INNOVATSION KASBIY KOMPETENSIYALARNI
DIAGNOSTIKA QILISH MEZONLARI
1Kuranbayeva Xusnora Abdullayevna, 2Avulgʻoziyeva Nargiza Zokirjanovna
1Toshkent amaliy fanlar universiteti “Pedagogika” kafedrasi oʻqituvchisi Pedagogika fanlari
boʻyicha falsafa doktori, v.b.,
2Toshkent amaliy fanlar universiteti Pedagogika va psixologiya yoʻnalishi 5-bosqich talabasi
Annotatsiya. Mazkur maqolada innovatsion kasbiy kompetensiyalarni diagnostika
qilishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Zamonaviy ta’lim tizimida oʻquvchilarning
kasbiy rivojlanishini baholashda kognitiv, faoliyatga yoʻnaltirilgan, motivatsion, shaxsiypsixologik va innovatsion mezonlarning ahamiyati asoslab berilgan. Har bir mezon
oʻquvchilarning bilim darajasi, amaliy koʻnikmalari, kasbiy motivatsiyasi hamda ijodiy va
innovatsion salohiyatini aniqlashga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari ta’lim jarayonini
individuallashtirish, oʻquvchilarning kasbiy yoʻnalishini toʻgʻri tanlash va ularni zamonaviy
mehnat bozoriga tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit soʻzlar: innovatsion kompetensiya, kasbiy kompetensiya, diagnostika, kognitiv
mezon, motivatsion mezon, faoliyatga yoʻnaltirilgan mezon, shaxsiy-psixologik mezon, ta’lim
tizimi, ijodiy fikrlash, mehnat bozori
Аннотация. В данной статье рассматриваются теоретические и практические
аспекты диагностики инновационных профессиональных компетенций. Обоснована
значимость когнитивного, деятельностного, мотивационного, личностнопсихологического и инновационного критериев в оценке профессионального развития
обучающихся в современной системе образования. Каждый критерий направлен на
выявление уровня знаний, практических навыков, профессиональной мотивации, а также
творческого и инновационного потенциала обучающихся. Результаты исследования
способствуют индивидуализации образовательного процесса, правильному выбору
профессионального направления и подготовке обучающихся к современному рынку труда.
Ключевые слова: инновационная компетенция, профессиональная компетенция,
диагностика, когнитивный критерий, мотивационный критерий, деятельностный
критерий, личностно-психологический критерий, система образования, творческое
мышление, рынок труда
Abstract. This article examines the theoretical and practical aspects of diagnosing
innovative professional competencies. It highlights the importance of cognitive, activity-based,
motivational, personal-psychological, and innovative criteria in assessing students’ professional
development within the modern education system. Each criterion is aimed at identifying
students’ level of knowledge, practical skills, professional motivation, as well as their creative
and innovative potential. The findings contribute to the individualization of the educational
process, the correct selection of career paths, and effective preparation of students for the
modern labor market.
Keywords: innovative competence, professional competence, diagnostics, cognitive
criterion, motivational criterion, activity-based criterion, personal-psychological criterion,
education system, creative thinking, labor market
Kirish. Innovatsion kasbiy kompetensiyalarni diagnostika qilish zamonaviy ta’lim
tizimida oʻquvchilarning kasbiy rivojlanishini aniqlash va ularni kelajakdagi kasbiy faoliyatga
samarali tayyorlashga xizmat qiluvchi muhim pedagogik jarayonlardan biri hisoblanadi. Bugungi
globallashuv va raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan sharoitda faqatgina an’anaviy bilim
va koʻnikmalarga ega boʻlish yetarli emas, balki oʻquvchilarda ijodiy fikrlash, muammoli
vaziyatlarda tez va toʻgʻri qaror qabul qilish, yangi gʻoyalarni ilgari surish hamda innovatsion
yondashuvlarni amaliyotda qoʻllay olish kabi kompetensiyalarni shakllantirish dolzarb ahamiyat
kasb etmoqda. Kasbiy kompetensiya shaxsning muayyan kasbni samarali bajarishi uchun zarur
boʻlgan nazariy bilimlar, amaliy koʻnikmalar, malaka va shaxsiy-psixologik sifatlar majmuasini
ifodalaydi. Bu kompetensiya nafaqat kasbga oid bilimlarni egallashni, balki ularni real hayotiy
va kasbiy vaziyatlarda toʻgʻri qoʻllay olishni ham oʻz ichiga oladi. Shaxsning kasbiy
kompetensiyasi uning mehnat bozorida raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omillardan biri
hisoblanadi. Innovatsion kompetensiya esa kasbiy kompetensiyaning zamonaviy rivojlangan
shakli boʻlib, u shaxsning yangilik yaratish, mavjud muammolarga nostandart yondashish,
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanish hamda ijodiy faoliyat yuritish
qobiliyatlarini qamrab oladi. Bunday kompetensiyaga ega shaxslar nafaqat berilgan
topshiriqlarni bajaradi, balki ularni takomillashtirish, yangicha yechimlar ishlab chiqish va
innovatsion gʻoyalarni amaliyotga tatbiq etish imkoniyatiga ega boʻladi. Shu jihatdan
innovatsion kasbiy kompetensiyalarni diagnostika qilish jarayoni oʻquvchilarning faqat bilim
darajasini emas, balki ularning fikrlash uslubi, ijodkorlik darajasi, mustaqil qaror qabul qilish
qobiliyati va kasbiy moslashuvchanligini ham aniqlashga yoʻnaltiriladi. Bu esa ta’lim jarayonini
individuallashtirish, oʻquvchilarning qobiliyat va qiziqishlariga mos kasbiy yoʻnalishni toʻgʻri
tanlash hamda ularni zamonaviy mehnat bozoriga tayyorlash imkonini beradi.
