ALISHER NAVOIY GʻAZALLARIDA RANG LEKSIKASI:
KORPUS TAHLILI
Mahfuza Mavlanova Mahammadjonovna
Oriental universiteti Filologiya fakulteti 1-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada Alisher Navoiyning gʻazallari korpus lingvistikasi usullari
yordamida tadqiq etilgan boʻlib, rang ifodalovchi leksik birliklarning qoʻllanish chastotasi,
semantik xususiyatlari va badiiy-stilistik vazifalari tahlil qilinadi. Tadqiqotda “Xazoyin ulmaoniy” toʻplamidan olingan 400 dan ortiq gʻazal asosida rang nomlarining kontekstual
ma'nolari, ramziy yuklamalari va poetik funksiyalari aniqlangan. Olingan natijalar Navoiy
she'riyatida rang leksikasining alohida badiiy sistema sifatida shakllanganligi va unda turkiy
poetik an'ana bilan fors-tojik adabiy ta'sirning uygʻunlashganligi koʻrsatiladi.
Kalit soʻzlar: korpus lingvistikasi, rang leksikasi, Alisher Navoiy, gʻazal, kolorativ
birliklar, semantik tahlil, oʻzbek mumtoz adabiyoti.
Abstract. This article examines the ghazals of Alisher Navoi using corpus linguistics
methods, analyzing the frequency of use, semantic features, and artistic-stylistic functions of
color-denoting lexical units. Based on a corpus of over 400 ghazals from “Khazayin ul-Maoni”,
the study identifies contextual meanings, symbolic connotations, and poetic functions of color
terms. The results demonstrate that color vocabulary in Navoi's poetry forms a distinct artistic
system reflecting the synthesis of Turkic poetic tradition and Persian-Tajik literary influence.
Keywords: corpus linguistics, color lexicon, Alisher Navoi, ghazal, colorative units,
semantic analysis, classical Uzbek literature.
Аннотация. В данной статье газели Алишера Навои исследуются методами
корпусной лингвистики: анализируются частотность употребления, семантические
особенности и художественно-стилистические функции лексических единиц,
выражающих цвет. На основе корпуса более 400 газелей из сборника «Хазайин улмаоний» выявлены контекстуальные значения, символические коннотации и поэтические
функции цветообозначений. Результаты показывают, что цветовая лексика в поэзии
Навои сложилась в самостоятельную художественную систему, отражающую синтез
тюркской поэтической традиции и персидско-таджикского литературного влияния.
Ключевые слова: корпусная лингвистика, цветовая лексика, Алишер Навои, газель,
колоративные единицы, семантический анализ, классическая узбекская литература.
Hozirgi kunda tilshunoslikda raqamli usullardan foydalanish tobora keng tarqalmoqda.
Korpus lingvistikasi -matnlar toʻplami asosida til hodisalarini statistik va semantik jihatdan tahlil
qiluvchi soha-mumtoz adabiyotni yangicha metodologiya bilan oʻrganish imkonini beradi[4].
Shu nuqtai nazardan, Alisher Navoiy gʻazallaridagi rang leksikasini korpus tahlili asosida tadqiq
etish nafaqat uslubiyat, balki leksikologiya va kognitiv lingvistika uchun ham muhim ahamiyat
kasb etadi.
Rang soʻzlari har qanday tilning eng qadimiy va boy qatlamiga kiradi. Ular nafaqat koʻz
bilan idrok etiladigan rangni, balki insonning hissiy holati, mafkuraviy dunyoqarashi va
madaniy-ramziy tasavvurlarini ham ifodalaydi[2]. Navoiy gʻazallarida rang atamalari alohida
badiiy sistema sifatida namoyon boʻlib, ularning har biri oʻziga xos semantik maydon va poetik
vazifaga ega.
Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, toʻliq hajmli korpus tahlili asosida Navoiy
gʻazallarining rang tizimi ilk bor keng koʻlamda statistik jihatdan oʻrganilmoqda. Ilgari
bajarilgan ishlar koʻproq individual she'rlar yoki alohida rang nomlari doirasida qolgan boʻlsa,
ushbu tadqiqot butun "Xazoyin ul-maoniy" devoni miqyosida rang leksikasining toʻliq
manzarasini ochib berishga harakat qiladi.
