BARKAMOL AVLOD TARBIYASIDA “QOBUSNOMA”
OʻGITLARINING OʻRNI VA AHAMIYATI
1Nizomiddinova Shirin Ziyomiddin qizi, 2Egamova Shoxida Djalilovna
1Oriental universiteti, Ona tili va adabiyoti (rus) ta’lim yoʻnalishi, 501-guruh talabasi
2Ilmiy rahbar, f.f.n., dotsent
Annotatsiya. Mazkur maqolada XI asr Sharq pandnomachilik maktabining yorqin
namunasi — Unsurulmaoniy Kaykovusning “Qobusnoma” asari tadqiq etiladi. Unda asarning
mazmun-mohiyati, ma’naviy-ma’rifiy poydevori hamda zamonaviy jamiyatdagi ijtimoiypedagogik dolzarbligi atroflicha tahlil qilingan. Tadqiqot davomida inson kamoloti, axloqiy
mezonlar, oilaviy va ijtimoiy munosabatlar tizimi, shuningdek, kasb-hunar egallash va muomala
madaniyatiga oid qarashlar ilmiy asoslab beriladi. Xulosalar “Qobusnoma”ning komil inson
shaxsini shakllantirishdagi umuminsoniy tarbiyaviy ahamiyatini tasdiqlaydi.
Kalit soʻzlar: Qobusnoma, Kaykovus, pandnoma, axloq-odob, komil inson, ma’naviyat,
tarbiya, ota-ona munosabatlari, doʻstlik, kasb-hunar, ma’rifiy meros, Sharq adabiyoti,
tarbiyaviy gʻoyalar, hayotiy tajriba, ma’naviy qadriyatlar.
Аннотация. В данной статье исследуется яркий пример восточной школы
панднома XI века — произведение Унсурулмаони Кайковуса "Кабуснаме." В ней подробно
проанализированы суть и содержание произведения, его духовно-просветительская
основа и социально-педагогическая актуальность в современном обществе. В ходе
исследования научно обоснованы взгляды на развитие человека, нравственные критерии,
систему семейных и социальных отношений, а также на приобретение профессии и
культуру общения. Выводы подтверждают общечеловеческое воспитательное значение
“Кабуснаме” в формировании совершенной человеческой личности.
Ключевые слова: Кабус-наме, Кай-Кавус, панднаме, нравственность и этикет,
совершенный человек, духовность, воспитание, отношения родителей и детей, дружба,
профессия и ремесло, просветительское наследие, восточная литература,
воспитательные идеи, жизненный опыт, духовные ценности.
Annotation. This article examines the work “Qabus-nama” by Unsur al-Ma'ani
Kaykovus, a vivid example of the 11th-century Eastern school of pandnoma writing. It provides a
comprehensive analysis of the work's essence, spiritual and educational foundation, and its
socio-pedagogical relevance in modern society. In the course of the study, views on human
development, moral criteria, the system of family and social relations, as well as the acquisition
of a profession and the culture of communication are scientifically substantiated. Conclusions
confirm the universal educational significance of “Qabus-nama” in the formation of a perfect
human personality.
Keywords: Kabusnama, Kaykovus, pandnoma, morality, perfect person, spirituality,
upbringing, parental relations, friendship, profession, educational heritage, Eastern literature,
educational ideas, life experience, spiritual values.
Yurtboshimiz Sh.M. Mirziyoyev “Milliy taraqqiyot yoʻlimizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga koʻtaramiz” deb nomlangan kitobida “Biz yoshlarimizning milliy va
umumbashariy qadriyatlar ruhida tarbiyalash uchun bor kuch va imkoniyatlarimizni safarbar
etishimiz zarur”, deb ta’kidlaydi. Zero, Milliy va umuminsoniy qadriyatlar hayot sinovidan
oʻtgan, insoniyat taraqqiyotiga xizmat qiluvchi ijtimoiy hodisadir [5].
