OʻZBEK TALABALARIDA ARAB TILINI OʻRGANISH
JARAYONIDA KOʻP TILLIK (MULTILINGVIZM)NING IJOBIY
VA SALBIY TA’SIRI
التأثيرات الإيجابية والسلبية للتعدّد اللغوي في تعلّم اللغة العربية لدى الطلبة الأوزبك
Mavlanova Mahfuza Mahammadjanovna1, Talipov Nodir Batirovich2
1Oriental universiteti Sharq filologiyasi fakulteti Arab tili yoʻnalishi 1-bosqich talabasi
2Ilmiy rahbar: Oriental universiteti, Tillar-1 kafedrasi katta oʻqituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Oʻzbekistonda arab tilini oʻrganuvchi talabalarda koʻp
tillilik (oʻzbek, rus, ingliz va arab tillari)ning oʻqish jarayoniga koʻrsatadigan ijobiy va salbiy
ta’siri tahlil qilinadi. Koʻp tillilik talabalarga lugʻat zaxirasini kengaytirish, turli manbalardan
parallel foydalanish imkonini berishi bilan birga, til aralashuvi, kod-almashish, grammatik va
tarjima xatolarini kuchaytirishi mumkinligi koʻrsatib beriladi. Tadqiqot davomida soʻrovnoma
va kuzatish usullari qoʻllanib, real dars jarayonidan olingan muammoli vaziyatlar misol sifatida
tahlil qilinadi hamda bu vaziyatlarni yengillashtirishga qaratilgan metodik tavsiyalar taklif
etiladi.
Kalit soʻzlar: koʻp tillilik, arab tili, kod-almashish, til aralashuvi, tarjima xatolari,
kommunikativ kompetensiya.
Аннотация. В данной статье анализируется положительное и отрицательное
влияние многоязычия (узбекского, русского, английского и арабского языков) на процесс
обучения студентов, изучающих арабский язык в Узбекистане. Показано, что
многоязычие, с одной стороны, способствует расширению словарного запаса студентов
и предоставляет возможность параллельного использования различных источников, а с
другой стороны, может усиливать явления языковой интерференции, кодового
переключения, а также грамматические и переводческие ошибки. В ходе исследования
были применены методы анкетирования и наблюдения, проанализированы проблемные
ситуации, зафиксированные в реальном учебном процессе, а также предложены
методические рекомендации, направленные на смягчение данных трудностей.
Ключевые слова: многоязычие, арабский язык, кодовое переключение, языковая
интерференция, переводческие ошибки, коммуникативная компетенция.
Abstract. This article analyzes the positive and negative effects of multilingualism
(Uzbek, Russian, English, and Arabic) on the learning process of students studying Arabic in
Uzbekistan. On the one hand, multilingualism helps students expand their vocabulary and
enables them to use various sources in parallel; on the other hand, it may intensify language
interference, code-switching, as well as grammatical and translation errors. During the
research, questionnaire and observation methods were applied, problematic situations taken
from real classroom practice were analyzed, and methodological recommendations aimed at
easing these difficulties were proposed.
Keywords: multilingualism, Arabic language, code-switching, language interference,
translation errors, communicative competence.
Markaziy Osiyo hududida tarixan uch tilda – turkiy, forsiy va arab tillarida ilmiy va
madaniy hayot olib borilgani koʻp tillilik an’anasini shakllantirgan. “Til jamiyat taraqqiyoti bilan
uzviy bogʻliq boʻlib, inson tafakkuri va ijtimoiy muloqotining asosiy vositasi hisoblanadi.”91
Mustaqillikdan keyingi davrda Oʻzbekistonda rus, ingliz va boshqa xorijiy tillarni oʻrganish
kengaygani bois talaba-filologlar kundalik hayotida bir vaqtning oʻzida kamida uch-toʻrt til bilan
ishlashga majbur boʻlib qolmoqda. Talaba oʻzbek tilida oʻylaydi, rus tilidagi adabiyotlardan
foydalanadi, ingliz tilida internet manbalarini koʻradi, darsda esa arab tilida muloqot qilishga
harakat qiladi. Bunday lingvistik vaziyat bir tomondan katta imkoniyatlar yaratadi, boshqa
tomondan esa til aralashuvi va nutqiy muammoli vaziyatlar uchun zamin hozirlaydi. Shu sababli,
arab tilini oʻrganish jarayonida koʻp tillilikning aynan qaysi jihatlari foydali, qaysi jihatlari esa
qiyinchilik tugʻdirishini aniqlash dolzarb masala hisoblanadi.
