ARAB TILIDA FLEKSIYA (E’ROB)NING LINGVOPOETIK
FUNKSIYALARI
Maxkamov Baxtiyor
Oriental universiteti oʻqituvchi-stajyori
Annotatsiya. Mazkur maqolada arab tilidagi e’rob hodisasi lingvopoetik nuqtayi
nazardan tahlil qilinadi. E’rob faqat grammatik koʻrsatkich sifatida emas, balki poetik ma’no,
badiiy ta’sir va estetik yukni yuzaga chiqaruvchi faol til vositasi sifatida talqin etiladi. Klassik
arab she’riyati namunalari asosida e‘robning semantik nozikliklarni ifodalash, ma’no
qatlamlarini kengaytirish, poetik urgʻu va emotsional ta’sirni kuchaytirishdagi roli ochib
beriladi. Tadqiqot natijalari e’robning badiiy matndagi funksional imkoniyatlarini chuqurroq
anglashga xizmat qiladi.
Kalit soʻzlar: e’rob, lingvopoetika, poetik ma’no, arab she’riyati, sintaktik erkinlik.
Abstract. This article analyzes the phenomenon of i’rab in the arabic language from a
linguopoetic perspective. The study interprets i’rab not merely as a grammatical marker, but as
an active linguistic device that generates poetic meaning, artistic impact, and aesthetic load.
Based on examples from classical arabic poetry, the research reveals the role of i’rab in
expressing semantic subtleties, expanding layers of meaning, and enhancing poetic emphasis
and emotional effect. The findings contribute to a deeper understanding of the functional
potential of i’rab in literary texts.
Keywords: i‘rab, linguopoetics, poetic meaning, Arabic poetry, syntactic freedom.
Аннотация. В данной статье явление и‘раба в арабском языке анализируется с
лингвопоэтической точки зрения. И‘раб рассматривается не только как грамматический
показатель, но и как активное языковое средство, раскрывающее поэтический смысл,
художественное воздействие и эстетическую нагрузку. На основе образцов классической
арабской поэзии выявляется роль и‘раба в передаче семантических нюансов, расширении
смысловых слоёв, а также в усилении поэтического акцента и эмоционального
воздействия. Результаты исследования способствуют более глубокому пониманию
функциональных возможностей и‘раба в художественном тексте.
Ключевые слова: и‘раб, лингвопоэтика, поэтический смысл, арабская поэзия,
синтаксическая свобода.
Arab tili grammatikasida e’rob (fleksiya) hodisasi muhim oʻrin egallaydi. An’anaviy arab
tilshunosligida e’rob, avvalo, soʻzlarning gap tarkibidagi sintaktik munosabatlarini belgilovchi
formal koʻrsatkich sifatida talqin qilingan. Biroq badiiy matn, xususan, she’riy asarlar doirasida
e’robning vazifasi faqat grammatik chegaralar bilan cheklanib qolmaydi. U poetik ma’no hosil
qilish, semantik nozikliklarni yuzaga chiqarish, emotsional va estetik ta’sirni kuchaytirishda
muhim lingvopoetik vosita sifatida namoyon boʻladi.
Soʻnggi yillarda badiiy matn tilini oʻrganishda grammatik birliklarning estetik va
semantik imkoniyatlariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Shu nuqtayi nazardan, arab tilidagi e’rob
hodisasini lingvopoetik jihatdan tahlil qilish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
E’robning arab she’riy matnlarida grammatik koʻrsatkichdan tashqari, poetik va semantik
yuk tashuvchi faol birlik sifatidagi roli muhimdir. Klassik arab she’riyati namunalarini
lingvopoetik tahlil qilish natijasida e’robning ham grammatik, ham sitilistik funksiyalari yuzaga
chiqadi.
Arab tilshunosligida e’rob tushunchasi dastlab Sibavayh, Xalil ibn Ahmad, Zamaxshariy
kabi klassik grammatiklar asarlarida tizimli ravishda bayon qilingan. Xususan, Zamaxshariyning
qarashlariga koʻra, e’rob – turli yuklamalar (omillar) oʻzgarishi bilan soʻz oxiridagi harakatning
yoki shaklan, yoki ma’nan oʻzgarishidir. Bu yondashuvda e’rob asosan strukturaviy hodisa
sifatida talqin etiladi.