“Qobusnoma” — nafaqat oʻzbek va fors-tojik adabiyoti, balki butun Sharq xalqlari
ma’naviyatining bebaho xazinasi, XI asrning (1082–1083-yillar) eng mashhur va qadimiy
pandnomalaridan biridir [6]. Ziyoriy hukmdor Unsurul-Maoniy Kaykovus tomonidan oʻgʻli
Gilanshohga atab yozilgan ushbu asar oʻz davrining chinakam “hayot maktabi” hisoblanadi.
Ziyoriylar davrida ilm-fan, adabiyot va ma’naviyat rivoj topdi. Ayniqsa, Qobusnoma asari bu
sulolaning madaniy merosidagi eng muhim yodgorliklardan biri boʻlib, unda davlat boshqaruvi,
axloq-odob, tarbiya va hayotiy tajriba masalalari yoritilgan. Ziyoriylar sulolasi siyosiy jihatdan
yirik imperiya boʻlmagan boʻlsa-da, Sharq ma’naviyati va adabiy tafakkuri tarixida muhim iz
qoldirgan sulolalardan biridir. Asar 44 bobdan iborat boʻlib, u komil insonni tarbiyalashning
deyarli barcha jihatlarini qamrab olgan:
1) e’tiqod va ma’naviyat: Ollohni tanish, din asoslari va ota-onaga boʻlgan cheksiz
ehtiromning inson hayotidagi oʻrni;
2) ilm, san’at va hunar: she’riyat ilmi, musiqa nazariyasi, tibbiyot sirlari, savdogarlik
mahorati va dehqonchilik qoidalari kabi amaliy bilimlar;
3) ijtimoiy odob va muomala: soʻzlashish san’ati, mehmondorchilik va ovqatlanish
madaniyati, doʻst tanlashda adashmaslik hamda hayotiy vaziyatlarda oʻzni tutish qoidalari;
4) davlat va jamiyat boshqaruvi: podshohlik, vazirlik, kotiblik va lashkarboshilik kabi
mas’uliyatli vazifalarni bajarish tartib-tamoyillari.
Qobusnoma” shunchaki nasihatlar toʻplami emas, balki insonning jamiyatdagi mavqeyini
belgilovchi, uni har tomonlama yetuk qilib tarbiyalovchi hayotiy qoʻllanmadir. Undagi sodda va
tushunarli til, hayotiy misollar va hikmatlar asrlar osha oʻz qiymatini yoʻqotmay kelmoqda.
Millat tarbiyasi - har qanday zamon va makonda eng dolzarb masala boʻlib kelgan. Sharq
mutafakkirlari inson kamolotini faqatgina bilimda emas, balki axloq va odobning uygʻunligida
koʻrishgan. Bu borada Kaykovusning “Qobusnoma” asari shunchaki oʻgitlar toʻplami emas, balki
ham aqliy, ham jismoniy tarbiyaning mukammal xaritasidir.
Kaykovus talqinida odob — e’tiqodning amaliy ifodasi sifatida talqin etiladi. Asarning
debochasida keltirilgan ilohiy hamdlar esa butun matn davomida bayon etiladigan dunyoviy
pand-nasihatlar uchun mustahkam ma’naviy mezon vazifasini bajaradi.
Kaykovus shunday pand beradi: inson farzandidan oʻzi qanday munosabat kutsa, avvalo
oʻzi ham ota-onasiga nisbatan shunday muomalada boʻlmogʻi lozim. Zero, ota-onaga qilingan
har bir yaxshilik yoki yomonlik, albatta, farzand tomonidan qaytariladi. Bu fikrni u obrazli
tarzda insonni meva, ota-onani esa daraxtga qiyoslash orqali ifodalaydi: daraxt qanchalik yaxshi
parvarish qilinsa, uning mevasi ham shunchalik totli va sifatli boʻladi: “Oʻz farzandini sening
haqingda qanday boʻlishin tilasang, sen hamm ota-onang haqida shunday boʻlgʻil, nedinkim,
sen ota-onangga nima ish qilsang, farzanding ham sening haqingda shundoq ish qilur, chunki
odam mevaga, ota-ona daraxtga oʻxshaydur. Daraxtni har qancha yaxshi tarbiyat qilsang,
mevasi shuncha yaxshiroq va shirinroq boʻlur” [6].