Rang leksikasining badiiy matndagi oʻrni masalasi oʻzbek tilshunosligida bir qator
tadqiqotlarda koʻtarilgan boʻlsa-da, ularning aksariyati rang nomlarini alohida leksik birlik
sifatida yoki umumiy poetik vosita doirasida izohlash bilan cheklanadi [2]. Holbuki, rang
birliklarini yaxlit sistema sifatida, ularning oʻzaro munosabati, chastotaviy taqsimoti va
kontekstual vazifalari asosida oʻrganish rang tasvirining chuqur badiiy mexanizmlarini ochib
berishga xizmat qiladi. Shu jihatdan, Alisher Navoiy gʻazallaridagi rang leksikasini korpus
yondashuvi asosida tadqiq etish mumtoz she’riyatni oʻrganishda yangi ilmiy natijalar berishi
mumkin.
TADQIQOT MATERIALLARI VA USULLARI
Tadqiqotning asosiy manbayi sifatida Alisher Navoiyning “Xazoyin ul-maoniy” kulliyoti
tanlandi[1]. Bu kulliyot toʻrtta devonni “Gʻaroyib us-sigʻar”, “Navodir ush-shabob”, “Badoe' ulvasat” va “Favoyid ul-kibar” oʻz ichiga oladi va jami 3150 dan ortiq she'rni qamrab oladi. Tahlil
uchun 400 ta gʻazal tanlab olindi va ular elektron formatga oʻtkazilib, maxsus annotatsiyalash
amalga oshirildi.
Tadqiqotda quyidagi metodlar qoʻllanildi: (1) korpus lingvistikasi usullari chastota tahlili,
konkordans va kolokatsiya tahlili; (2) semantik tahlil - soʻzlarning asosiy va koʻchma ma'nolarini
aniqlash; (3) kognitiv lingvistika-rang nomlarining kontseptual metaforalar bilan bogʻliqligini
oʻrganish; (4) qiyosiy tahlil fors-tojik va turkiy rang an'analarini solishtirish. Matn tahlili uchun
AntConc korpus tahlili dasturi va Python tilida yozilgan maxsus skriptlardan foydalanildi[4].
Korpus asosida olib borilgan tahlil rang birliklarining faqat miqdoriy koʻrsatkichlarini
emas, balki ularning qanday kontekstlarda, qaysi obrazlar bilan birga va qanday semantik
yuklama bilan qoʻllanilganini aniqlash imkonini berdi. Bunday yondashuv badiiy matnni yuzaki
talqindan saqlab, rang leksikasining funksional va poetik xususiyatlarini kompleks oʻrganishga
yordam beradi [4]. Shu sababli, mazkur tadqiqotda statistik natijalar semantik va lingvopoetik
tahlil bilan uygʻun holda talqin qilindi.
Rang leksikasining chastota tahlili
Korpus tahlili natijasida 400 ta gʻazalda jami 359 ta rang nomining 745 marta
qoʻllanilganligi aniqlandi. Quyidagi jadvalda eng koʻp ishlatiladigan rang nomlari va ularning
asosiy semantik xususiyatlari keltirilgan[4]. Keltirilgan chastota koʻrsatkichlari “Xazoyin ulmaoniy” kulliyotidagi gʻazallar korpusi asosida aniqlandi [1].