Mazkur maqolada oʻzbek talabalarida kuzatiladigan koʻp tillilik holati ilmiy nuqtai
nazardan koʻrib chiqiladi. Avvalo, nazariy manbalarga tayangan holda koʻp tillilik va kodalmashish tushunchalari sharhlanadi, soʻngra Oriental universitetida tahsil olayotgan talabalarga
oid kichik empirik ma’lumotlar tahlil etiladi. Yakunda koʻp tillilikni “yoʻqotish kerak boʻlgan
muammo” sifatida emas, balki toʻgʻri boshqariladigan ta’lim resursi sifatida qoʻllash boʻyicha
takliflar ishlab chiqiladi.
Koʻp tillilik boʻyicha xorijiy adabiyotlarda asosan umumiy psixolingvistik jarayonlar, til
aralashuvi va ikkinchi tilni oʻzlashtirish mexanizmlari tahlil qilingan. “Til insonning nafaqat
fikrini ifodalash vositasi, balki uning madaniyati va tafakkur tarzini aks ettiruvchi muhim
ijtimoiy hodisadir.”92Mahalliy tadqiqotlarda esa koʻproq ingliz va rus tillariga oid ishlanmalar
uchrab, arab tili bilan bogʻliq misollar nisbatan kam yoritilgan. Shuningdek, mavjud darslik va
qoʻllanmalarda koʻp tilli talabaning real nutqiga xos kod-almashish holatlari alohida mavzu
sifatida muntazam tahlil qilinmaydi. Natijada talaba bu hodisani tabiiy hol deb qabul qilib, arab
tilida “toza nutq” yaratish zaruratini yetarlicha anglamaydi.
Ushbu tadqiqotda adabiyot tahlili bilan bir qatorda, kichik empirik ish ham olib borildi.
Oriental universiteti filologiya yoʻnalishida oʻqiyotgan 1–2-kurs arab tili guruhlarida qisqa
soʻrovnoma oʻtkazildi. Soʻrovnomada talabadan uyda, darsda va doʻstlari bilan qaysi tillarda
koʻproq gaplashishi, arab tilida fikr bildirayotganda qaysi til unsurlari aralashib ketishi, oʻzini
qaysi tilida erkinroq his qilishi haqida savollar berildi. Bundan tashqari, bir nechta dars jarayoni
kuzatilib, talabalarning ogʻzaki nutqi audio yozuvga olindi va keyinchalik tahlil qilindi.
Metod sifatida sifat tahlili (qualitative analysis), nutqiy xatolarni turlarga ajratish, kodalmashish holatlarini qayd etish hamda ularni kelib chiqish sababi boʻyicha guruhlarga boʻlish
usullari qoʻllanildi. Shuningdek, talabalarning oʻz fikrini oʻzbek, rus, ingliz va arab tillarida bir
mavzu asosida ketma-ket ifodalashga qaratilgan kichik tajriba mashgʻuloti oʻtkazildi. Natijalar
boʻlimida aynan shu kuzatuvlar asosida olingan ma’lumotlar umumlashtiriladi.
Soʻrovnoma natijalariga koʻra, talabalarning aksariyati kundalik hayotda asosan oʻzbek
tilida, internet va ijtimoiy tarmoqlarda esa koʻproq rus va ingliz tillarida muloqot qilishi ma’lum
boʻldi. Arab tili esa asosan dars jarayoni va uy vazifalarini bajarish doirasida qoʻllanayotganini
tan olishdi. Bu holat talaba ongida tillar oʻrtasidagi “faollik darajasi” turlicha ekanini koʻrsatadi:
oʻzbek tili tabiiy va avtomatik, rus va ingliz tillari axborot manbai, arab tili esa oʻrganilayotgan
91 Abduaziz Abduazizov. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – Toshkent: Oʻzbekiston Milliy universiteti nashriyoti,
2010.