Shu bois asarda asosiy e’tibor, avvalo, “daraxt”ni — ya’ni ota-onaning oʻzini tarbiyalash
masalasiga qaratiladi. Zero, komil farzand tarbiyasi, eng avvalo, komil ota-onadan boshlanadi.
Muallif oilada ota mas’uliyatiga alohida urgʻu berib, uning oʻrni beqiyos ekanini
ta’kidlaydi. Ota farzand tarbiyasida nafaqat boshqaruvchi, balki ibrat namunasi boʻlib, u
farzandni har tomonlama yetuk — adolatparvar, insonparvar, muruvvatli hamda yomonlikka
qarshi turadigan shaxs etib kamol toptirishi zarurligini uqtiradi.
Insonning ota-onasiga boʻlgan munosabati — uning kelajakdagi taqdirining goʻyo
koʻzgusidir. Farzand koʻpincha faqat oʻziga koʻrsatilgan munosabatni emas, balki ota-onasining
oʻz ota-onasiga, ya’ni bobo-buvisiga tutgan muomalasini ham ong ostida oʻzlashtiradi va uni
takrorlaydi. Demak, bugungi xatti-harakatlar kelajakdagi natijalarning mustahkam poydevorini
tashkil etadi.
Kaykovus ota-onalikni shunchaki huquq emas, balki ulkan ijtimoiy va ma’naviy burch
deb hisoblaydi. Otaning zimmasiga nafaqat moddiy ta’minot, balki farzandni adolatparvar,
insonparvar va yomonlikka qarshi tura oladigan shaxs qilib voyaga yetkazish vazifasi
yuklatilgan.
Kaykovus asarining eng diqqatga sazovor jihatlaridan biri — doʻstlikka berilgan chuqur
va oʻziga xos talqindir. Muallif oʻgʻli Gilonshohga murojaat qilib, shunday deydi: “Kishining
doʻstsiz boʻlganidan koʻra, birodarsiz (qarindoshsiz) boʻlgani afzalroqdir.” Bu fikr orqali u
tugʻishganlikning taqdir bilan bogʻliqligini, doʻstlik esa insonning ongli tanlovi va ruhiy yaqinlik
mahsuli ekanini ta’kidlaydi.
Kaykovus nazarida haqiqiy doʻstlik faqat soʻz bilan emas, balki amaliy mehr —
muruvvat, hadya, e’tibor va sadoqat orqali mustahkamlanadi. Doʻstlarini unutgan, ularni
qadrlamagan kishi esa oxir-oqibat yolgʻizlik girdobiga tushib qolishi muqarrar.
Kaykovusning ta’kidlashicha, inson qaysi tabaqaga mansub boʻlishidan qat’i nazar —
podshoh boʻladimi yoki oddiy hunarmand — eng avvalo bilimli, kasb-hunar egasi va
xushmuomala boʻlishi zarur. U oʻgʻliga: “Agar aqlli boʻlsang, hunar oʻrgan, zero hunar aqlning
koʻzidir”, - deb uqtiradi. Kaykovus yirik davlat arbobi sifatida jamiyatning turli qatlamlariga —
podshohdan tortib dehqongacha, tabibdan tortib shoirgacha — xos odob-axloq me’yorlarini
izchil yoritadi. Xususan, tabiblik haqida soʻz yuritar ekan, u faqat tibbiy bilimni emas, balki
shifokorning bemorga nisbatan mehr-muruvvati, insoniy munosabati va sir saqlay bilish
fazilatini ustuvor deb biladi.
Bu qarashlar bugungi zamon talqini bilan aytganda, kasb etikasining oʻsha davrda
shakllangan yuksak namunasi sifatida e’tirof etilishi mumkin.
Asarning buyukligi shundaki, u oʻquvchida shunchaki ma'lumot emas, balki yaxshi
tuygʻular uygʻota oladi. Rostgoʻylik, ota-ona rizoligi, sabr va halollik kabi tushunchalar asarda
quruq pand-nasihat emas, balki hayotiy rivoyatlar orqali singdiriladi. “Qobusnoma” - bu
shunchaki tarixiy meros emas, balki yosh avlodni barkamollik sari yetaklovchi, har bir ishni
“odobi bilan” bajarishni oʻrgatuvchi tirik qoʻllanmadir.