Masalaning qoʻyilishi. Innovatsion kasbiy kompetensiyalarni aniqlash va baholash
jarayoni zamonaviy ta’lim tizimining muhim tarkibiy qismi boʻlib, u oʻquvchilarning kasbiy
tayyorgarlik darajasini har tomonlama va tizimli oʻrganishga yoʻnaltirilgan pedagogik jarayon
hisoblanadi. Mazkur jarayon shaxsning kasbiy faoliyatga tayyorgarligini faqat nazariy bilimlar
asosida emas, balki uning amaliy koʻnikmalari, ijodiy yondashuvi, mustaqil fikrlashi hamda
innovatsion salohiyati asosida baholash imkonini beradi. Diagnostika jarayonida oʻquvchilarning
kompetensiyalari bir nechta oʻzaro bogʻliq va bir-birini toʻldiruvchi mezonlar asosida tahlil
qilinadi. Ushbu mezonlar oʻquvchining bilim darajasi bilan bir qatorda uning amaliy faoliyatdagi
faolligi, kasbiy motivatsiyasi, shaxsiy-psixologik xususiyatlari hamda zamonaviy innovatsion
yondashuvlarni qoʻllay olish qobiliyatini ham qamrab oladi. Shu orqali oʻquvchining kasbiy
rivojlanish darajasi kompleks tarzda aniqlanadi va uning kelajakdagi kasbiy yoʻnalishi boʻyicha
toʻgʻri qaror qabul qilishiga ilmiy asos yaratiladi.
Natijalar va namunalar. 1. Kognitiv (bilish) mezon. Kognitiv mezon innovatsion kasbiy
kompetensiyalarni diagnostika qilishning eng asosiy va dastlabki bosqichlaridan biri boʻlib, u
oʻquvchining kasbga oid nazariy bilimlarni oʻzlashtirish darajasi, tushunchalarni anglash, tahlil
qilish, taqqoslash va umumlashtirish qobiliyati bilan belgilanadi. Ushbu mezon shaxsning
intellektual salohiyatini aniqlashga xizmat qilib, uning kasbiy faoliyatga tayyorgarligining
nazariy asosini tashkil etadi. Kognitiv mezon innovatsion kompetensiya tizimida poydevor
vazifasini bajaradi, chunki har qanday ijodiy, innovatsion yoki amaliy faoliyat chuqur bilim,
mustahkam nazariy tayyorgarlik va mantiqiy fikrlashga tayanadi. Shu sababli, oʻquvchining
bilim darajasi uning kelajakdagi kasbiy muvaffaqiyatini belgilovchi muhim omillardan biri
hisoblanadi. Ushbu mezon doirasida oʻquvchining quyidagi jihatlari chuqur oʻrganiladi va
baholanadi:
kasbga oid asosiy tushunchalar, atamalar va nazariy bilimlarni qay darajada
egallagani;
olingan bilimlarni amaliy faoliyat bilan bogʻlay olish va real vaziyatlarda qoʻllash
koʻnikmasi;
mantiqiy fikrlash, tahlil qilish, solishtirish va xulosa chiqarish qobiliyati;
muammoli vaziyatlarni anglab yetish, ularni tahlil qilish va yechim yoʻllarini topa
olish darajasi.