92 Mahmudov Nizomiddin. Til va nutq madaniyati. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2013.
fan sifatida idrok qilinadi. Har bir tilning grammatik tizimi va nutqiy qurilishi oʻsha til egalari
tafakkuri va madaniy muhitining mahsuli sifatida shakllanadi.”93
Audio yozuvlarni tahlil qilish shuni koʻrsatdiki, talaba arab tilida gapirganda bir necha
turdagi til aralashuvlariga yoʻl qoʻyadi:
1. Leksik interferensiya (72% holatlar):
- « »أنا اليوم في جامعة طشقند اقتصاد(toʻgʻri: «(»أنا اليومَ في جامعةِ طشقند للاقتصاد
2. Grammatik interferensiya (48%):
- « »أنا كتاب عربي أقرأ الآن(toʻgʻri: «(»أنا أقرأُ كتابًا عربيًا الآن
3. Fonetik interferensiya (39%):
- « »قرأتُ كتابًا كَمِيلًاoʻrniga « » َكرَأ ُْت كِتَابًا كَمِيلًا(qof tovushi zaiflashgan).
“Koʻp tillilik sharoitida shaxsning til kompetensiyasi kengayadi, ammo tillar oʻrtasidagi
interferensiya nutq jarayonida ayrim qiyinchiliklarni ham keltirib chiqarishi mumkin.”94
Shu bilan birga, koʻp tillilikning ijobiy tomoni ham aniq kuzatildi. Talabalar yangi
arabcha soʻzlarni shunday strategiya bilan oʻzlashtiradi:
«" مفردة "مهارة" تُترجمُ في الإنجليزيةِ إلىskill"" ، وفي الأوزبكـيةِ إلىkoʻnikma".» (Arabcha «»مهارة
inglizchada «skill», oʻzbekchada «koʻnikma».)
Bu esa koʻp tillilik toʻgʻri boshqarilganda, til oʻrganish jarayonini sezilarli darajada
tezlashtirishi mumkinligini koʻrsatadi.
Olingan natijalar shuni anglatadiki, koʻp tillilikni faqat xato manbai sifatida koʻrish bir
tomonlama yondashuv boʻladi. Aslida, talabaning ongida faol ishlayotgan bir necha til uni tez
fikrlashga, ma’lumotlarni taqqoslashga va yangi til hodisalarini mavjud bilimlarga bogʻlashga
undaydi. Muammo shundaki, talaba qaysi vaziyatda qaysi tilni va qaysi uslubni tanlash
kerakligini aniq bilmaydi. Natijada, norasmiy muloqotga xos kod-almashish uslubi rasmiy
ogʻzaki va yozma nutqga ham koʻchib oʻtadi.
Shu bois arab tili dars jarayonida koʻp tillilikni maxsus mashgʻulotlar orqali boshqarish
taklif etiladi. Masalan, ma’lum vaqt davomida faqat arab tilida gaplashish talab qilinadigan “toza
nutq” segmentlarini joriy etish mumkin. Bu paytda oʻqituvchi va talabalar boshqa tillardagi
soʻzlarni ishlatmaslikka harakat qiladi, qiyin joylarda esa arabcha izoh berishga intiladi. Keyingi
bosqichda esa shu mashgʻulot tahlil qilinib, qayerda til aralashuvi sodir boʻlishi mumkinligi
muhokama qilinadi. Yana bir foydali usul – ongli kod-almashish mashqlari. Bunda talabalarga
bir mavzu beriladi va shu mazmunni navbat bilan oʻzbek, arab, rus va ingliz tillarida ifodalash
soʻraladi. Har bir bosqichda qaysi til vositasida mazmun aniqroq, qaysi holatda esa tushunarsiz
chiqqani muhokama qilinadi. Bu mashq talabalarga til tanlash va uslub tanlashni ongli ravishda
boshqarish koʻnikmasini beradi. “Interferensiya kundaligi”ni yuritish ham foydali: talaba oʻz
nutqida uchragan xatolarni yozib boradi, ularni til aralashuvi turi boʻyicha guruhlarga ajratadi va
har biriga toʻgʻri variantini izlab topadi. Bunday yondashuv xatoni faqat “minus” sifatida emas,
balki oʻrganish imkoniyati sifatida koʻrishga yordam beradi. Faqat arabcha nutq segmentlarida
oʻqituvchining «“) »حاولْ أن تشرحَ فكرتكَ بالعربيةِ قدرَ الإمكانIloji boricha fikringni arab tilida
tushuntirib koʻr”) kabi koʻrsatmalari talabani arabcha fikrlashga undaydi.”