“Qobusnoma” asari yozilganiga qariyb ming yil oʻtgan boʻlsa-da, u bugungi kitobxon
uchun ham oʻz dolzarbligini saqlab kelmoqda. Buni bir necha asosiy omillar bilan izohlash
mumkin:
Birinchidan, Kaykovus ilgari surgan axloqiy-ruhiy qadriyatlar — halollik, adolat,
muruvvat, doʻstlik va ota-onaga hurmat kabi fazilatlar har qanday davr va jamiyat uchun
universal ahamiyat kasb etadi.
Ikkinchidan, asarda bayon etilgan pand-nasihatlar hayotiy tajribaga asoslangan boʻlib,
insonning kundalik turmushida uchraydigan muammolar va ularning yechimlarini sodda, loʻnda
va ta’sirchan tarzda ifodalaydi.
Uchinchidan, asarning tarbiyaviy yoʻnalishi nihoyatda kuchli: u nafaqat yosh avlodni,
balki kattalarni ham oʻz ustida ishlashga, oʻzini tarbiyalashga undaydi.
Toʻrtinchidan, “Qobusnoma”da kasb-hunar, muomala madaniyati, doʻstlik, oilaviy
munosabatlar kabi mavzular keng qamrab olingani bois, u har bir inson hayoti bilan bevosita
bogʻliq boʻlgan qoʻllanma sifatida qadrlanadi.
Shu jihatlar asarni zamonlar osha yashab kelayotgan, ma’naviy-ma’rifiy ahamiyatini
yoʻqotmaydigan nodir asarlar sirasiga kiritadi.
“Qobusnoma”ning buyukligi shundaki, u oʻquvchiga faqat ma’lumot berish bilan
cheklanmay, balki unda ezgu tuygʻularni uygʻota oladi. Asarda rostgoʻylik, ota-ona rizoligi,
sabr-toqat va halollik kabi tushunchalar quruq pand-nasihat tarzida emas, balki hayotiy misollar
va ibratli rivoyatlar orqali ta’sirchan shaklda singdiriladi.
Umuman olganda, Kaykovus yaratgan bu asar shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki
yosh avlodni barkamollik sari yetaklovchi, har bir ishni odob va mas’uliyat bilan bajarishga
undovchi tirik ma’naviy qoʻllanmadir.
Yurtboshimiz Sh.M.Mirziyoyev aytganlaridek: “Eng katta boylik – bu aql-zakovat va
ilm, eng katta meros – bu yaxshi tarbiya, eng katta qashshoqlik – bu bilimsizlikdir. Chindan ham,
bugun biz ulugʻ niyatlar bilan poydevor qoʻyayotgan yangi Uygʻonish davri mamlakatimizda
mana shunday ulkan boylik yaratishga, xalqimizning hayotini farovon qilishga va kelgusi
avlodlarga oʻzimizdan munosib meros qoldirishga xizmat qiladi”[1].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oʻqituvchi va murabbiylar
kuniga bagʻishlangan tantanali marosimdagi nutqi. https://president.uz/oz/lists/view/3864.
2 Mirziyoyev Sh.M.yoshlar tarbiyasi – eng muhim masalalardan. https://hozir.org/1-jamiyat-
taraqqiyotida-talim-tarbiyaning-tutgan-orni-nimada-j.html?
3. Berdiyeva L. Kaykovusning pedagogik merosida soʻz san’atini yoritilishi.
http://library.ziyonet.uz/uz/book/download/31795
4. Badalbayeva M. https://uzhurriyat.uz/2017/09/07/qobusnoma-asarida-yoshlar-tarbiyasi/
5. Inamov Q. Qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. https://cyberleninka.ru/article/n/qadriyatlar-va-
yoshlar-tarbiyasi/viewer
6. Kaykovus. Qobusnoma. –T.: “Oʻqituvchi”, 2006.
7. https://azkurs.org/unsurul-maoliy-kaykovus-qobusnoma.html
8. http://tarbiyaviy.uz/asos/marifiy/alloma/kaykovus.html
9. https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/tilshunoslik/qobusnoma-da-nutq-odobi-masalalari