TARIXIY ASARLARDA QOʻLLANILGAN OTLARNING
OʻRGANILISHIGA DOIR
Bahodirova Maxsuma, Abduqahhorova Mahfuza, Mirxosilova Omina, Shamsiddinova
Gulnoza
Orientral universtiteti tillar 1 kafedrasi arab filologiyasi afi 501 guruh oʻquvchilari
Annotatsiya. Maqolada oʻzbek tilidagi ot soʻz turkumining tarixiy taraqqiyotiga e'tibor
qaratilgan boʻlib, bunda asosiy urgʻu Alisher Navoiyning "Muhokamatul lugʻatayn" hamda
Abdurauf Fitratning "Sarf va Nahv" asarlarida turdosh otlar qanday tasniflangani masalasiga
beriladi. Tarixiy manbalarda qayd etilgan shaxs oti, oʻrin oti, qurol oti va ish oti kabi
tushunchalar bugungi tilshunoslik darsliklaridagi qarashlar bilan solishtiriladi. Ish davomida
terminlardagi tafovutlar, soʻz yasalishidagi siljishlar va semantik oʻzgarishlar masalasiga
oydinlik kiritilib, turdosh otlar borasidagi nomutanosiblikni bartaraf etish lozimligi asoslab
berilgan.
Kalit soʻzlar: ot soʻz turkumi, turdosh ot, shaxs oti, oʻrin oti, qurol oti, ish oti, mavhum
ot, "Muhokamatul lugʻatayn", "Sarf va Nahv", morfologik tasnif, deetimologizatsiya.
KIRISH
Hozirgi oʻzbek adabiy tilida ot soʻz turkumi mustaqil maqomga ega. U narsahodisalarning nomini bildirishi bilan birga egalik, kelishik va son kategoriyalari bilan ham
chambarchas bogʻliq. An'anaga koʻra, otlar ma'no koʻlamiga qarab atoqli va turdosh otlarga
boʻlinadi. Gap shundaki, aynan turdosh otlarning oʻz ichida qanday guruhlarga ajratilishi
masalasi oʻzbek tilshunosligi tarixida bir necha bor turli talqinlarga sabab boʻlgan.
(Nega aynan shu mavzu?) Bugungi kunda oliy oʻquv yurtlari talabalari uchun chop
etilgan darsliklarni varaqlar ekanmiz, turdosh otlarning tasnifi borasida bir xillik yoʻqligiga
guvoh boʻlamiz. Bir darslikda ular ikki guruhga ajratilsa, boshqasida sakkiz xil turga boʻlinadi.
Atamalar ham har xil: biri "aniq ot" desa, ikkinchisi "jismiy ot" deydi. Xususan, Abdurauf Fitrat
"Sarf va Nahv" asarida ilgari surgan "oʻrin oti", "qurol oti" yoki "ish oti" kabi tushunchalar
bugungi adabiyotlarda deyarli uchramaydi yoki butunlay boshqacha nomlar bilan ataladi. Mana
shu holat, nazarimizda, talabalarda ham, ayrim tadqiqotchilarda ham ma'lum bir
tushunmovchilikni keltirib chiqaradi.
Mazkur maqoladagi bosh maqsadimiz – Alisher Navoiy va Abdurauf Fitrat asarlaridagi
turdosh otlarga oid qarashlarni zamonaviy nazariyalar bilan yonma-yon qoʻyib, mavjud
tafovutlarni aniqlash va ularning ildizlarini ochib berishdan iborat. Shu maqsadda quyidagi
vazifalarni bajaramiz: Navoiyning shaxs otlari borasidagi fikrlarini tahlil qilamiz; Fitratning
turdosh otlarni qanday tamoyillar asosida guruhlaganini oʻrganamiz; bugungi darsliklardagi
xilma-xillikni koʻrsatib beramiz va nihoyat, bu ikki davr qarashlarini solishtirib, mavjud
muammolarni sanab oʻtamiz.
Tadqiqot ob'yekti sifatida yuqorida nomlari tilga olingan tarixiy asarlar hamda Q.
Sapayev, R. Sayfullayeva va Sh. Rahmatullayevlarning zamonaviy darsliklari tanlandi. Ishda
asosan qiyosiy-tarixiy metodga suyandik, kerakli oʻrinlarda tavsifiy va tahliliy usullardan ham
foydalandik.