Badiiy matn tili doirasida grammatik birliklar faqat sintaktik qurilish elementi boʻlib
qolmay, balki uslubiy ma’no yaratish vositasi sifatida ham xizmat qiladi. E’robning turli
shakllarda qoʻllanishi she’riy matnda ma’no siljishlari, semantik va stilistik rang-baranglikni
yuzaga keltiradi. Ayniqsa, arab she’riyatida soʻz tartibining nisbatan erkinligi e’robning poetik
imkoniyatlarini yanada kengaytiradi.
Lingvopoetik yondashuvga koʻra, e’rob uch asosiy vazifani bajaradi:
1. semantik aniqlikni ta’minlash;
2. poetik urgʻuni kuchaytirish;
3. emotsional-ekspressiv ta’sirni oshirish.
Ushbu funksiyalar she’riy matnda oʻzaro uzviy bogʻliq holda namoyon boʻladi.
Klassik arab she’riyati namunalari shuni koʻrsatadiki, e’rob shaklining oʻzgarishi ma’no
darajasida sezilarli farqlarni yuzaga keltirishi mumkin. Mubtado (ega) va xabar (ot-kesim), foil
(ega) va maf’ul (toʻldiruvchi) kabi sintaktik munosabatlarning faqat soʻz tartibi orqali emas,
balki e’rob yordamida aniqlanishi she’riy matnga keng sintaktik imkoniyatlar yaratadi. Bu holat
shoirga fikr va obrazni yanada ta’sirchan ifodalash imkonini beradi.
Ayrim hollarda shoir maqsadli ravishda odatiy e’rob shaklidan chekinib, ma’lum bir
soʻzni nasb (tushum kelishigi) yoki jarr holati (qaratqich kelishigi)da qoʻllaydi. Natijada
oʻquvchi e’tibori aynan shu birlikka qaratilib, poetik urgʻu kuchayadi. Bu holat e’robning
lingvopoetik vazifasini yaqqol namoyon etadi.
Bundan tashqari, e’rob vositasida bir misra ichida bir nechta semantik qatlam yuzaga
keladi. Birinchi qatlam grammatik munosabatni ifodalasa, ikkinchi qatlam badiiy va estetik
ma’noni ochib beradi. Ushbu koʻpqatlamlilik klassik arab she’riyatining muhim xususiyatlaridan
biri hisoblanadi.
She’riy matnda urgʻu faqat fonetik vositalar bilan emas, balki grammatik shakllar orqali
ham yuzaga keladi. Arab tilida e’robning oʻzgarishi soʻzning sintaktik vazifasini oʻzgartiribgina
qolmay, uning semantik ahamiyatini ham kuchaytiradi. Ayniqsa, misra oxirida kelgan
soʻzlarning raf’, nasb yoki jarr holatida qoʻllanishi she’rning umumiy ta’sirchanligini belgilaydi.
Qasida va gʻazal janrlarida misra yakunidagi e’rob shakli ritmik va semantik yakun
vazifasini bajaradi. Bu holat e’robning grammatik funksiya bilan bir qatorda poetik va musiqiy
vazifani ham bajarishini koʻrsatadi.
Arab she’riy matnlarida emotsional holat – sogʻinch, faxr, muhabbat yoki gʻazab –
koʻpincha grammatik vositalar yordamida kuchaytiriladi. E’rob shaklining oʻzgarishi nutq
ohangiga bevosita ta’sir koʻrsatib, hissiy rang-baranglikni yuzaga chiqaradi. Ayrim holatlarda
e’robning kutilmagan shaklda qoʻllanishi oʻquvchida kuchli emotsional ta’sir uygʻotadi.
Shu jihatdan e’rob she’riy matnda nafaqat ma’no yetkazuvchi, balki hissiy holatni
ifodalovchi muhim vosita sifatida namoyon boʻladi. Arab tilidagi e’rob hodisasi faqat grammatik
koʻrsatkich sifatida emas, balki badiiy matnda faol lingvopoetik vosita sifatida xizmat qiladi.