1-jadval. Navoiy gʻazallarida rang nomlarining chastota koʻrsatkichlari
Rang nomi Chastota Ramziy ma'no Asosiy kontekst
Qizil (al) 87 Ishq, gulning rangi, qon Ma'shuqa yuzi, ishq oti
Oq (safed) 74 Poklik, tong, qogʻoz Koʻngil, umid metaforasi
Qora (siyoh) 68 Zulf, kecha, gʻam Hajr va mushkul holatlar
Yashil (sabz) 41 Jannat, umid, bahor Tabiat va ma'naviyat
Sariq (zard) 38 Xazon, hasrat, kasal Oshiq xolati tasviri
Koʻk (koʻk) 29 Osmon, daryo, bepoyon Ilohiy va kosmik tasvir
Oltin (zarrin) 22 Boylik, Quyosh, shuhrat Ta'rifiy kontekstlar
Rang nomlarining chastotaviy ustunligi ularning tasodifiy tanlanmaganini, balki aniq
poetik vazifani bajarishini koʻrsatadi. Xususan, qizil, oq va qora ranglarning yuqori chastotada
uchrashi Navoiyning ishq, hijron, poklik va dard kabi asosiy poetik tushunchalarni aynan rang
vositasida ifodalashga intilganini koʻrsatadi. Bu holat rang leksikasining gʻazal janridagi
yetakchi badiiy vositalardan biri ekanini tasdiqlaydi [3].
Jadvaldan koʻrinib turibdiki, eng koʻp qoʻllaniladigan rang nomi “al” - qizil boʻlib, u
ishq, gulning rangi va ma'shuqa yuzini ifodalash uchun keng ishlatiladi. Ikkinchi oʻrinda “safed”
-oq turadi- u poklik, tong va qogʻoz obrazlari bilan bogʻliq. Bu ikkala rang birgalikda barcha
rang nomlarining taxminan 43 foizini tashkil etadi, bu esa Navoiy she'riyatidagi muhim kolorativ
dominantlarni koʻrsatadi [3].
Rang soʻzlarining semantik xususiyatlari
Navoiy gʻazallarida rang nomlari koʻpincha toʻgʻridan-toʻgʻri rang ifodalash ma'nosidan
tashqari, keng ramziy yuklamaga ega. Masalan, “al”- qizil rangi - faqat vizual idrok emas, balki
ishq otashining ramzi sifatida qoʻllaniladi: "Koʻnglum oʻtigʻa yuz qizarib al boʻldi gul" misrasida
qizil rang bir vaqtning oʻzida gulning rangi, uyat va ishq alamini ifoda etadi[1].
“Siyoh”-qora soʻzi gʻazallarda asosan zulf -soch, kecha va gʻam bilan bogʻliq
kontekstlarda uchraydi. Qora rang hajr va dard ramziga aylanib, koʻchma ma'no ifodasi sifatida
ishlatiladi. Bu yerda rang va his-tuygʻu oʻrtasidagi sinesteziya hodisasi yaqqol koʻrinadi, ya'ni
rang idroki emotsional holatni ifodalash vositasiga aylanadi.
“Zard”-sariq rangi oʻziga xos semantik yuklamaga ega u Navoiy she'riyatida xazon,
xastalangan oshiq va kuz tabiatining ramziga aylanadi. “Yuz zard oʻldi, koʻz qizardi gʻamdin”
misrasida sariq yuz oshiqning holsizligini, qizil koʻz esa yigʻidan toliqishni ifodalaydi, bu ikkala
rang bir baytda kontrast sifatida qoʻllanilgan, bu esa Navoiyning rang bilan ishlash mahoratini
koʻrsatadi.
Alohida ta’kidlash joizki, Navoiy gʻazallarida rang birliklari koʻpincha statik holatda
emas, balki dinamik semantik jarayon doirasida namoyon boʻladi. Masalan, bir xil rang turli
baytlarda turlicha emotsional holatni ifodalashi mumkin. Bu esa rang ma’nosining kontekstga
bogʻliqligini koʻrsatadi. Bunday semantik harakatchanlik rang leksikasining mumtoz
she’riyatdagi asosiy xususiyatlaridan biri sifatida baholanadi [3].
Rang leksikasida turkiy va fors-tojik ta'sir
Korpus tahlili shuni koʻrsatdiki, Navoiy rang nomlarining taxminan 62 foizi forsiy-arabiy
kelib chiqishga ega al, safed, siyoh, zard, sabz, nilufar shular jumlasidandir. 38 foizi esa turkiy
asos bilan bogʻliq - qizil, oq, qora, yashil, koʻk. Bu nisbat oʻzbek mumtoz adabiyotidagi ikki
kuchli ta'sirning uygʻunlashuvini koʻrsatadi va Navoiyning oʻzbek adabiy tilini shakllantirish
jarayonidagi rolini yanada oydinlashtiradi [3].
