ALISHER NAVOIYNING “LISON UT-TAYR” ASARINI BADIIY
VA TASAVVUFIY XUSUSIYATLARI
Yusupova Dilnoza, Umida Faxriddinovna*
Oriental universiteti filalogiya va tillarni oʻqitish arab tili yoʻnalishining
1-bosqich talabasi
*Ilmiy rahbar - Oriental universiteti, Tillar 1 kafedrasi Dotsenti, filol.f.f.d (PHD)
Annotatsiya. Mazkur maqolada Alisher Navoiyning “Lison ut-tayr” dostoni badiiy va
tasavvufiy jihatdan tahlil qilinadi. Asardagi qushlar ramzi, Simurgʻ obrazi, ilohiy ishq falsafasi,
nafsga qarshi kurash gʻoyasi, ramziylik va majoz, hikoyat usuli hamda Navoiy uslubining oʻziga
xos xususiyatlari keng yoritiladi. Ayniqsa, Simurgʻ obrazining tasavvufdagi “vahdat ul-vujud”
ta’limoti bilan bogʻliqligi chuqur tahlil etiladi. Maqolada badiiy san’atlarning qoʻllanishi
koʻplab misollar orqali izohlangan.
Kalit soʻzlar:Lison ut-tayr, Alisher Navoiy, Simurgʻ, tasavvuf, qushlar ramzi, vahdat ulvujud, ilohiy ishq, ramziylik, majoz, hikoyat, badiiy san’atlar.
Annotation. This article analyzes Alisher Navoi’s epic poem Lison ut-tayr from artistic
and Sufi perspectives. The study extensively examines the symbolic meaning of birds, the image
of Simurgh, the philosophy of divine love, the concept of struggling against the nafs (ego),
symbolism and allegory, the narrative function of parables, and the distinctive features of
Navoi’s literary style. Particular attention is devoted to the connection between the image of
Simurgh and the Sufi doctrine of wahdat al-wujud (“Unity of Being”). The article also explains
the use of artistic and poetic devices through numerous textual examples.
Keywords: Lison ut-tayr, Alisher Navoi, Simurgh, Sufism, symbolism of birds, wahdat alwujud, divine love, symbolism, allegory, parable, poetic devices.
Аннотация. В данной статье поэма Алишера Навои «Лисон ут-тайр»
рассматривается с художественной и суфийской точек зрения. В работе подробно
анализируются символика птиц, образ Симурга, философия божественной любви, идея
борьбы с нафсом, символизм и аллегория, роль назидательных рассказов, а также
своеобразие художественного стиля Навои. Особое внимание уделяется связи образа
Симурга с суфийским учением «вахдат ал-вуджуд» («единство бытия»). Кроме того, в
статье использование художественных средств и поэтических приёмов объясняется на
основе многочисленных примеров из текста.
Ключевые слова: «Лисон ут-тайр», Алишер Навои, Симург, суфизм, символика
птиц, вахдат ал-вуджуд, божественная любовь, символизм, аллегория, притча,
художественные средства.
Kirish.