Kognitiv mezonni aniqlash jarayonida turli diagnostik vositalardan foydalaniladi. Jumladan,
intellektual testlar, mantiqiy topshiriqlar, nazariy bilimlarni tekshirish testlari, savol-javoblar
hamda individual suhbatlar orqali oʻquvchining bilim darajasi va fikrlash jarayoni oʻrganiladi.
Ushbu bosqich natijalari oʻquvchining umumiy kasbiy tayyorgarlik darajasini aniqlashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
2. Faoliyatga yoʻnaltirilgan mezon. Faoliyatga yoʻnaltirilgan mezon innovatsion kasbiy
kompetensiyalarni diagnostika qilish tizimining amaliy yoʻnalishini ifodalaydi va oʻquvchining
egallagan nazariy bilimlarini real faoliyat jarayonida qoʻllay olish darajasini aniqlashga xizmat
qiladi. Ushbu mezon shaxsning amaliy koʻnikmalari, mustaqil ishlash qobiliyati hamda kasbiy
vaziyatlarda toʻgʻri qaror qabul qila olish salohiyatini baholashga qaratilgan boʻlib, u kasbiy
kompetensiyaning muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Faoliyatga yoʻnaltirilgan mezon
oʻquvchining bilimlarni faqat yod olish darajasida emas, balki ularni hayotiy va kasbiy
muammolarni hal etishda samarali qoʻllay olish darajasini ham oʻrganadi. Bu esa uning amaliy
tafakkuri, ijodiy yondashuvi va tashabbuskorlik sifatlarini namoyon etadi. Ushbu mezon
doirasida oʻquvchining quyidagi jihatlari baholanadi:
amaliy topshiriqlarni mustaqil va toʻgʻri bajarish qobiliyati;
loyihaviy faoliyatlarda ishtirok etish va natija yaratish koʻnikmasi;
muammoli vaziyatlarni tahlil qilish va ularga optimal yechim topish qobiliyati;
individual va jamoaviy faoliyatda samarali ishlay olish darajasi;
qaror qabul qilishda tezkorlik va asoslanganlik.
Faoliyatga yoʻnaltirilgan mezonni aniqlashda turli innovatsion pedagogik metodlardan
foydalaniladi. Jumladan, FSMU (Fikr–Sabab–Misol–Umumlashtirish) metodi, SWOT tahlil,
“baliq skeleti” usuli, loyiha ishlari, amaliy mashgʻulotlar hamda muammoli vaziyatli topshiriqlar
orqali oʻquvchining real faoliyatdagi imkoniyatlari va kasbiy yondashuvi oʻrganiladi. Mazkur
mezon natijalari oʻquvchining nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq eta olish darajasini koʻrsatadi
hamda uning kelajakdagi kasbiy faoliyatda samarali ishlash imkoniyatini aniqlashga xizmat
qiladi.
3. Motivatsion mezon. Motivatsion mezon innovatsion kasbiy kompetensiyalarni diagnostika
qilish jarayonida oʻquvchining kasbga boʻlgan ichki qiziqishi, ehtiyoji va maqsadga
yoʻnaltirilgan faoliyatini aniqlashga xizmat qiladi. Ushbu mezon shaxsning faollik darajasi,
kasbiy oʻsishga intilishi hamda oʻzini rivojlantirishga boʻlgan ichki turtkilarini oʻrganish orqali
uning kelajakdagi kasbiy yoʻnalishdagi barqarorligini belgilaydi. Motivatsiya kasbiy
kompetensiyaning muhim psixologik asosi hisoblanadi, chunki oʻquvchida kuchli ichki motiv
mavjud boʻlmasa, u egallagan bilim va koʻnikmalarni toʻliq namoyon eta olmaydi. Shu sababli,
ushbu mezon oʻquvchining faqat bilim va malakasini emas, balki uning kasbga boʻlgan
munosabatini ham chuqur tahlil qiladi. Motivatsion mezon doirasida quyidagi jihatlar
baholanadi:
kasbga nisbatan qiziqish darajasi va barqarorligi;
kelajakdagi kasbiy maqsadlarning aniqligi va asoslanganligi;
oʻzini rivojlantirish va bilimlarni kengaytirishga intilish;
muvaffaqiyatga erishish istagi va tashabbuskorlik darajasi;
oʻquv jarayonidagi faollik va ishtirok etish darajasi.