ASOSIY QISM
1. Alisher Navoiyning "Muhokamatul lugʻatayn" asarida shaxs otlarining talqini
Turdosh otlar tasnifi haqida gap ketganda, koʻpchiligimizning yodimizga avvalo
zamonaviy darsliklar tushadi. Ammo bu boradagi ilk ilmiy mushohadalarni Alisher Navoiyning
"Muhokamatul lugʻatayn" (1499) asaridan topishimiz mumkin. Navoiy turkiy tilning fors tilidan
ustun jihatlarini sanar ekan, soʻz yasash imkoniyatlarining naqadar kengligini alohida uqtirib
oʻtadi. Ayniqsa, -chi affiksi bilan shaxs otlarining yasalishiga katta e'tibor beradi.
Asarda shunday satrlar bor: "Bazi alfozlarning soʻngida -ch, -yoy, -chi lafzudir,
ortirurlar, yo mansabning, yo hunarning, yo peshaning izhori uchun... Mansabda andoqki
qoʻrchi, suvchi, xizonachi, kerak-yarogʻchi... Hunar va peshada andoqki qushchi, borschi,
tamgʻachi... Andoqki qush hunarida dagʻi bu istiloh bordur andoqki qozchi, quvchi,
turnachi..." [1].
Bu satrlarni oʻqir ekanmiz, XV asrdayoq -chi affiksi nafaqat oddiy hunarmandchilikda,
balki yuqori mansab va lavozimlarni, hatto ovchilikning muayyan bir turini ifodalashda ham faol
qoʻllanganligini koʻramiz. Navoiyning oʻzi bu yerda affiksning uch vazifasini ajratib koʻrsatadi:
a) mansab (qoʻrchi, suvchi); b) hunar (qushchi, tamgʻachi); v) ov turi (qozchi, turnachi). Qizigʻi
shundaki, bugungi kun darsliklarida ham xuddi shu qolipdagi yasalmalar – suvchi, qiziqchi,
xizmatchi, jangchi, boʻyoqchi, futbolchi, millatchi – hali hanuz keng iste'molda [3]. Bu hol
tilimizda shaxs otlarining yasalish tizimi asrlar osha deyarli oʻzgarmay, barqaror va mahsuldor
boʻlib qolganini koʻrsatadi.
2. Abdurauf Fitratning "Sarf va Nahv" asarida turdosh otlarning tasnifi
XX asr boshlariga kelib, oʻzbek tilining ilmiy grammatikasini yaratish yoʻlida jiddiy
harakat boshlandi. Shu yoʻnalishdagi dastlabki va eng muhim qadamlardan biri Abdurauf
Fitratning "Sarf va Nahv" (taxminan 1925–1930) asari boʻldi. Fitrat bu kitobida turdosh otlarni
shunchaki sanab oʻtmaydi, balki ularning qanday yasalishi va qanday grammatik ma'no
anglatishiga qarab, ma'lum guruhlarga boʻlib chiqadi. Quyida uning asosiy tamoyillariga
toʻxtalamiz.
2.1. Oʻrin oti
Fitrat oʻrin anglatuvchi otlarni alohida guruh deb hisoblab, ularning yasalish yoʻlini aniq
koʻrsatadi: "Bir narsani oʻrnini bildirmak uchun shu narsaning otigʻa "-loq" qoʻshiladir. Ovloq,
toshloq, qishloq, oʻtloq kabi. Xoʻjandning ovloq qishlogʻi koʻpdir. ("Boburnoma")" [2]. Bundan
tashqari, ish-harakatning bajarilish oʻrnini bildirish uchun fe'l oʻzagiga -oq qoʻshilishini ham
aytadi: yotoq, yoloq, botqoq kabi. Oʻsha davr uchun bu haqiqatan ham ilgʻor qarash edi.
Biroq bugungi tilshunoslardan Q. Sapayev bu masalaga boshqacha yondashadi. Uning
ta'kidlashicha, qishloq va ovloq kabi soʻzlar tarixan qish va ov soʻzlaridan yasalgan boʻlsa-da,
bugungi til hissiyotida ular endi tub soʻzga aylangan. Ya'ni qishloq deganda endi "qishda
yashaydigan joy" tushunilmaydi, ovloq esa "ov qilinadigan joy" ma'nosidan uzoqlashib,
shunchaki "xilvat joy" ma'nosini olgan. Sapayev faqat toshloq va oʻtloq kabi soʻzlargina
yasamaligicha qolgan, deydi [5]. Nazarimizda, bu tilshunoslikda "deetimologizatsiya" deb
ataluvchi hodisaning yaqqol koʻrinishi boʻlib, soʻzning tarixiy ildizi va bugungi ma'nosi
oʻrtasidagi uzilishni koʻrsatadi.