Alisher Navoiyning “Lison ut-tayr” dostoni Sharq mumtoz adabiyotining eng murakkab
va falsafiy asarlaridan biridir. Bu dostonni oddiy syujetli asar sifatida oʻqib boʻlmaydi. Asardagi
har bir qush, har bir safar, har bir vodiy va hatto oddiy dialog ham tasavvufiy ma’nolarni
yashirib turadi. Navoiy bu asarni yozishda Farididdin Attorning “Mantiq ut-tayr” asaridan
ilhomlangan boʻlsa-da, uni oddiy takrorlamaydi. U asarga yangi ruh, turkiy tafakkur va chuqur
insoniy kechinmalar olib kiradi.“Lison ut-tayr” - inson ruhining Haq sari qilgan ichki sayohati
haqidagi dostondir. Bu sayohat tashqi emas, ichki safardir. Inson oʻz nafsini yengib, qalbini
poklab, oxir-oqibat oʻzidagi ilohiy haqiqatni anglash sari yoʻl oladi.(9.201-223. B)
Asardagi eng asosiy ramz - qushlardir. Navoiy qushlarni oddiy jonivor sifatida emas,
inson ruhining turli holatlari sifatida tasvirlaydi. Har bir qush inson xarakteridagi ma’lum bir
zaiflik yoki fazilatning timsolidir. Masalan, bulbul gulga oshiq. U Simurgʻ sari yoʻlga chiqishni
istamaydi, chunki uning qalbi gul ishqiga bogʻlangan. Bu holat dunyoviy muhabbatga berilib
qolgan insonni bildiradi. Tovus esa jannatni sogʻinadi. U oʻzining goʻzalligidan magʻrur. Shu
sababli u Haq yoʻliga emas, oʻz nafsiga oshufta boʻlib qoladi. Qargʻa uzoq umr istaydi. Bu
insondagi dunyoga yopishib olish hissining timsolidir.(8.1-3 B)
Hudhud esa barcha qushlarni yoʻlga boshlovchi pir obrazdir. Tasavvufda
pir - muridni Haqqa eltuvchi ruhiy ustozdir. Hudhud qushlarga yoʻl naqadar ogʻir boʻlishini
aytadi, ammo haqiqiy kamolot faqat shu yoʻldan oʻtish bilan kelishini tushuntiradi.Bu jihatdan
“Lison ut-tayr” inson ruhiyatining katta ramziy xaritasiga oʻxshaydi.
(2. 175-190.B)
“Lison ut-tayr”ning eng murakkab va eng goʻzal obrazi - Simurgʻdir. Simurgʻ oddiy
afsonaviy qush emas. U mutlaq haqiqatning, ilohiy nur va komillikning timsolidir.
Qushlar uzoq safar qiladi. Ular togʻlardan, sahrolardan, dahshatli vodiylardan oʻtadi.
Yoʻlda koʻplari halok boʻladi. Ba’zilari qoʻrqadi, ba’zilari ortga qaytadi. Faqat oʻttiz qush
manzilga yetib boradi.Eng buyuk haqiqat esa oxirida ochiladi:
ular izlagan Simurgʻ - oʻzlari edi. Bu yerda Navoiy juda nozik tasavvufiy fikrni beradi. Inson
Haqni uzoqdan qidiradi. Aslida esa Haq uning qalbida yashaydi. Odam oʻz nafsidan,
manmanligidan, dunyo havasidan qutulsa, oʻzidagi ilohiy mohiyatni koʻra boshlaydi.(1.1-175 B)
“Si murgʻ” fors tilida “oʻttiz qush” degan ma’noni beradi. Bu juda chuqur badiiy
topilma.Navoiy shu orqali:Haq va inson orasidagi bogʻliqlikni; ruhiy birlikni; “vahdat ul-vujud”
falsafasini ifodalaydi. Bu sahna asarning eng hissiy nuqtasidir. Chunki qushlar butun umr
tashqaridan izlagan haqiqat aslida oʻz qalblarida ekanini anglaydi.Bu inson hayotiga ham juda
yaqin fikrdir. Ba’zan odam baxtni, ma’noni yoki haqiqatni uzoqlardan qidiradi. Holbuki, u oʻz
qalbini anglaganida eng katta haqiqatga duch keladi.
(3.158-161.B)
Asarda ishq oddiy sevgi emas. U -ruhni poklaydigan ilohiy olov sifatida tasvirlangan.
