmay, ruhini ham
yuksaltiradi.
Qizgʻaldoq — tabiatning alvon libosli kelinchagi boʻlib, u eng goʻzal fasl boʻlmish
bahorning tirik timsolidir. Bahorni ushbu gulsiz tasavvur etish mushkul; aynan u qir-adirlarni
oʻzining otashin ranglariga burkab, borliqqa oʻzgacha tarovat bagʻishlaydi. Qizgʻaldoq oʻzining
sodda qiyofasi, oʻtkir iforga ega emasligi bilan boshqa bogʻ gullaridan ajralib tursa-da, uning
kamtarin goʻzalligi koʻzni quvontiradi va qalbni eng nozik his-tuygʻularga toʻldiradi. Uning har
bir yaprogʻida tabiatning samimiyligi va hayotning gʻanimatligi aks etadi.
Qiygʻos ochilgan qizgʻaldoqlarning qir-adirlarga nafis tus berishi, mayin shabadada
goʻyo bir maromda raqs tushayotgandek tebranishini oddiy nigoh bilan ham ilgʻash mumkin.
Biroq shoir bu tabiiy manzarani oʻz she’rlariga shunday poetik boʻyoqlar va ohanglar bilan
koʻchiradiki, natijada qizgʻaldoq obrazi shunchaki oʻsimlik emas, balki jonli, his qiluvchi
timsolga aylanadi. Muhammad Yusuf qizgʻaldoqni tabiatning uzviy boʻlagi sifatida jonlantirib,
oʻquvchini bu goʻzallikka oddiy koʻz bilan emas, balki qalb koʻzi bilan boqishga, uning
zamiridagi gʻanimatlik va nafosatni his etishga undaydi.
Shoirning “Sevgi bamisoli...” deb boshlanuvchi she’rida qizgʻaldoq obrazi muhabbatning
naqadar nozik va omonat tuygʻu ekanligini ifodalovchi betakror timsolga aylanadi. Muhammad
Yusuf sevgi va qizgʻaldoq oʻrtasida shunday nozik parallel oʻrnatadiki, bu orqali kitobxonni
chuqur mushohadaga chorlaydi:
Sevgi bamisoli lolaqizgʻaldoq,
Teginmay boʻlmaydi,
Tegsang toʻkilar.
Alvon bir gumbazning oʻrtasi oppoq...
Buni bir men-u bir kapalak bilar.
Bu satrlarda qizgʻaldoqning tabiatiga xos boʻlgan noziklik va tez soʻluvchanlik insoniy
tuygʻularning eng yuksagi — sevgiga qiyoslanmoqda. Shoir “tegsang toʻkilar” deyish orqali
muhabbatning naqadar ehtiyotkorlik va e’zoz talab etishini, unga nisbatan qilingan har qanday
qoʻpol munosabat goʻzallikka zavol yetkazishini uqtiradi.
Shoir ushbu misralarda ilk muhabbat va qizgʻaldoq oʻrtasidagi botiniy oʻxshashlikka
tayanadi. Birinchi muhabbatning begʻubor, pokiza va takrorlanmas tuygʻu sifatidagi qisqa,
ammo yorqin umri qizgʻaldoqning tabiatdagi omonat yashash tarzi bilan mahoratli tarzda
uygʻunlashtiriladi. Bahorning ilk elchisi boʻlmish qizgʻaldoq oʻzining alvon rangi, nozikligi va
nafisligi bilan qalbda qanday hayajon uygʻotsa, ilk muhabbat ham inson ruhida shunday nafis
tebranishlarni paydo qiladi. Shoir nazdida, qizgʻaldoqning tegsang toʻkiluvchi barglari kabi,
birinchi tuygʻular ham nihoyatda ehtiyotkorlikni talab etuvchi, oʻtkinchi, ammo umrbod xotiraga
muhrlanuvchi goʻzal bir qismatdir.
Muhammad Yusuf ijodida qizgʻaldoq obrazi an’anaviy lirik doiradan chiqib, yangi
falsafiy ma’no-mazmun kasb etadi. Shoir talqinida bu gul — qadrlanmagan muhabbat va
oyoqosti qilingan begʻubor tuygʻular simvolidir. Adir bagʻrida yashnab turgan qizgʻaldoqning
beshafqat qoʻllar tomonidan uzilishi yoki e’tiborsizlik bilan toptalishi — insoniy
munosabatlardagi sadoqatning kamsitilishi va samimiyatning qadriga yetilmasligiga ishoradir.
Shoir qizgʻaldoqning omonat umri va nozik jismiga insoniy iztirobni yuklar ekan, dunyoning
bevafo va beshafqat sinovlari oldida himoyasiz qolgan “yarador koʻngil”qiyofasini yaratadi.
Buni:
Men oʻsha gumbazga boshimni suqdim -
Qizil koʻylakli bir qizgina kular:
Bunday boqma menga, uqdingmi?
Uqdim...
Buni bir menu bir kapalak bilar,-
kabi misralardan anglashimiz mumkin.
