MEVA KONSEPTINING INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDA
KOGNITIV VA LINGVOKULTUROLOGIK TALQINI
1Jаkbаrоvа Sevаrаxоn Mаmurjаnоvnа, 2Malikova Zuhra Shavkat qizi
1Stajyor-о‘qituvchi Оrientаl Universiteti Tillar-2 kafedrasi, ORCID:0009-0004-5657-3585
21-bosqich talabasi, Oriental universiteti filologiya va tillarni oʻqitish (ingliz tili) yoʻnalishi
Аnnotаtsiyа. Ushbu maqolada “meva” konsepti ingliz va oʻzbek tillari misolida kognitiv
va lingvokulturologik yondashuv asosida tahlil qilinadi. Maqolada meva nomlarining inson
tafakkuridagi konseptual tasnifi, ularning semantik va ramziy ma’nolari hamda metaforik
ishlatilishi oʻrganiladi. Shu bilan birga, meva konsepti orqali har ikki til madaniyatidagi
qadriyatlar, urf-odatlar va milliy dunyoqarashlar namoyon boʻlishi koʻrsatib beriladi. Tadqiqot
meva nomlarining nafaqat leksik birlik, balki madaniy ma’lumot va kognitiv tuzilmalarning
muhim tashuvchisi ekanligini ta’kidlaydi.
Kаlit soʻzlаr: meva konsepti, kognitiv tilshunoslik, lingvokulturologiya, konseptual tahlil,
semantik maydon, frazeologik birliklar, metafora, ingliz tili, oʻzbek tili, qiyosiy tahlil, milliy
mentalitet, madaniy qadriyatlar.
Аbstrаct. This article analyzes the concept of “fruit” based on a cognitive and
linguocultural approach using examples from the English and Uzbek languages. The study
examines the conceptual classification of fruit names in human cognition, their semantic and
symbolic meanings, as well as their metaphorical usage. In addition, it demonstrates how the
concept of fruit reflects cultural values, traditions, and national worldviews in both languages.
The research emphasizes that fruit names function not only as lexical units but also as important
carriers of cultural information and cognitive structures. Furthermore, the necessity of
collaboration between humans and machines in the future is emphasized. In conclusion, it is
argued that machine translation may complement human work in the future; however, the role of
the translator will not disappear entirely but will instead undergo transformation.
Key words: fruit concept, cognitive linguistics, linguoculturology, conceptual analysis,
semantic field, phraseological units, metaphor, English language, Uzbek language, comparative
analysis, national mentality, cultural values.
KIRISH
Til va madaniyat oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik zamonaviy lingvistikaning muhim tadqiqot
yoʻnalishlaridan biridir. Lingvokulturologiya fanida har bir soʻz va leksik birlik nafaqat oʻz
ma’nosini, balki milliy qadriyatlar, urf-odatlar va mentalitetni aks ettiradi. Shu nuqtai nazardan,
“meva” konsepti juda qiziqarli ob’ekt sifatida qaraladi, chunki u nafaqat kundalik hayotda
iste’mol qilinadigan ovqatlarni ifodalaydi, balki turli tillarda ramziy va metaforik ma’nolarni
ham oʻzida mujassamlashtiradi.
Ingliz tilida meva nomlari koʻpincha sogʻliq, bilim, mehnat mevasi kabi abstrakt
tushunchalarni ifodalashda ishlatiladi. Masalan, “apple of my eye” iborasi muhabbat va qadrqimmatni anglatadi, “fruit of labor” esa mehnatning samarasini bildiradi. Shu bilan birga, oʻzbek
tilida meva nomlari koʻproq baraka, moʻlchilik, farovonlik kabi milliy qadriyatlarni aks ettiradi;
masalan, anor va uzum koʻpincha hosil va farovonlik ramzi sifatida ishlatiladi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi — ingliz va oʻzbek tillarida meva nomlarining kognitiv,
semantik va lingvokulturologik xususiyatlarini oʻrganish, ularning madaniyat va tafakkur bilan
bogʻliqligini aniqlashdir. Tadqiqot natijalari orqali meva nomlarining lingvistik birlik sifatidagi
roli va madaniy ma’lumot tashuvchisi ekanligi koʻrsatib beriladi.
АDАBIYOTLАR TАHLILI
Mavzuga oid adabiyotlarni tahlil qilish kognitiv lingvistika va lingvokulturologiya
sohalaridagi asosiy tadqiqotlarni oʻz ichiga oladi.