“Lison ut-tayr”da ham ishq eng asosiy harakatlantiruvchi kuch sifatida tasvirlanadi.Navoiy
nazarida aql chegaralangan. Aql- hisoblaydi, qoʻrqadi, manfaat izlaydi. Ishq esa insonni oʻzidan
yuqoriga koʻtaradi.Asarda ishq: ruhiy uygʻonish;oʻzlikdan kechish; Haqqa yaqinlashish
vositasidir. Navoiy koʻp joylarda ishqni olovga oʻxshatadi:“Ishq oʻti ichra kuyar jon sham’i.”Bu
yerda “jon sham’i” isti’oradir. Inson ruhi shamga oʻxshatilmoqda. Ishq esa uni eritayotgan
olovdir.Yana bir oʻrinda:“Ishq daryosiga choʻkmasang, gavhar topmassan.”Bu tashbeh orqali
ishq daryoga, haqiqat esa gavharga qiyos qilinmoqda.Quyidagi ta’limotda ishq odamni sindiradi,
poklaydi va qayta tugʻdiradi. Shu sababli qushlarning yoʻli azobli. Chunki komillik oson
kelmaydi.(2.175-180)
“Lison ut-tayr” boshidan oxirigacha ramziy asardir. Navoiy ochiq aytmagan balki
ma’nolarni timsollar ichiga yashirgan.Masalan:Qushlar -inson ruhi,safar qilish esa -suluk
yoʻli,vodiylar -ruhiy maqom,simurgʻ - Haq,hudhud qushi esa murshid yani ustoz.(6.1-30
B)Navoiy “Lison ut-tayr”asarida juda boy poetik vositalardan foydalanadi.Misol tariqasida
Tashbeh. Bu bir narsani boshqasiga oʻxshatish.Misol:“Koʻngul qushi ishq osmonida parvoz
qildi.”Bu yerda:koʻngil qushga; ishq osmonga oʻxshatilgan. Yana:“Ishq dengizida gʻarq boʻlgan
oshiq.”Bu yerda ishq dengizga qiyos qilinmoqda.Yana bir poetic vosita bu Isti’oradir.Bu -
yashirin oʻxshatish.Misol:“Ishq oʻti.”Bu yerda ishq olov sifatida tasvirlangan.“Qalb
oynasi.”Qalb oynaga oʻxshatilmoqda. Asardagi ta’limotda qalb poklansa, unda Haq aksi
koʻrinadi.“Nafs zanjiri”da esa- nafs kishini bogʻlab qoʻyuvchi zanjir sifatida ifodalangan.Bu
poetik vositalar asarning hissiy ta’sirini kuchaytirgan.(7.1-8 B)
Alisher Navoiyning “Lison ut-tayr”dagi uslubi Sharq mumtoz adabiyotining eng yuksak
badiiy namunalaridan biri hisoblanadi. Navoiy bu asarda shunchaki voqealarni bayon qilmaydi,
balki har bir soʻz, har bir obraz va har bir tashbeh orqali chuqur ruhiy-falsafiy ma’nolar yaratadi.
Shoir uslubining eng katta xususiyati shundaki, u bir vaqtning oʻzida ham falsafiy, ham hissiy,
ham musiqiy, ham nihoyatda obrazli boʻla oladi. Shu sababli “Lison ut-tayr”ni oʻqigan oʻquvchi
nafaqat fikrlaydi, balki asarni qalban his qiladi.
Navoiy murakkab tasavvufiy gʻoyalarni oddiy va xalqona obrazlar yordamida tushuntira
olgan. Tasavvuf falsafasi aslida juda murakkab ta’limot hisoblanadi. Unda “vahdat ul-vujud”,
“fano”, “baqo”, “suluk”, “ma’rifat” kabi chuqur tushunchalar mavjud. Lekin Navoiy bu
tushunchalarni quruq falsafiy bayon orqali emas, balki badiiy timsollar orqali yoritgan.Yoʻl
obrazi ham Navoiyning eng muhim timsollaridan biridir. Asardagi safar oddiy masofa bosib
oʻtish emas, balki insonning ma’naviy kamolot yoʻlidir. Bu yoʻlda inson turli sinovlarga duch
keladi. Ba’zan yiqiladi, ba’zan adashadi, ba’zan esa oʻzidan kechishga majbur boʻladi. Navoiy
yoʻl obrazini tasvirlar ekan, aslida inson hayotining murakkabligini koʻrsatadi.(2.175-190 B)
Shoirning fikricha, inson oʻzligini unutib, ana shu ulkan haqiqat ichiga singib
ketgandagina komillikka erishadi.Masalan:“Ishq bahriga gʻarq oʻlmayin,
Gavhari maqsud topilmas.”Bu yerda:ishq -dengiz; haqiqat esa -gavhar sifatida tasvirlanmoqda.