Klassik arab she’riyati namunalari asosida e’rob semantik nozikliklarni ifodalash, ma’no
qatlamlarini kengaytirish, poetik urgʻu va emotsional ta’sirni kuchaytirishda muhim rol oʻynashi
aniqlanadi.
E’robning badiiy matndagi funksional imkoniyatlarini yanada chuqurroq anglash arab
tilshunosligi va she’riyat tili tadqiqotlari uchun nazariy hamda amaliy ahamiyat kasb etadi.
Shoirlar soʻz oxiridagi e’rob shakllaridan ongli ravishda foydalanib, ma’no urgʻusini
oʻzgartirgan, obrazni chuqurlashtirgan va hissiy ta’sirni kuchaytirganlar.
1. Mubtada va xabar e’robi orqali poetik urgʻu. Quyidagi mashhur bayt Imru’ al-
Qays she’riyatidan olingan:
ِقِفا نَبْكِ مِن ذِكرى حبيبٍ ومَنْزِلِ ب ِِسقْطِ اللِ َّوى ب َْينَ الدَّخولِ ف ََحوْمَل
Tarjimasi: “Toʻxtanglar, suyukligim va uning manzilini eslab yigʻlaylik, Duxul, Havmal,
oʻrtasidagi Siqtillivoda”.
Bu baytda ِ ن َْبكfe’li majzum holatda kelib, murojaat ohangini kuchaytiradi. Mubtada va
xabar oʻrtasidagi sintaktik munosabat e’rob orqali aniqlanib, soʻz tartibining erkinligi she’riy
ohangni boyitadi. Agar fe’l boshqa e’rob shaklida keltirilganida, baytning emotsional kuchi
sezilarli darajada pasaygan boʻlur edi.
Bu misol e‘robning grammatik vazifadan tashqari, murojaat va sogʻinch hissini
kuchaytiruvchi poetik vosita ekanini koʻrsatadi.
2. Raf’ holati orqali ma’no kuchayishi. Mutanabbiy she’riyatida e‘robning poetik
imkoniyatlari ayniqsa yaqqol koʻzga tashlanadi:
َوالسَّيْفُ وَالرُّمْحُ وَالقِرْطاسُ وَالقَل َُم الخَيْلُ وَاللَّيْلُ وَالب َْيداءُ ت َْعرِفُني
Tarjimasi: Ot, tun va sahro meni taniydi, qilich, nayza, qogʻoz va qalam.
Bu baytda ُ الخيلُ، الليلُ، البيداءsoʻzlarining raf’ holatda kelishi ularni faol subyekt sifatida
koʻrsatadi. Bu yerda e’rob shoir shaxsining buyukligini ta’kidlashga xizmat qilmoqda. Agar
ushbu soʻzlar nasb yoki jarr holatida qoʻllanganida, poetik ta’sir butunlay oʻzgarib ketgan
boʻlardi.
E’rob bu baytda faxr va qudrat hissini grammatik shakl orqali
kuchaytiruvchi vosita sifatida namoyon boʻladi.
3. Jarr holati va semantik noziklik. Mutanabbiy she’riyatidan olingan quyidagi
misolda jarr holati alohida estetik yuk tashiydi:
َِول َِكنَّه َُضحِكٌ كَالب َُكاء َِوكَمْ ذَا ب ِِمصْرَ مِنَ المُضْحِكات
Tarjimasi: Misrda qanchadan-qancha kulguli narsalar bor, lekin u yigʻiga oʻxshash kulgudir.
Bu baytda َ ب ِِمصْرsoʻzining jarr holatda kelishi makonni fon sifatida emas, balki ma’naviy
holatni ifodalovchi vosita sifatida koʻrsatadi. Jarr bu yerda kinoya va istehzo ohangini
kuchaytirib, semantik chuqurlik hosil qiladi.
Bu holat e‘robning bevosita emotsional-estetik yuk tashishini yaqqol
namoyon etadi.