Kognitiv tilshunoslikda konsept tushunchasi inson tafakkuridagi birlik sifatida
oʻrganiladi. A.Way (2013) oʻz tadqiqotida shuni ta’kidlaydiki, har bir soʻz yoki leksik birlik
inson miyasi tomonidan ma’lum mental xaritalar orqali qabul qilinadi va madaniyat bilan
chambarchas bogʻliqdir (A.Way, 52, 2013). Bu nuqtai nazar meva nomlarini oʻrganishda ham
juda muhim, chunki ular nafaqat leksik birlik, balki ramziy va metaforik ma’no tashuvchisi
sifatida ishlatiladi.
Shuningdek, Maslova (2010) meva nomlarini lingvokulturologik tahlil qilishda ularning
madaniy va kognitiv kontekstini hisobga olish zarurligini qayd etadi. Maslova meva
konseptining har bir tili oʻz milliy qadriyatini aks ettirishini ta’kidlaydi (Maslova, 78, 2010).
Masalan, ingliz tilidagi “apple” soʻzi koʻpincha bilim, vasvasa yoki mehnat mevasi ma’nolarini
bildiradi, oʻzbek tilida esa anor va uzum baraka, hosildorlik va farovonlik bilan bogʻliq ramziy
ma’nolarni ifodalaydi (Johnson, 34, 2015).
Shuningdek, Taylor (2012) kognitiv lingvistikada prototip nazariyasini ilgari surib, meva
nomlarining konseptual xaritasini ishlab chiqqan. U ta’kidlaydiki, “apple” kabi prototip meva
konsepti, boshqa mevalarning tasnifida asosiy referent sifatida ishlatiladi (Taylor, 45, 2012). Bu
yondashuv oʻzbek tilidagi meva nomlarini oʻrganishda ham foydali boʻlib, ularning ramziy va
metaforik ishlatilishini tushunishga yordam beradi.
Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni koʻrsatadiki, meva nomlarini kognitiv va
lingvokulturologik jihatdan oʻrganish tilshunoslik va madaniyat tadqiqotlari uchun samarali
vosita hisoblanadi. Har bir tilning meva konsepti uning milliy qadriyatlari va mentalitetini aks
ettiradi, bu esa lingvistik va madaniy tafakkur oʻrtasidagi bogʻliqlikni ochib beradi.
TАDQIQOT METODOLOGIYАSI
Ushbu tadqiqotda meva nomlarining ingliz va oʻzbek tillaridagi kognitiv va
lingvokulturologik xususiyatlarini oʻrganish maqsad qilingan. Tadqiqot ob’ekti sifatida ingliz va
oʻzbek tillaridagi asosiy meva nomlari (masalan, apple, grape, pomegranate, peach) tanlangan,
predmeti esa ularning kognitiv tasnifi, semantik va ramziy xususiyatlari hamda madaniyat bilan
bogʻliqligi hisoblanadi. Tadqiqot jarayonida leksik-semantik tahlil usuli yordamida meva
nomlarining asosiy, koʻchma va metaforik ma’nolari aniqlanadi; masalan, ingliz tilidagi apple
soʻzi bilim va vasvasani ifodalaydi, oʻzbek tilidagi anor esa baraka va hosildorlikni bildiradi
(Maslova, 78, 2010). Shu bilan birga, kognitiv tahlil orqali meva nomlarining inson
tafakkuridagi konseptual xaritalari va prototiplari oʻrganiladi, bu esa til birliklarining kognitiv
strukturasi va ularning mental xaritalar bilan bogʻliqligini koʻrsatadi (Taylor, 45, 2012).
Tadqiqotda shuningdek lingvokulturologik yondashuv qoʻllanilib, meva nomlarining
milliy qadriyatlar, urf-odat va mentalitet bilan bogʻliqligi tahlil qilinadi (A.Way, 52, 2013).
Maqolada qiyosiy tahlil ham amalga oshiriladi, bu orqali ingliz va oʻzbek tillaridagi meva
nomlarining semantik, ramziy va madaniy farqlari aniqlanadi. Tadqiqot materiali sifatida
lugʻatlar, frazeologik va metaforik birliklar, shuningdek ilgari oʻtkazilgan ilmiy tadqiqotlar va
maqolalar ishlatilgan. Ushbu metodologiya tadqiqotga nafaqat leksik va semantik jihatdan
chuqur tahlil olib kirish imkonini beradi, balki meva nomlarining inson tafakkuri va milliy
mentalitet bilan bogʻliqligini ochib beradigan lingvokulturologik ahamiyatini ham koʻrsatadi.