Navoiy uslubida sham va quyosh obrazlari ham juda muhim oʻrin tutadi. Sham koʻpincha oshiq
qalbining timsoli boʻlsa, quyosh ilohiy nur va mutlaq haqiqatni bildiradi. Sham qanday yonib
atrofga yorugʻlik taratsa, oshiq ham ishq azobi orqali ruhiy poklanadi.Shoirning uslubidagi yana
bir muhim jihat musiqiylikdir. Navoiy she’rlarida soʻzlarning ichki ohangi juda kuchli.
Baytlarni oʻqiganda ularning musiqiy jarangi sezilib turadi. Bu holat ayniqsa takrorlar, qofiyalar
va tovush uygʻunligi orqali namoyon boʻladi.Masalan, undosh tovushlarning takrorlanishi
she’rga alohida ohang beradi:“Koʻngul qushi koʻkka qanot qoqti.”Bu misrada “q” tovushining
takrori baytga kuch va ritm bagʻishlaydi.(4.140-156 B)
Navoiy uslubining yana bir oʻziga xos tomoni- uning hissiy chuqurligidir. Shoir asarda
inson qalbidagi eng nozik holatlarni tasvirlay oladi:qoʻrquv; umid;iztirob;sogʻinch;hayrat;
muhabbat kabi kechinmalar nihoyatda tabiiy ifodalanadi. Shu sababli “Lison ut-tayr” faqat
falsafiy asar emas, balki kuchli ruhiy va hissiy asar hamdir.Asarda arabcha va forscha soʻzlar
koʻp ishlatilgan boʻlsa-da, til ogʻir taassurot qoldirmaydi. Chunki Navoiy soʻzlarni nihoyatda
mahorat bilan tanlaydi. U murakkab iboralarni ham tabiiy ohang bilan uygʻunlashtira oladi.
Shoirning til boyligi juda keng boʻlib, u birgina fikrni bir necha xil obraz va tashbeh orqali
ifodalashga qodir. Navoiy uslubining buyukligi shundaki, u oʻquvchini faqat voqealar bilan
emas, balki ruhiy kechinmalar bilan ham yashashga majbur qiladi. Shoirning har bir obrazi koʻp
qatlamli ma’noga ega. Oddiy oʻquvchi unda goʻzal tasvirni koʻrsa, chuqurroq mushohada qilgan
inson ulkan falsafiy ma’nolarni anglay boshlaydi.Adabiyotshunos olim A. Hayitmetov bu haqda
shunday yozadi:“Navoiy poetik uslubining kuchi — murakkab falsafiy mazmunni yuksak badiiy
shaklda ifodalay olishidadir.” (4. 140-156)
XULOSA
“Lison ut-tayr” -Alisher Navoiyning nafaqat tasavvufiy, balki inson ruhiyatini nihoyatda
nozik tasvirlagan buyuk falsafiy dostonidir. Asarni oʻqigan inson undagi voqealarni oddiy
qushlar haqidagi hikoya deb qabul qilmaydi. Chunki dostonning asl mohiyati insonning ichki
olamiga, qalbiga, ruhiy iztiroblari va ma’naviy kamolotiga qaratilgan. Navoiy qushlar obrazi
orqali aslida insonning oʻzini tasvirlaydi. Har bir qush- inson qalbidagi bir holat, bir istak yoki
bir zaiflikning ramzidir.Asarda qushlarning Simurgʻni izlab yoʻlga chiqishi tashqi safar emas,
balki insonning oʻz “men”ini anglash sari qilgan ruhiy sayohatidir. Bu yoʻl nihoyatda ogʻir va
mashaqqatli. Chunki inson komillikka yetishi uchun avvalo oʻz nafsini yengishi zarur. Navoiy
nafsni insonning eng katta dushmani sifatida talqin qiladi. Insonni Haqdan uzoqlashtiradigan
narsa boylik, mansab yoki dunyo emas, balki shu narsalarga haddan tashqari bogʻlanib qolgan
qalbdir. Shu sababli dostondagi koʻplab qushlar yoʻlda qolib ketadi. Kimdir qoʻrquv tufayli,
kimdir muhabbat tufayli, yana kimdir manmanligi sababli manzilga yetolmaydi. Bu orqali
Navoiy inson ruhiyatidagi eng murakkab jihatlarni ochib beradi.Dostonning eng buyuk va eng
ta’sirli nuqtasi Simurgʻ obrazi bilan bogʻliqdir. Simurgʻ asarda oddiy afsonaviy qush emas. U
mutlaq haqiqat, ilohiy nur, komillik va Haqning ramzidir. Qushlar uzoq va mashaqqatli safardan
soʻng Simurgʻni topaman deb oʻylaydilar, biroq oxir-oqibat Simurgʻ oʻzlari ekanini anglaydilar.