Ushbu mezonni aniqlashda soʻrovnomalar, individual va guruhiy suhbatlar, kuzatish metodi
hamda psixologik diagnostik testlardan foydalaniladi. Shuningdek, oʻquvchining dars
jarayonidagi ishtiroki, mustaqil ishga boʻlgan munosabati va tashabbus koʻrsatish holatlari ham
muhim indikator sifatida qaraladi. Motivatsion mezon natijalari oʻquvchining kasbiy yoʻnalishda
barqaror rivojlanish ehtimolini, uning oʻz kasbiga sodiqligini hamda kelajakdagi kasbiy
faoliyatdagi muvaffaqiyatini prognoz qilish imkonini beradi.
4. Shaxsiy-psixologik mezon. Shaxsiy-psixologik mezon innovatsion kasbiy kompetensiyalarni
diagnostika qilishda oʻquvchining individual-psixologik xususiyatlari, shaxsiy sifatlari hamda
kasbiy faoliyatga moslashuv darajasini oʻrganishga qaratilgan muhim mezonlardan biri
hisoblanadi. Ushbu mezon shaxsning ichki psixologik tuzilmasi va uning kasbiy muhitda oʻzini
tutish xususiyatlarini aniqlash orqali uning kelajakdagi kasbiy samaradorligini prognoz qilish
imkonini beradi. Mazkur mezon oʻquvchining faqat bilim va koʻnikmalarini emas, balki uning
shaxs sifatidagi barqarorligi, emotsional holati va ijtimoiy moslashuv qobiliyatini ham qamrab
oladi. Chunki kasbiy faoliyatda muvaffaqiyatga erishish koʻp jihatdan shaxsning psixologik
tayyorgarligi va ichki muvozanatiga bogʻliqdir. Shaxsiy-psixologik mezon doirasida quyidagi
jihatlar baholanadi:
mas’uliyatlilik va mustaqillik darajasi;
ijodkorlik va tashabbuskorlik xususiyatlari;
empatiya (boshqalarning hissiyotlarini tushuna olish) qobiliyati;
stressli vaziyatlarga bardoshlilik va emotsional barqarorlik;
jamoada ishlash va muloqotga kirishish koʻnikmalari.
Ushbu mezonni aniqlash jarayonida empatiya testlari, shaxsiy soʻrovnomalar, psixologik
diagnostika metodikalari, kuzatish va suhbat usullaridan foydalaniladi. Shuningdek,
oʻquvchining guruhdagi xulq-atvori, konfliktli vaziyatlardagi reaksiyasi ham muhim diagnostik
koʻrsatkich sifatida tahlil qilinadi.
Shaxsiy-psixologik mezon natijalari oʻquvchining kasbiy muhitga moslashuv darajasini,
jamoaviy faoliyatda samarali ishlash qobiliyatini hamda kelajakdagi kasbiy stresslarga
chidamliligini aniqlashga xizmat qiladi.
5. Innovatsion mezon. Innovatsion mezon innovatsion kasbiy kompetensiyalarni diagnostika
qilish tizimining eng yuqori va zamonaviy bosqichini ifodalaydi. Ushbu mezon oʻquvchining
yangi gʻoyalar yaratish qobiliyati, ijodiy va tanqidiy fikrlash darajasi, shuningdek, zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanish koʻnikmalarini aniqlashga
yoʻnaltirilgan. Innovatsion mezon shaxsning nafaqat mavjud bilimlarni qoʻllashini, balki ularni
yangilash va rivojlantirishga boʻlgan intilishini ham baholaydi. Bugungi globallashuv sharoitida
innovatsion yondashuv kasbiy faoliyatning ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Shu sababli
ushbu mezon oʻquvchining ijodiy salohiyati, muammolarga nostandart yechim topish qobiliyati
hamda yangi texnologiyalarni tez oʻzlashtirish darajasini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Innovatsion mezon doirasida quyidagi jihatlar oʻrganiladi:
yangi gʻoya va takliflarni ishlab chiqish qobiliyati;
muammoli vaziyatlarga kreativ yondashish darajasi;
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanish koʻnikmasi;
mustaqil loyihalar yaratish va ularni amaliyotga tatbiq etish salohiyati;
oʻz bilim va koʻnikmalarini doimiy yangilab borishga intilish.
Ushbu mezonni aniqlash jarayonida loyihaviy faoliyat, kreativ topshiriqlar, raqamli
texnologiyalar asosidagi amaliy ishlar, FSMU va SWOT tahlilga asoslangan muammoli
vaziyatlar hamda ijodiy testlardan foydalaniladi. Bu usullar oʻquvchining innovatsion fikrlash
darajasini chuqur va aniq baholash imkonini beradi. Innovatsion mezon natijalari oʻquvchining
kelajakdagi kasbiy faoliyatda raqobatbardoshligini, uning yangi sharoitlarga tez moslasha
olishini hamda innovatsion jarayonlarda faol ishtirok etish salohiyatini aniqlashga xizmat qiladi.