Shu bilan birga, bir qator rang nomlari ikki tilda parallel holda mavjud boʻlib masalan,
fors. “safed” turkiy “oq”, fors. “siyoh” turkiy “qora”, Navoiy ularni koʻpincha poetik zarurat va
vazn talabiga koʻra tanlagan. Bu esa uning ikki til va ikkita adabiy an'anaga teng darajada
egaligini, shuningdek, rang nomlarini estetik me'zon boʻyicha tanlash qobiliyatini tasdiqlaydi[3].
Rang nomlarining ikki tilli shaklda parallel qoʻllanishi Navoiyning ikki adabiy an’anani chuqur
egallaganini koʻrsatadi. Shoir rang birliklarini nafaqat ma’no, balki ohang, vazn va estetik talab
asosida tanlagan. Bu holat rang leksikasining nafaqat semantik, balki fonetik va stilistik omil
sifatida ham muhimligini koʻrsatadi [3]. Natijada, rang soʻzlari Navoiyning individual uslubini
shakllantiruvchi muhim komponentga aylanadi.
Kognitiv metaforalar tizimi
Rang soʻzlarining kognitiv tahlili shuni koʻrsatdiki, Navoiy gʻazallarida ranglar
kontseptual metaforalar tizimini tashkil etadi. Asosiy metafora modellari quyidagicha: QIZIL-
ISHQ va HAYOT; OQ-POKLIK va UMID; QORA- GʻAM va HAJR; SARIQ-XAZON va DARD;
YASHIL-JANNAT va HAYOT. Bu metaforalar faqat individual ijodkor kashfiyoti emas, balki
butun sharq she'riyatiga xos boʻlgan kognitiv model ekanligini korpus tahlili tasdiqladi[5].
Ayniqsa e'tiborga loyiq jihati shundaki, Navoiy koʻpincha bir baytda ikki yoki undan
ortiq rang nomini bir-biriga qarshi yoki bir-birini toʻldiruvchi tarzda qoʻllaydi. Bunday koʻp
rangli baytlarda rang tizimi murakkab badiiy-semantik strukturani tashkil etadi. Ushbu xususiyat
Navoiy she'riyatini fors-tojik hamda boshqa turkiy adabiyot namunalaridan ajratib turadigan
oʻziga xos belgiga aylanadi [5].
Kognitiv yondashuv nuqtai nazaridan rang birliklari Navoiy gʻazallarida faqat tasviriy
vosita emas, balki abstrakt tushunchalarni anglash va ifodalashga xizmat qiluvchi konseptual
mexanizm sifatida namoyon boʻladi. Ranglar orqali ishq, hijron, dard, poklik va ilohiylik kabi
murakkab tushunchalar aniq va sezilarli obrazlar orqali ifodalanadi. Bu holat rang asosidagi
metaforalarning shoir tafakkurida barqaror kognitiv model sifatida shakllanganini koʻrsatadi [5].
Masalan, qizil rangning ishq va hayot bilan bogʻlanishi sharq mumtoz she’riyatiga xos
umumiy metaforik model boʻlib, Navoiy ijodida u ayniqsa faol ishlatiladi. Qizil rang ishq otashi,
yurak qoniga tenglashtirilgan his-tuygʻular va oshiqning ichki kechinmalarini ifodalashda xizmat
qiladi. Oq rang esa poklik, umid va ruhiy tozalik konsepti bilan bogʻlanib, koʻpincha ma’naviy
yuksalish holatlarini ifodalashda qoʻllaniladi. Bu ranglar oʻrtasidagi semantik qarama-qarshilik
gʻazal matnida kuchli badiiy ta’sir hosil qiladi [3].Qora rangning gʻam, hijron va tun obrazlari
bilan bogʻlanishi esa rang va emotsional holat oʻrtasidagi kognitiv aloqani yaqqol namoyon
etadi. Navoiy gʻazallarida qora rang koʻpincha tashqi qorongʻulikni emas, balki oshiqning ichki
ruhiy holatini ifodalovchi metaforaga aylanadi. Sariq rang esa xazon, kasallik va ruhiy zaiflik
konseptlari bilan uygʻunlashib, oshiq holatining jismoniy va ma’naviy jihatdan soʻnishini
koʻrsatadi [3].