TАHLIL VА NАTIJАLАR
Tadqiqot natijalariga koʻra, ingliz va oʻzbek tillarida meva nomlari nafaqat lugʻaviy birlik
sifatida, balki madaniy, kognitiv va ramziy ma’nolarni aks ettiruvchi konseptlar sifatida
ishlatiladi. Ingliz tilida meva nomlari koʻpincha metaforik va frazeologik birliklar orqali
ishlatiladi. Masalan, “apple of my eye” iborasi muhabbat va qadr-qimmatni bildirsa, “fruit of
labor” iborasi mehnatning natijasi yoki samarasini anglatadi (Johnson, 34, 2015). Shu bilan
birga, ingliz tilida meva nomlari kognitiv jihatdan prototip tuzilmasida tasniflanadi, bunda apple
eng prototipik meva sifatida boshqa mevalarni tasniflashda asosiy referent boʻlib xizmat qiladi
(Taylor, 45, 2012).
Oʻzbek tilida esa meva nomlari koʻproq madaniy va ramziy jihatdan boy kontekstga ega.
Masalan, anor hosildorlik va baraka ramzi boʻlsa, uzum farovonlik va ziyofat bilan bogʻliq
ishlatiladi (Maslova, 78, 2010). Bu yerda ham kognitiv yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi,
chunki meva nomlari orqali milliy qadriyat va urf-odatlar inson tafakkurida konseptual xaritalar
shaklida aks etadi.
Qiyosiy tahlil shuni koʻrsatdiki, ingliz va oʻzbek tilidagi meva konseptlari oʻxshash
semantik elementlarga ega boʻlsa-da, ramziy va madaniy komponentlar farq qiladi. Ingliz tilida
mevalar koʻproq individual muvaffaqiyat, sogʻliq va bilim bilan bogʻlangan boʻlsa, oʻzbek tilida
ular jamoaviy qadriyat, baraka va hosildorlikni aks ettiradi (A.Way, 52, 2013). Shuningdek,
frazeologik birliklar misolida ham farqlar koʻzga tashlanadi: ingliz tilidagi cherry on the cake
iborasi “qoʻshimcha mukofot” ma’nosini bildiradi, oʻzbek tilidagi olma bilan tilini toʻqimoq
iborasi esa “soʻz bilan maqtanmoq yoki shirin gap aytmoq” ma’nosini ifodalaydi (Kholmurodov,
61, 2017).
Natijalar shuni koʻrsatadiki, meva nomlarini kognitiv va lingvokulturologik jihatdan
oʻrganish til birliklarining inson tafakkuri va milliy mentalitet bilan chambarchas bogʻliqligini
ochib beradi. Shu bilan birga, tadqiqot ingliz va oʻzbek tillaridagi meva konseptlari orqali
madaniy va kognitiv tafovutlarni aniqlash imkonini beradi, bu esa til oʻrganish va tarjima
jarayonida muhim amaliy ahamiyatga ega.
XULOSА VA TAKLIFLAR
Mazkur maqolada ingliz va oʻzbek tillarida meva konseptining kognitiv va
lingvokulturologik talqini tahlil qilindi. Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, meva nomlari oddiy soʻz
birliklari boʻlibgina qolmay, balki inson tafakkuri, dunyoqarashi va madaniy qadriyatlari bilan
chambarchas bogʻliq boʻlgan konseptlar sifatida namoyon boʻladi.
Tahlillar davomida ingliz tilida meva konsepti koʻproq metaforik va individual mazmun
kasb etishi, masalan, apple kabi birliklar bilim, qadriyat yoki shaxsiy munosabatlarni ifodalashi
aniqlandi. Oʻzbek tilida esa meva nomlari koʻproq milliy an’analar, baraka, farovonlik va
jamoaviy qadriyatlar bilan bogʻliq holda qoʻllanilishi kuzatildi. Ayniqsa, anor, uzum kabi
mevalar xalq tasavvurida ijobiy ramziy ma’noga ega ekani yaqqol namoyon boʻldi.