Ana shu lahza asarning eng chuqur falsafiy xulosasini beradi. Inson umr boʻyi haqiqatni
tashqaridan qidiradi, holbuki u haqiqat uning oʻz qalbida yashaydi. Inson oʻz qalbini poklasa,
nafsini yenga olsa va ruhini tarbiyalasa, oʻzidagi ilohiy mohiyatni anglay boshlaydi.Asarda
ilohiy ishq gʻoyasi ham markaziy oʻrin tutadi. Navoiy nazarida ishq oddiy hissiyot emas, balki
insonni poklaydigan, uni oʻzidan yuqoriga koʻtaradigan ruhiy quvvatdir. Ishqsiz inson
komillikka yetolmaydi. Shu sababli dostondagi safar aslida ishq yoʻlidir.(5.1-10 B) Bu yoʻlda
inson oʻzidan kechadi, nafsini sindiradi va oxir-oqibat ma’naviy uygʻonishga erishadi. Navoiy
ishqni olov, dengiz, quyosh kabi ulkan va cheksiz timsollar orqali tasvirlaydi. Bu obrazlar
asarning hissiy ta’sirini yanada kuchaytiradi.“Lison ut-tayr”ning yana bir buyuk jihati shundaki,
asar faqat diniy yoki tasavvufiy mazmun bilangina cheklanib qolmaydi. Unda inson ruhiyati juda
tabiiy va hayotiy tasvirlangan. Dostondagi qoʻrquv, umid, iztirob, adashish, sabr va izlanish kabi
holatlar bugungi inson qalbiga ham juda yaqin. Shu sababli asar oradan asrlar oʻtgan boʻlsa ham
oʻz qimmatini yoʻqotmagan.(10.201-223 B)
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.Alisher Navoiy. Lison ut-tayr. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nashriyoti, 1991. 45–175-betlar.
2. Komilov N. Tasavvuf. Toshkent: Movarounnahr, 2009. 175–190-betlar.
3. Farididdin Attor. Mantiq ut-tayr. Tehron, 1998. 160–180-betlar.
4. Hayitmetov A. Navoiy lirikasining poetikasi. Toshkent: Fan, 1985. 140–156-betlar.
5. Izzat Sulton. Navoiyning qalb daftari. Toshkent, 1969. 90–115-betlar.
6 Razzoqov A. “Lison ut-tayr” dostoni kompozitsiyasi va obrazlari uygʻunligi.
https://goldenscripts.tsuull.uz/index.php/goldenscripts/article/view/121
7.Rahimova U. Badiiy adabiyotda ramziy obrazlarning oʻziga xos talqini.
1-8 betlar.https://journalss.org/index.php/obr/article/view/15568/14971
8 Rustamovich A.S. Lison ut-tayr asaridagi qahramonlar va ularning ramziy siymosi.
https://worldsiencepub.com/index.php/shokhal/article/view/3165 1-3b
9. Valixoʻjayev B. Oʻzbek mumtoz adabiyoti tarixi. Samarqand, 2002. 201–223-betlar.
III
KLASSIK MATNLARNI ZAMONAVIY O‘ZBEK
TILIGA TARJIMA QILISH MUAMMOLARI VA
IMKONIYATLARI
* * *
PROBLEMS AND OPPORTUNITIES OF TRANSLATING
CLASSICAL TEXTS INTO MODERN UZBEK