2.2. Qurol oti
Fitratning yana bir e'tiborli guruhi bu – qurol oti. U bu xil otlarning shakliy
koʻrsatkichlarini batafsil sanab chiqadi: -gʻich (ochqich, suzgich), *-qi* (sipirgi, uzangi), *-
oq* (pichoq, oʻroq), -choq (oʻyinchoq, belanchak). Shuningdek, u -lik qoʻshimchasining ham ot
yasashini, jumladan, shodlik, yaxshilik kabi soʻzlarni eslatib oʻtadi [2]. Koʻrinib turibdiki, Fitrat
uchun soʻzning qanday vazifa bajarishi (qurol boʻlishi) asosiy mezon boʻlgan.
Ammo zamonaviy darsliklarni varaqlasak, bu yondashuv sezilarli oʻzgarganini koʻramiz.
Xususan, Q. Sapayev -lik qoʻshimchasini faqat "mavhum ot" yasovchi sifatida talqin
qilib, yoshlik, zargarlik kabi misollar bilan cheklanadi. Fitratning qurol otlarini esa "narsa va
oʻrin-joy otlari" degan umumiy sarlavha ostiga kiritib yuboradi [5]. Menimcha, bu yerda
Fitratning funksional qarashlari oʻrnini grammatik mavhumlik tamoyili egallab, tilning amaliy,
"jonli" qirralari biroz e'tibordan chetda qolgan.
2.3. Ish oti
Fitrat eng koʻp toʻxtalgan mavzu bu – ish oti (harakat nomi). U bu guruhni olti xil turga
boʻladi va har birining yasalish formulasini keltiradi: birinchisi -moq (yozmoq, kelmak);
ikkinchisi *-sh* (bilish, oʻqish); uchinchisi *-uv* (keluv, boruv); toʻrtinchisi *-im* (bilim,
terim); beshinchisi *-ch* (ishonch, quvonch); oltinchisi -qin (toshqin, yongʻin) [2].
Agar bugungi kun nazari bilan qaraydigan boʻlsak, bu olti tur hozirda kamida uch xil
grammatik hodisa sifatida baholanadi. R. Sayfullayeva -moq qoʻshimchasini fe'lning noaniq
shakli yoki harakat fe'li deydi [3]. Q. Sapayev esa -(i)sh, -(u)v va -moq shakllarini birgalikda
"harakat nomi" deb ataydi [5]. Fitratning *-im* va *-ch* bilan yasagan soʻzlari esa bugungi
kunda oddiy yasama otlar sirasiga kiritiladi. Vaholanki, Fitrat ularning barchasini bir tizimning
boʻlaklari deb bilgan. Bu hol terminologiyadagi nomutanosiblik talabalarni chalgʻitishi aniq.
3. Zamonaviy tilshunoslikda turdosh otlarning tasnifidagi xilma-xillik
Endi e'tiborimizni bugungi kun darsliklariga qarataylik. Koʻpchiligimizga ma'lumki, bu
borada yagona qolip mavjud emas. Quyida uch nufuzli olimning qarashlarini qisqacha solishtirib
oʻtamiz.
3.1. Q. Sapayev tasnifi
Sapayev turdosh otlarni aniq va mavhum otlarga ajratadi. Aniq otlar beshta sezgi a'zosi
orqali idrok etiladigan narsalarni (daftar, kitob, olma), mavhum otlar esa tushunchalarni (baxt,
doʻstlik, sevgi) ifodalaydi [5]. Tasnif sodda va tushunarli, biroq Fitrat aytgan "qurol oti" yoki
"oʻrin oti" kabi nozik farqlar bu yerda koʻrinmaydi.
3.2. R. Sayfullayeva tasnifi
Sayfullayeva esa ancha mufassal tasnif beradi. U turdosh
otlarni muayyan va mavhum turlarga boʻlib, muayyan otlarning sakkizta kichik guruhini
keltiradi: modda nomi, shaxs tavsifi, buyum nomi, oʻsimlik nomi, oʻrin-joy nomi, miqdor nomi
va hokazo [3]. Ayniqsa, "oʻrin-joy nomi"ning alohida olinishi Fitratning "oʻrin oti" guruhiga
oʻxshab ketadi. Ammo baribir Fitratdagi "qurol oti" tushunchasi bu yerda ham oʻz aksini
topmagan.