Muhammad Yusuf qizgʻaldoqning tabiiy nozikligi va qisqa umridan poetik dalil sifatida
foydalanib, muhabbatning yuzaki talqinlarini mohirona ochib beradi. Shoir nazdida sevgini
faqatgina “visolga erishish” deb tushunadigan, tuygʻularning botiniy sadoqatidan koʻra, lahzalik
zavqni ustun qoʻyadigan qalblar uchun muhabbat xuddi qizgʻaldoq kabi omonatdir. She’rdagi:
Soʻng u oqqanotim uchdi-yu ketdi,
Uning umri bir kun — choshgohda oʻlar...
misralari visolning naqadar gʻanimatligini, agar u ma’naviy ildizga ega boʻlmasa, choshgohga
yetmay zavol topishini ifodalaydi. “Momo yer aylanib manzilga yetdi” satri esa olamning mangu
aylanishi va bu charxpalak ichida insoniy tuygʻularning oʻtkinchiligi, faqatgina chinakam
dardga ega boʻlganlargina (men-u charxpalak) bu sirni anglashi mumkinligiga ishoradir.
Muhammad Yusuf she’riyatida qizgʻaldoq — koʻp qirrali obraz boʻlib, u shoirning lirik
qahramoni holatiga qarab turli qiyofalarda namoyon boʻladi. U shoir qalamida goh hayotni
endigina taniyotgan sodda qizaloq, goh sadoqati qadrlanmagan aldangan yor, gohida esa
insonning eng mahzun damlarida bosh egib turuvchi sirdosh singil qiyofasiga kiradi. Bu obraz
orqali shoir inson qalbining shodligidan tortib, eng tubsiz armonlarigacha boʻlgan masofani
qamrab oladi. Shu bois ham Muhammad Yusuf qizgʻaldogʻi — shunchaki gul emas, balki
she’riyatga koʻchgan tirik insoniy qismatdir.
Xulosa oʻrnida shuni aytishimiz mumkinki, shoir qizgʻaldoq timsolida oʻzbek xalqiga xos
boʻlgan kamtarinlik, samimiylik va tabiiy goʻzallikni koʻradi. Uning nazdida qizgʻaldoq —
“alvon koʻylak kiygan adir kelinchagi” boʻlib, u dabdabadan yiroq, ammo ichki nuri bilan qalbni
quvontiruvchi hokisorlik simvolidir.
Qizgʻaldoqning “tegsang toʻkiluvchi” nozikligi orqali shoir ilk muhabbatning omonatligi,
begʻuborligi va ehtiyotkorlik talab etishini badiiy asoslab beradi. Visolning gʻanimatligi va
tuygʻularning “choshgohgacha boʻlgan umri” bu obraz orqali oʻquvchiga chuqur mushohada
sifatida taqdim etiladi.
Shoir oʻquvchini tabiatga va insonga “qalb koʻzi” bilan boqishga undaydi.
Qizgʻaldoqning qisqa umri orqali hayotning naqadar azizligini, har bir lahza va har bir tuygʻu
sadoqatga loyiq ekanligini uqtiradi.
Muhammad Yusuf qizgʻaldogʻi — bu oʻzbekona qalbning badiiy ifodasidir. U yaratgan
bu timsol kitobxon qalbida mangu yashnaydigan, har bahor adirlarda qizil olov boʻlib yonadigan
va insonni ezgulikka chorlaydigan oʻchmas badiiy meros boʻlib qoladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. Andijon shahridagi Muhammad Yusuf nomidagi maktab-internatning
ochilish marosimida soʻzlagan nutqidan. [Elektron resurs]. URL:
https://www.gazeta.uz/oz/2019/05/17/m-yusuf/
2. Muhammad Yusuf. Saylanma.-T. “Sharq”, 2005.
3. Meyliboyev B. Muhammad Yusuf she’rlarida vatanparvarlik tuygʻularining uygʻunligi.
[Elektron resurs]. URL: https://inlibrary.uz/index.php/aijmr/article/view/80607
4. Mirqosimova M. Badiiy pedagogika. – Toshkent, 2019.
5. Muhammad Yusuf ijodining barkamol avlod tarbiyasidagi ahamiyati va oʻqitish metodikasi.
– Samarqand, 2014.
6. Muhammad Yusuf. Saylanma. – Toshkent: Sharq, 2005.
7. Muhammad Yusuf. [Elektron resurs]. URL:
https://uz.wikipedia.org/wiki/Muhammad_Yusuf
8. Ravshanova B. Muhammad Yusuf she’riyatining oʻziga xosligi. [Elektron resurs]. URL:
file:///C:/Users/PC/Downloads/DPTMS%200516.pdf
9. Raxmonova D. Muhammad Yusuf ijodida vatan tavsifi. [Elektron resurs]. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/muhammad-yusuf-ijodida-vatan-tavsifi/viewer
10. Salisheva Z. Muhammad Yusuf she’rlarida hayotiy haqiqat va badiiy mahorat. [Elektron
resurs]. URL: file:///C:/Users/PC/Downloads/77-81%20(1).pdf
11. Yoʻldoshev Q. Muhammad Yusuf. Hayoti va ijodini oʻrganish boʻyicha uslubiy qoʻllanma.
– Toshkent, 2020.