ARAB TILIDAGI ONLAYN SAVDOGA OID TERMINLAR
Xusniddinova Omina Farruh qizi1, Abdullayeva Shaxnoza2
1Oriental Universiteti Filologiya fakulteti AF-306-guruh talabasi
2Ilmiy rahbar: “Tillar-1” kafedrasi oʻqituvchisi
Annotatsiya. Ushbu ilmiy maqolada arab tilidagi onlayn savdoga oid terminlar
lingvistik va semantik jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda elektron tijorat jarayonida keng
qoʻllaniladigan asosiy atamalar, ularning leksik manbalari, shakllanishi va zamonaviy arab
tilidagi qoʻllanish xususiyatlari oʻrganiladi. Shuningdek, arab tilidagi onlayn savdo
terminlarining oʻzbek tilidagi muqobillari, hamda terminologik moslik masalalari qiyosiy
yondashuv asosida tahlil etiladi. Maqolada internet savdosi, elektron toʻlov tizimlari, yetkazib
berish, marketing va mijozlar bilan muloqot jarayoniga oid terminlar tizimlashtirilib, ularning
amaliy qoʻllanishi yoritiladi. Tadqiqot natijalari arab tilini oʻqitish, tarjima amaliyoti va
zamonaviy iqtisodiy terminologiyani oʻrganishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Tayanch soʻzlar: onlayn savdo, arab tili, terminologiya, elektron tijorat, tarjima, leksika,
semantik tahlil.
Abstract. This article analyzes terminology related to online commerce in the Arabic
language from linguistic and semantic perspectives. The study examines the key terms commonly
used in e-commerce, their lexical origins, formation patterns, and usage features in modern
Arabic. The article systematizes terminology associated with internet trade, electronic payment
systems, delivery services, digital marketing, and customer communication, highlighting their
practical application. The findings contribute to the teaching of Arabic, translation studies, and
the study of contemporary economic terminology.
Keywords: online commerce, Arabic language, terminology, e-commerce, translation,
lexicon, semantic analysis.
Iqtisodiyot an’anaviy shakldan raqamli (raqamlashtirilgan) iqtisodiyotga oʻtdi. Bunga
raqamli hayotning jadal rivoji sabab boʻlib, u boshqa barcha shakllardan ustunlik qila boshladi.
Ushbu asrda muhokama etilayotgan eng muhim mavzulardan biri elektron tijorat boʻlib, u veb
(internet)da mavjudligi bilan ajralib turadi va vaqt oʻtishi bilan yoʻqolib ketmaydi. Elektron
tijorat yaratgan muhit mamlakatlar oʻrtasidagi raqobatni kuchaytirdi, shuningdek, u kichik va
oʻrta tashkilotlargacha yetib bordi.
Shu bois, mazkur tadqiqot xalqaro savdoning rivojlanishiga turtki boʻlayotgan omillarni
aniqlashga, elektron tijoratning ushbu rivojdagi oʻrnini mahsul sifatida koʻrsatishga intiladi.
Shuningdek, tadqiqot elektron tijoratni cheklash va aniqlash mumkinmi-yoʻqligini, uning
tushunchalari va mohiyatini, arab mamlakatlaridagi amaliy holatini, jamiyat orasida tutgan
oʻrnini oʻrganadi. Bundan tashqari, elektron tijoratning arab iqtisodiyotlariga ta’siri, ushbu
turdagi savdoning mamlakatlar miqyosidagi ulushi va kelajakda undan nimalar kutilayotgani
ham tahlil qilinadi108.
Terminologiya [lot. terminus — chegara + yunon. logos — fan ta’limot] fan, texnika,
kasb-hunarning biror sohasida qoʻllanadigan terminlar majmun. Texnika terminologiyasi. Harbiy
- جانفي.2010 , على خلف سلمان الركابي التجارة الإلكترنية وواقع استخدامها على المستوى العربي-عرق.: مجلة الاقتصاد الجديد108
terminologiya. Ilmiy terminologiya. Oʻzbek tili terminologiyasi. Qori aka fanlar ichida avvalo
matematikani sevib oʻrganadi va uning oʻzbekcha terminoloiyasini ishlab chiqadi. M.
Oʻrazboyev, Moʻjizalar olami. Tilshunoslikning terminlarni oʻrganish, tartibga solish bilan
shugʻullanuvchi sohasi. Terminologiya mutaxassisi. Terminologiya boʻlimi. Seminar rus va
oʻzbek tillarining fonetikasini qiyosiy oʻrganish, orfoepiya, terminologiya va leksikologiya
masalalariga alohida e’tibor beradi109.