Ushbu tadqiqot Oʻzbekiston talabalarining arab tilini oʻrganish jarayonida koʻp
tillilikning ikki tomonlama ta’sirini empirik material asosida isbotladi. 32 nafar talabaning 81,3
foizi kundalik hayotda uchta va undan ortiq tilni faol qoʻllaydi, arab tili esa 62,5 foizda faqat
dars jarayoniga cheklangan. Audio yozuv tahlilida kod-almashish 65 foiz, leksik interferensiya
93 Shavkat Rahmatullayev. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. – Toshkent: Universitet nashriyoti, 2006.
94 Yoʻldoshev Bozorboy. Sotsiolingvistika asoslari. – Toshkent: Fan, 2012.
esa 72 foiz holatda ustunlik qildi. Shu bilan birga koʻp tillilik yangi arabcha birliklarni tezroq
oʻzlashtirish va turli manbalardan parallel foydalanish imkonini ham berishi aniqlandi.
Maqolaning ilmiy yangiligi oʻzbek talabalarida arab tili oʻrganish jarayonida
kuzatiladigan koʻp tillilik holatini konkret empirik ma’lumotlar (soʻrovnoma, audio yozuvlar)
asosida tahlil qilganligidadir. Xususan, leksik, grammatik va fonetik interferensiya turlari
foizlarda guruhlangan holda bayon etildi. Koʻp tillilik faqat muammo sifatida emas, balki
maqsadli boshqarilganda arab tili ta’limi resursi sifatida baholanishi ilmiy asoslandi.
Tadqiqot natijalari arab tili oʻqituvchilari uchun koʻp tilli auditoriyada uchraydigan tipik
xatolarni oldindan bashorat qilish va darsni shunga mos rejalashtirish imkonini beradi.
“Sotsiolingvistik nuqtai nazardan til – bu jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni ifodalovchi va
ularni tartibga soluvchi muhim vositadir.”95
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ibragimov N. Arab tili grammatikasi. – Toshkent: “Gʻofurov Gʻulom” nashriyot-matbaa
ijodiy uyi, 2024.
2. Axrorov B. Keling, arab tilida gaplashamiz. – Toshkent: “Gʻofurov Gʻulom” nashriyot-
matbaa ijodiy uyi, 2017.
3. Hikmatov A. Arab va oʻzbek tillarining qiyosiy grammatikasi. – Toshkent: “Hilol nashr”,
2022.
4. Abduaziz Abduazizov. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – Toshkent: Oʻzbekiston Milliy
universiteti nashriyoti, 2010.
5. Shavkat Rahmatullayev. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. – Toshkent: Universitet nashriyoti,
2006.
6. Mahmudov Nizomiddin. Til va nutq madaniyati. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2013.
7. Ne’mat Mahmudov. Tilshunoslik nazariyasi. – Toshkent: Fan nashriyoti, 2018.
8. Sodiqov Qosimjon. Umumiy tilshunoslik asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2019.
9. Yoʻldoshev Bozorboy. Sotsiolingvistika asoslari. – Toshkent: Fan, 2012.
10. Mirtojiyev Mirtoji. Hozirgi oʻzbek tili. – Toshkent: Oʻzbekiston nashriyoti, 2015.
95 Sodiqov Qosimjon. Umumiy tilshunoslik asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2019.