3.3. Sh. Rahmatullayev tasnifi
Rahmatullayev esa jismiy (konkret) va fikriy (abstrakt) otlar haqida gapiradi [4].
Uning ta'rificha, jismiy otlarni ushlab koʻrish mumkin, fikriy otlar esa faqat tasavvur qilinadi.
Terminlar boshqacha, ammo mazmun Sapayevnikiga yaqin.
4. Qiyosiy tahlil va mavjud muammolar
Yuqoridagilardan kelib chiqib, bir necha muhim tafovutlarni ajratib koʻrsatish mumkin:
Birinchidan, Fitratning tasnifi funksional-semantik xususiyatga ega. U soʻzning nima
uchun xizmat qilishiga qarab guruhlar ajratgan. Zamonaviy darsliklarda esa grammatikabstrakt yondashuv hukmron. Shu sababli "qurol oti" degan tushuncha "narsa-buyum oti" ichida
yoki "konkret ot" bagʻrida erib ketgan.
Ikkinchidan, "ish oti" tushunchasining taqdiri. Fitrat olti xil shaklni bir tizim deb bilgan
boʻlsa, bugungi tilshunoslikda ular turli boblarga – fe'lga ham, otga ham – tarqatib yuborilgan.
Bu esa, ayniqsa, oʻqitish jarayonida muayyan qiyinchiliklar tugʻdiradi.
Uchinchidan, mavhumlik mezonining oʻzi ham bir xil tushunilmaydi. Fitrat -
lik qoʻshimchasiga kengroq qaragan boʻlsa, Sapayev uni faqat mavhumlik bilan bogʻlaydi.
Holbuki, paxtalik yoki toshloqlik kabi soʻzlar aniq joy ma'nosini berishini unutmaslik kerak.
Toʻrtinchidan, tilimizdagi soddalashuv jarayoni. Fitrat davrida yasama
sanalgan qishloq, ovloq bugun tub soʻzga aylangan. Bu til tarixining murakkab, ammo qiziqarli
bir hodisasidir.
XULOSA
Xulosa oʻrnida aytishimiz mumkinki, Alisher Navoiy va Abdurauf Fitrat asarlaridagi
turdosh otlar tasnifi oʻzbek tilshunosligining ildizlari naqadar teran ekanini koʻrsatadi. Ularning
shaxs oti, oʻrin oti, qurol oti va ish oti haqidagi qaydlari bugungi kun uchun ham oʻz qimmatini
yoʻqotgani yoʻq. Ammo, afsuski, zamonaviy darsliklarda bu borada bir izchillik koʻzga
tashlanmaydi. Turli olimlar turlicha atamalar bilan ish koʻradi, bu esa oʻz navbatida ilmda va
ta'limda chalkashliklarga yoʻl ochadi.
Bunday vaziyatdan chiqish uchun quyidagi qadamlarni qoʻyish lozim deb oʻylaymiz:
avvalo, tarixiy va zamonaviy yondashuvlarni uygʻunlashtirgan yagona tasnif ishlab chiqish;
Fitrat taklif qilgan "qurol oti" singari amaliy ahamiyatga ega atamalarni yoki ularning aniq
muqobillarini darsliklarga qaytarish; "ish oti" masalasiga oydinlik kiritib, uning tarkibidagi
shakllarning bugungi maqomini aniq belgilash; -lik affiksining imkoniyatlarini toʻliq yoritish; va
nihoyat, deetimologizatsiya hodisasini maxsus oʻrganib, tilimiz tarixiga oid yangi ma'lumotlar
bilan boyitish zarur. Bu ishlarning amalga oshirilishi oʻzbek tili morfologiyasini oʻqitishda
izchillikni ta'minlashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Alisher Navoiy. Muhokamatul lugʻatayn. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va
san'at nashriyoti, 1948. – 132 b.
2. Fitrat A. Sarf va Nahv // Tanlangan asarlar. 4-jild. – Toshkent: Ma'naviyat, 2006. – B. 5–
112.
3. Sayfullayeva R. va boshq. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2009.
– 416 b.
4. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy oʻzbek tili. – Toshkent: Universitet, 2006. – 462 b.
5. Sapayev Q. Hozirgi oʻzbek tili (Morfemika, soʻz yasalishi va morfologiya). – Toshkent:
Istiqlol, 2009. – 284 b.