Terminologiyaga bagʻishlangan ishlamning barchasida yoki bu sohaning muayyan
tushunchalarini anglatadigan, definitsiyaga ega boʻlgan va asosan, nominativ funktsiyani
bajaradigan birliklar termin hisoblanadi deb qaraladi. A.Reformatskiy terminga ta’rif berar ekan,
“ terminlar- bu maxsus soʻzlardir” degan xulosaga keladi. A.V. Kalinin muayyan fanlar va
kasbkorlikda ishlatiladigan soʻzlamni “maxsus leksika” deb ataydi va uni ikki guruhga ajratadi.
R. Doniyorov bu fikrga e’tirozan “Bunday qat’iy da’vo aslini olganda, tilni “sinfiy” deb
hisoblagan ayrim olimlarning qarashlari davomidir, demak xatoga yoʻl qoʻymaymiz” deya
munosabat bildiradi. H.Jamolxonov terminga munosabatda boʻlar ekan quyidagicha yozadi:
“Terminlar fan-texnika, adabiyot, san’at va boshqa sohalarga oid ixtisoslashgan, qoʻllanishi
muayyan soha bilan chegaralangan tushunchalarni ifodalaydigan nominativ birliklardir: gulkosa,
shone (botanikada); to ‘rtburchak, kvadrat (geometriyada); ega, kesim (tilshunoslikda); qofiya,
turoq, vazn (adabiyotshunoslikda) kabi110.
Hamidulla Dadaboyevning “Oʻzbek terminologiyasi” kitobida ham quyidagicha
ta’riflarni uchratishimiz mumkin: V.P.Danilenkoning ta’kidlashicha, terminologiya deganda
umumadabiy tilning mustaqil fimksional turi, ya’ni an’anaviy fan tili (fan, ilm yoki texnika tili)
nazarda tutiladi. Fan tili umumadabiy tilning funksional sistemalaridan biri sifatida jonli
soʻzlashuv tili va badiiy adabiyot tili tushunchalari bilan bir qatorda turadi111.
Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti (OECD) elektron tijoratni raqamli aloqa
kanallari orqali raqamli toʻlov mexanizmlari tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan maxsus ishlab
chiqilgan platformalar orqali amalga oshiriladigan tovarlar va xizmatlarni sotib olish va sotish
deb ta’riflaydi.
Elektron tijoratning paydo boʻlishi besh oʻn yillikka toʻgʻri keladi, bu vaqt ichida u
sezilarli rivojlanishni boshdan kechirdi. 1970-yillarning boshlarida iqtisodiy muassasalarda
kompyuterlar joriy etilganidan beri koʻplab muhim bosqichlar bilan ulardan foydalanish XXI
asrning dastlabki ikki oʻn yilliklarida sezilarli darajada kengaydi va COVID-19 pandemiyasi
tufayli joriy etilgan toʻliq yoki qisman karantinlar natijasida oʻsishga guvoh boʻldi112.
Bu guruh sohaning asosiy atamalari va mijozning tizimdagi shaxsiy boshqaruviga oid
terminlarni oʻz ichiga oladi.
Elektron tijorat التجارة الإلكترونية
Onlayn xarid التسوق عبر الإنترنت
Onlayn doʻkon متجر إلكتروني
Foydalanuvchi hisobi حساب المستخدم
Tizimga kirish تسجيل الدخول
Hisob yaratish 113إنشاء حساب
109 Madvaliyev.A Oʻzbek tilining izohli lugʻati. - T.: “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti,
2006. - B.74.
110 https://cyberleninka.ru/article/n/termin-va-terminologiya-berilgan-ta-riflar/viewer
111 Даниленко В.П. Русская терминология. Опыт лингвистического описания, — М.: Наука, 1977.
.12- .2021 , جمال قاسم حسن محمود عبد السلام التجارة الإلكترونية. -العربي.: صندوق نقد العربي112
113 https://www.jumia.com.eg/ar/
Ikkinchi guruh tizimi tanlov va savdo jarayoni boʻlib, xarid qilish va mahsulotni tanlash
bosqichida ishlatiladigan terminlar.
Xarid savatchasi سلة التسوق
Savatchaga qoʻshish إضافة الى السلة
Ombordagi mavjudlik
مخزون
Mavjud emas غير متوفر
Oldindan buyurtma طلب مسبق
تقييم المنتج
Mahsulot bahosi 114مراجعة العملاء
Mijozlar sharhi
Uchinchi guruh tizimi, buyurtma va toʻlov boʻlib xaridni rasmiylashtirish va pul
oʻtkazmalari bilan bogʻliq atamalar.