4. E’rob va ma’no qatlamlarining kengayishi. Quyidagi Zuhayr ibn Abu Sulmo
baytida e’rob ma’no qatlamlarini kengaytiradi:
َِومَا هُوَ عَنْهَا بِالحَدِيثِ المُرَجَّم َومَا الحَرْبُ إََِّّل مَا عَلِمْت ُْم وَذ ُْقت ُُم
Tarjimasi: Urush – siz yaxshi bilgan va oʻzingiz boshdan kechirgan haqiqatdir,
u haqidagi gaplar esa, hech qanday uydirma yoki tahmin emas.
Bu baytda ما الحربُ إلاkonstruksiyasida mubtada raf’ holatda kelib, umumlashtiruvchi va
qat’iy hukm ohangini yuzaga keltiradi.E’rob bu yerda ma’noni kuchaytirib, hikmatli xulosa
sifatida qabul qilinishiga xizmat qiladi.
Natijada bayt nafaqat mazmuniy, balki didaktik va falsafiy ta’sirga ham ega boʻladi.
5. Misra oxiridagi e’rob va ritmik yakun. Arab she’riyatida misra oxiridagi e’rob
shakli muhim poetik vazifani bajaradi. Masalan:
ِفَلا ت َْقن َْع بِما دُونَ النُّجوم ِإذا غامَرْتَ في شَرَفٍ مَرُوم
Tarjimasi: Agar sen yuksak sharaf sari intilsang, yulduzlardan past darajaga hech qachon rozi
boʻlma.
Bu baytda ِ النجومsoʻzining jarr holatda kelishi misraning ohangdor va mantiqiy
yakunlanishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, jarr holati pastlik va yuksaklik oʻrtasidagi semantik
qarama-qarshilikni yanada kuchaytiradi.
Xulosa. Yuqoridagi tahlillar shuni koʻrsatadiki, klassik arab she’riyatida e’rob hodisasi
grammatik tizim doirasidan chiqib, badiiy, semantik va emotsional yuk tashuvchi muhim
lingvopoetik vositaga aylanadi. Shoirlar e’rob shakllaridan ongli va maqsadli foydalangan holda
ma’no qatlamlarini kengaytirgan, poetik urgʻuni kuchaytirgan va she’riy nutqning estetik
ta’sirini oshirganlar.
Mazkur tadqiqot natijalari arab she’riyati tilini oʻrganishda grammatik birliklarni faqat
normativ jihatdan emas, balki badiiy-funksional nuqtai nazardan tahlil qilish zarurligini
koʻrsatadi. Bu esa arab tilshunosligi va she’riyat tili tadqiqotlari uchun muhim nazariy va amaliy
ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Baki Zakirovich Xolidov. Arab tili darsligi. Oliy oʻquv yurtlari uchun. Uchinchi nashr.
-T.: Oʻqituvchi, 1981.
2. Nosirova M. Oʻrta asrlar arab nahvidan na’munalar (Mahmud Zamaxshariyning
“Unmuzaj fi nahv” risolasi asosida). – T.: TOSHDSHI, 2004.
3. Hasanov M. Arab tili darslari. – T.: Movarounnahr, 2004.
4. Abdujabborov A. Arab tili. – T.: Toshkent islom universiteti, 2007.
5. Qodirov T. Sh, Aliyev D.I. Arab tili leksikologiyasi. – T.: Toshkent davlat
sharqshunoslik instituti, 2010.
6. Ibrohimov B. Arab tili. - T.: Universitet, 1991.
و الأنموذج في النحو. تصنيف أبي القاسم محمود ابن عمر الزمخشري اعتنى به سامي بن حمد المنصور. عمان؛ .7
1999 دار عمر للنشر التوزيع
المفصل في علم العربية تصنيف أبي القاسم محمود ابن عمر الزمخشري دراسة وتحقيق الدكتور فخر صالحقدارة .8
2003 - عمان دار عمر للنشر والتوزيع
جامع الدروس العربية مذيلا ببحثي البلاغة والعروض تأليف الشيخ مصطفى الغلاييني. تحقيق على سليمان شيارة .9
.2020 دمشق سوريا. مؤسسة الرسالة ناشرون