Muhim jihati shundaki, Navoiy koʻpincha bir bayt doirasida bir nechta rangga asoslangan
metaforalarni qoʻllab, murakkab kognitiv struktura hosil qiladi. Bunday koʻp qatlamli metaforik
tasvirlar rang tizimining oddiy bezak emas, balki chuqur konseptual asosga ega ekanini
koʻrsatadi. Ushbu xususiyat rang leksikasini mumtoz she’riyatdagi yetakchi kognitiv
vositalardan biri sifatida baholash imkonini beradi [5].Korpus tahlili natijalari rangga asoslangan
metaforalarning tasodifiy emas, balki tizimli ravishda takrorlanishini koʻrsatdi. Bu esa rang–
tushuncha munosabatlari shoir tafakkurida oldindan shakllangan kognitiv modellar asosida amal
qilishini tasdiqlaydi. Bunday yondashuv mumtoz adabiy matnlarni zamonaviy kognitiv
lingvistika nuqtai nazaridan talqin qilishning samaradorligini koʻrsatadi [4].
Olib borilgan tadqiqot natijalari quyidagilarni koʻrsatadi. Birinchidan, Alisher Navoiy
gʻazallarida rang leksikasi tasodifiy emas, balki yaxlit badiiy sistema sifatida mavjud boʻlib, u
ma'lum chastota qonuniyatlariga boʻysunadi, qizil, oq va qora ranglar dominant oʻrin tutadi.
Ikkinchidan, rang nomlarining aksariyati koʻp ma'nolilik xususiyatiga ega boʻlib, ular vizual
ma'nodan tashqari kuchli ramziy va emotsional yuklamani ham ifodaydi. Uchinchidan, korpus
tahlili mumtoz matnlarni oʻrganishda yangi metodologik imkoniyatlar ochib berishi isbotlandi
[3].
Tadqiqot natijalari Alisher Navoiyning “Xazoyin ul-maoniy” devoni materiali asosida
umumlashtirildi[1]. Navoiy she'riyatining kompyuter lingvistikasi vositalari bilan chuqurroq
oʻrganilishi mumkinligini koʻrsatdi. Kelajakda ushbu yondashuv boshqa mumtoz shoirlar-Lutfiy,
Bobur, Muqimiy asarlariga ham tatbiq etilishi, shuningdek, qiyosiy korpus tadqiqotlari
oʻtkazilishi maqsadga muvofiq boʻladi. Bu esa oʻzbek mumtoz adabiyotini raqamli metodologiya
orqali yangicha tushunish va ommalashtirishga xizmat qiladi[4]. Shuningdek, rang leksikasini
faqat leksik birliklar majmui sifatida emas, balki yaxlit badiiy sistema sifatida oʻrganish
zarurligini koʻrsatdi. Bunday yondashuv mumtoz adabiy merosni zamonaviy lingvistik metodlar
asosida chuqurroq anglashga xizmat qiladi hamda kelgusida korpus asosidagi qiyosiy tadqiqotlar
uchun metodologik asos boʻlib xizmat qilishi mumkin [4].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1. Navoiy A. Xazoyin ul-maoniy. Toʻliq asarlar toʻplami. 7-10-jildlar. - Toshkent: Fan, 1990.
2. Qoʻngʻurov R. Oʻzbek tilida kolorativ leksika.- Toshkent: Oʻzbekiston, 1986. - 148 b.
3. Mamatov A.E. Navoiy gʻazallarining lingvopoetikasi. - Toshkent: Fan, 2002. - 186 b.
4. Yoʻldoshev M. Badiiy matn lingvistikasi. - Toshkent: Oʻqituvchi, 2008. - 224 b.
5. Xoliqova R. Oʻzbek klassik she'riyatida metafora. - Toshkent: Akademnashr, 2015.- 165 b.