Buyurtmani rasmiylashtirish إتمام الطلب
Buyurtmani tasdiqlash تأكيد الطلب
Buyurtma raqami رقم الطلب
Elektron toʻlov الدفع الإلكتروني
Yetkazilganda toʻlash الدفع عند الاستلام
Kredit karta بطاقة ائتمان
Bank oʻtkazmasi 115تحويل بنكى
Toʻrtinchi guruh tizimi, yetkazib berish va logistika boʻlib, mahsulotni mijozga yetib
borish jarayonini ifodalovchi terminlar.
Yukni kuzatish تتبع الشحنة
Yetkazib berish kompaniyasi شركة الشحن
116رسوم الشحن
Yetkazib berish narxi
Beshinchi guruh tizimi, ragʻbatlantirish va sotuvdan keyingi xizmat boʻlib, chegirmalar,
kafolat va mijozlarni qoʻllab quvvatlash terminlari.
Maxsus taklif عرض خاص
Chegirma خصم
Kupon
Kafolat قسيمة شراء
ضمان
Mahsulotni qaytarish
Qaytarish siyosati استرجاع المنتج
سياسة الإرجاع
Mijozlarga xizmat koʻrsatish 117خدمة العملاء
114 https://www.namshi.com/saudi-ar/fashion/women-fashion/
115 https://www.amazon.ae/customer
preferences/edit?ie=UTF8&preferencesReturnUrl=%2F&ref_=topnav_lang&language=ar_AE
116 https://www.namshi.com/saudi-ar/fashion/women-fashion/
https://www.amazon.ae/customer-117
preferences/edit?ie=UTF8&preferencesReturnUrl=%2F&ref_=topnav_lang&language=ar_AE
Xulosa
Olib borilgan tadqiqot natijasida quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
Terminologik tizimning shakllanishi: Arab tilidagi elektron tijorat terminologiyasi
nafaqat sof iqtisodiy tushunchalarni, balki axborot texnologiyalari va marketing sohalarini ham
oʻz ichiga olgan murakkab lingvistik tizim ekanligi aniqlandi.
Leksik-semantik xususiyat: Terminlarning aksariyati ingliz tilidagi xalqaro atamalarning
arab tiliga kalka (soʻzma-soʻz tarjima) qilinishi yoki oʻzlashtirilishi natijasida shakllangan boʻlib,
ular zamonaviy arab adabiy tilining boyishiga xizmat qilmoqda.
Amaliy ahamiyati: Tadqiqotda keltirilgan terminologik lugʻat va tahlillar kelajakda arab
tilidan oʻzbek tiliga iqtisodiy tarjimalarni amalga oshirishda, lugʻatshunoslikda va arab tilini
maxsus maqsadlar uchun (ESP) oʻqitishda muhim manba boʻlib xizmat qiladi.
Ijtimoiy-iqtisodiy ta’sir: Elektron tijorat terminlarining arab jamiyatida keng qoʻllanilishi
raqamli iqtisodiyotning ushbu mintaqada chuqur ildiz otganini va milliy iqtisodiyotlarning
oʻzaro integratsiyalashuvini koʻrsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Даниленко В.П. Русская терминология. Опыт лингвистического описания. — М.:
Наука, 1977. — 246 с.
.12 – العدد.2021 ، جمال قاسم حسن، محمود عبد السلام .التجارة الإلكترونية. – العربي: صندوق النقد العربي.2
على خلف سلمان الركابي .التجارة الإلكترونية وواقع استخدامها على المستوى العربي. – العراق: مجلة الاقتصاد.3
.2010 الجديد، جانفي
4. Madvaliyev A. Oʻzbek tilining izohli lugʻati. – T.: “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi”
Davlat ilmiy nashriyoti, 2006. – B. 74.
5. Termin va terminologiyaga berilgan ta’riflar. [Elektron resurs]. – Kirish tartibi:
https://cyberleninka.ru/article/n/termin-va-terminologiya-berilgan-ta-riflar/viewer
6. Amazon.ae – Customer preferences and language settings (Arabic). – URL:
https://www.amazon.ae/customer-preferences/edit?language=ar_AE
7. Jumia Egypt – Online Shopping in Egypt. – URL: https://www.jumia.com.eg/ar/
8. Namshi – Saudi Arabia Fashion Store (Women's Fashion). – URL:
https://www.namshi.com/saudi-ar/fashion/women-fashion/