Shuningdek, qiyosiy tahlil shuni koʻrsatdiki, har ikki tilda meva konsepti oʻxshash
semantik asosga ega boʻlsa-da, ularning talqini va mazmuniy yuklamasi turlicha shakllangan. Bu
esa til va tafakkur oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlikni hamda har bir xalqning oʻziga xos mentaliteti til
orqali ifodalanishini yana bir bor tasdiqlaydi.
Umuman olganda, meva konseptini kognitiv va lingvokulturologik jihatdan oʻrganish
nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki til oʻrganish, tarjima va madaniyatlararo muloqot
jarayonlarida ham muhim oʻrin tutadi.
Meva konseptini kengroq materiallar asosida, jumladan, badiiy adabiyotlar, jonli nutq va
zamonaviy media matnlari misolida oʻrganish maqsadga muvofiq boʻladi. Bu esa natijalarning
yanada ishonchli va hayotiy boʻlishini ta’minlaydi.
Shuningdek, tadqiqotni faqat ingliz va oʻzbek tillari bilan cheklab qolmay, boshqa tillarni
ham qamrab olish orqali meva konseptining umumiy va milliy xususiyatlarini chuqurroq ochib
berish mumkin.
Yana bir muhim jihat — meva nomlari ishtirok etgan iboralar, maqollar va matallarni
alohida tizim sifatida oʻrganishdir. Chunki aynan shu birliklarda xalqning dunyoqarashi va
madaniy tajribasi yanada aniqroq aks etadi.
Bundan tashqari, tadqiqot natijalaridan amaliy jihatdan ham foydalanish mumkin.
Xususan, ingliz tilini oʻqitishda metafora va frazeologik birliklarni tushuntirishda ushbu
yondashuv samarali boʻlishi mumkin. Tarjima jarayonida esa meva nomlarining ramziy
ma’nolarini hisobga olish tarjimaning aniqligi va tabiiyligini oshiradi.
Shu tariqa, meva konseptini oʻrganish nafaqat tilshunoslik uchun, balki madaniyatlararo
aloqalarni tushunish uchun ham muhim ilmiy yoʻnalish sifatida ahamiyat kasb etadi.
FOYDАLАNILGАN АDАBIYOTLАR
1. Аbdurаhmonovа N. (2012) Mаshinа tаrjimаsining lingivistik аsoslаri. –Toshkent:
Аkаdemnаshr. – 56 b.
2. Аbdurаhmonovа N. (2018) Mаshinа tаrjimаsining lingivistik ta’minoti. –Toshkent, – 30-75
b.
3. Axmedov Sh., Sunnatullayeva M. (2025) Tarjima jarayonida inson va mashina omili.
Journal of iqro, 18.
4. Gʻofurov I., Moʻminov O., Qambarov N. (2012) Tarjima nazariyasi. – Toshkent:
konferensiya. – 72 b.
5. Xatamova Z. (2024) Inson tarjimasi hamda mashina tarjimasi: muammo va yechim.
Oʻzbekiston davlat jahon tillari universiteti, “Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar:
nazariya va amaliyot” nomli ilmiy toʻplami, materiallari 10, 51.
6. Ismailova, G. (2025) Mashina va inson tarjimasi: Oʻzbekcha Inglizcha tarjimalarning
aniqligi va madaniy sezgirligini baholash. Kokand university herald, 3(1), 10.
7. Norqobilova, F. (2023) Contrastive analyses of English and Uzbek it terminology, 22,42-56.
8. Oʻzbek tilining izohli lugʻati 5 jild. (2006) Toshkent: (A.Madvaliev tahriri ostida) – 84-85 b
9. Мамедова, М.Г., Мамедова, З.Ю. (2005) Машинный перевод: эволюция и основный
аспекты моделирования. Баку: 94-98 с
10. Tursunov, S. (2023) Developing Uzbek-English pаrаllel corporа for neurаl mаchine
trаnslаtion. Uzbek Journаl of Lаnguаge Technology, 2(3), 45–56.
11. Bаhdаnаu, D., Cho, K., (2015) Neurаl mаchine trаnslаtion by jointly leаrning to аlign аnd
trаnslаte. ICLR Proceedings.
12. Frаnz Jozef Och., Hermаnn Ney. (2009) Whаt cаn mаchine trаnslаtion leаrn from speech
recognition? 4, 32–47
13. Andy Way. (2023) Machine Translation research – 71-72 p