Xulosa. Innovatsion kasbiy kompetensiyalarni diagnostika qilish zamonaviy ta’lim tizimining
ajralmas va muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ushbu jarayon oʻquvchilarning nafaqat nazariy
bilim darajasini, balki ularning amaliy koʻnikmalari, ijodiy fikrlash qobiliyati, motivatsiyasi
hamda shaxsiy-psixologik xususiyatlarini kompleks tarzda baholash imkonini beradi. Tadqiqot
natijalari shuni koʻrsatadiki, kognitiv, faoliyatga yoʻnaltirilgan, motivatsion, shaxsiy-psixologik
va innovatsion mezonlarning oʻzaro uygʻunligi oʻquvchilarning kasbiy tayyorgarlik darajasini
toʻliq va obyektiv aniqlashga xizmat qiladi. Shuningdek, mazkur mezonlar asosida olib borilgan
diagnostika ta’lim jarayonini individuallashtirish, oʻquvchilarning qobiliyat va qiziqishlariga
mos kasbiy yoʻnalishni belgilash hamda ularning zamonaviy mehnat bozoriga
moslashuvchanligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, innovatsion mezon orqali
oʻquvchilarning kreativ fikrlashi, yangi gʻoyalar ishlab chiqish qobiliyati va raqamli
texnologiyalardan samarali foydalanish koʻnikmalari aniqlanib, bu ularning kelajakdagi
raqobatbardoshligini ta’minlaydi. Xulosa qilib aytganda, innovatsion kasbiy kompetensiyalarni
diagnostika qilish tizimli va ilmiy asoslangan holda tashkil etilganda, u nafaqat ta’lim sifatini
oshiradi, balki zamonaviy jamiyat talablariga javob beradigan, mustaqil fikrlaydigan va
innovatsion yondashuvga ega boʻlgan yetuk mutaxassislarni shakllantirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi PF-6108-son “Ta’lim-
tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni. –
Toshkent, 2020.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 19-martdagi PQ-5032-son “Yoshlarni
qoʻllab-quvvatlash va ularning bandligini ta’minlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Qarori. –
Toshkent, 2021.
3. Rasulov, A. “STEM ta’limi va startap faoliyati orqali oʻquvchilarni kasbiy tayyorgarlikka
yoʻnaltirish metodikasi.” Toshkent, 2019. STEM/STEM integratsiyalashgan
metodologiyalar va loyihaviy faoliyat.
4. Islomova, D. “Yoshlarni kreativ va innovatsion tafakkurga oʻrgatish metodikasi.” Toshkent,
2020. Oʻquvchilarning ijodiy va innovatsion salohiyatini rivojlantirishga yoʻnaltirilgan
pedagogik texnologiyalar.
5. Karimov, N. “Oʻquvchilarda tanqidiy fikrlash va ijodiy tafakkurni shakllantirish.” Toshkent,
2018. Murakkab muammolarni hal qilish va innovatsion yechimlar ishlab chiqish
koʻnikmalarini rivojlantirish.
6. Fayzullaev, S. “Innovatsion kasbiy tayyorgarlikning nazariy va amaliy asoslari.” Toshkent,
2021. Pedagogik, psixologik va metodik jihatlar.
7. Nazarov, J. “Ta’lim muassasalari va ish beruvchi tashkilotlar oʻrtasidagi hamkorlikni
rivojlantirish.” Toshkent, 2019. Amaliy koʻnikmalarni shakllantirishda hamkorlikning oʻrni.
8. Karimova, L. “Loyihaviy faoliyat orqali yuqori sinf oʻquvchilarini kasbiy tayyorgarlikka
yoʻnaltirish.” Toshkent, 2020. Startap va loyiha yondashuvlari metodikasi.
1. https://www.edu.uz – Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi
2. https://www.ziyonet.uz – Ta’lim portali va elektron resurslar
3. https://www.lex.uz – Qonun hujjatlari milliy bazasi
4. https://www.unesco.org – UNESCO ta’lim boʻyicha materiallari
5. https://scholar.google.com – ilmiy maqolalar bazasi
6. https://www.researchgate.net – pedagogika va ta’lim tadqiqotlari
7. https://www.oecd.org/education – ta’lim siyosati va innovatsiyalar
8. https://www.sciencedirect.com – ilmiy maqolalar platformasi