ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Arab va o‘zbek tillarida sifat darajalarining kontekstual ifodalanishi

Hasanboyeva Mohidil, Boborajabov Muhammadiqbol Emomaliyevich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

ARAB VA OʻZBEK TILLARIDA SIFAT DARAJALARINING
KONTEKSTUAL IFODALANISHI

1Hasanboyeva Mohidil, 2Boborajabov Muhammadiqbol
1Oriental universiteti talabasi, 2Ilmiy rahbar, Oriental universiteti oʻqituvchisi

Annotatsiya. Maqolada arab va oʻzbek tillarida sifat darajalarining kontekstual
ifodalanishi qiyosiy-tipologik jihatdan tahlil qilinadi. Unda sifatning oddiy, qiyosiy va orttirma
darajalari nafaqat grammatik shakllanishi, balki nutq jarayonida qanday semantik va funksional
xususiyat kasb etishi ham yoritiladi. Tadqiqotda arab tilidagi ism tafdil shakllari hamda oʻzbek
tilidagi affiksatsiya va leksik vositalar orqali ifodalangan sifat darajalarining kontekstga bogʻliq
qoʻllanishi tahlil qilinadi. Natijalar har ikki tilda sifat darajalari formal jihatdan farq qilsa-da,
ularning kontekstual qoʻllanishida umumiy semantik-pragmatik xususiyatlar mavjudligini
koʻrsatadi.

Kalit soʻzlar: sifat darajalari, qiyosiy daraja, orttirma daraja, oddiy daraja, kontekstual
ifodalanish, ism tafdil, qiyosiy-tipologik tahlil, morfologik vositalar, leksik vositalar, pragmatik
xususiyatlar

Аннотация. В данной статье рассматривается контекстуальное выражение
степеней прилагательных в арабском и узбекском языках с точки зрения сравнительнотипологического анализа. Анализируются не только грамматические способы
образования положительной, сравнительной и превосходной степеней, но и их
семантико-функциональные особенности в речи. Особое внимание уделяется
употреблению форм исм тафдиль в арабском языке, а также аффиксации и лексическим
средствам в узбекском языке в зависимости от контекста. Результаты показывают,
что при формальных различиях в выражении степеней прилагательных в обоих языках
наблюдаются сходные семантико-прагматические закономерности.

Ключевые слова: степени прилагательных, сравнительная степень, превосходная
степень, положительная степень, контекстуальное выражение, исм тафдиль,
сравнительно-типологический анализ, морфологические средства, лексические средства,
прагматические особенности

Abstact. This article examines the contextual expression of degrees of adjectives in
Arabic and Uzbek from a comparative-typological perspective. It analyzes not only the
grammatical formation of positive, comparative, and superlative degrees, but also their semantic
and functional features in actual speech. Special attention is given to the use of ism al-tafdil
forms in Arabic, as well as affixation and lexical means in Uzbek depending on context. The
findings show that despite formal differences in expressing adjective degrees, both languages
demonstrate similar semantic and pragmatic patterns in contextual usage.

Keywords: degrees of adjectives, comparative degree, superlative degree, positive
degree, contextual expression, ism al-tafdil, comparative-typological analysis, morphological
means, lexical means, pragmatic features.

Tilshunoslikda predmet va hodisalarga xos belgilarni miqdoriy hamda darajaviy jihatdan
farqlash kategoriyasi sifat darajalari orqali ifodalanadi. Mazkur kategoriya belgi intensivligi va

uning boshqa obyektlarga nisbatan qiyosiy koʻrsatkichlarini aks ettiradi. Arab va oʻzbek tillarida
sifat darajalari an’anaviy ravishda uch turga oddiy, qiyosiy, va orttirma, darajalarga ajratiladi.

Arab tilida sifatlar asosan uch undoshli oʻzak negizida shakllanib, ichki fleksiya va
maxsus morfologik vaznlar yordamida hosil qilinadi. Ushbu tizim doirasida sifatlar otlarga xos
boʻlgan grammatik kategoriyalar, ya’ni jins (muzakkar/muannas), son (birlik, ikkilik, koʻplik) va
kelishik kategoriyalari bilan moslashadi. Oʻzbek tilida esa sifatlar tuzilishiga koʻra tub va
yasama shakllarga ajraladi hamda ular asosan affiksatsiya va analitik vositalar (yordamchi
soʻzlar) orqali hosil qilinadi.

Bundan tashqari, har ikki tilning sintaktik tizimida ham muhim tafovutlar kuzatiladi: arab
tilida sifat aniqlanmishdan keyin (postpozitiv holatda) kelib, u bilan grammatik moslashuvni
ta’minlaydi, oʻzbek tilida esa sifat aniqlanmishdan oldin (prepozitiv holatda) joylashib, atributiv
funksiyani bajaradi. Mazkur farqlar ikki tilning tipologik xususiyatlari bilan bevosita bogʻliq
boʻlib, ularning grammatik tizimidagi umumiy va xususiy jihatlarni ochib berishda muhim
ahamiyat kasb etadi.

Arab tilida sifat darajalari asosan morfologik tizim orqali ifodalanadi va bu jarayon
tilning ichki flektiv xususiyatlari bilan chambarchas bogʻliqdir. Xususan, oddiy darajadagi
sifatlar predmetning belgisini neytral holatda, ya’ni qoʻshimcha qiyoslash yoki kuchaytirish
ma’nosisiz ifodalaydi. Masalan, ‫كبير‬(katta), ‫جميل‬(chiroyli), ‫طويل‬(uzun) kabi birliklar belgi
xususiyatini tabiiy darajada aks ettiradi. Bunday sifatlar gapda aniqlanmish bilan jins, son va
kelishik jihatdan moslashib keladi, bu esa arab tilining morfologik murakkabligini koʻrsatadi.

Qiyosiy darajaga kelganda, arab tilida u asosan ism tafdil shakli, ya’ni ‫أفعل‬vazni orqali
ifodalanadi. Ushbu shakl predmet belgilarini oʻzaro solishtirishga xizmat qiladi va odatda ‫من‬
predlogi yordamida qiyoslash obyekti keltiriladi: ‫“)البحر أعمق من النهر‬Dengiz daryodan
chuqurroq”). Biroq kontekstga qarab ushbu shakl turli semantik yuklamalarni ham kasb etishi
mumkin. Masalan, vaqt yoki holatga nisbatan qiyoslashda gap tuzilishi murakkablashadi va
qoʻshimcha sintaktik vositalar yuzaga chiqadi. Demak, arab tilida qiyosiy daraja faqat
morfologik shakl emas, balki kontekst bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan funksional birlik
sifatida namoyon boʻladi [2,253].

Orttirma daraja esa arab tilida ikki xil koʻrinishda – mutlaq va qiyosiy orttirma daraja
shaklida ifodalanadi. Mutlaq orttirma darajada sifat aniqlanmish bilan toʻliq moslashadi: ‫الغرفة‬

‫“)الكبيرة‬eng katta xona”). Qiyosiy orttirma darajada esa ma’lum bir guruh ichidan ajratib
koʻrsatish kuzatiladi: ‫“)أحسن الطلاب‬talabalar ichida eng yaxshisi”). Bu holatlar arab tilida sifat
darajalarining nafaqat morfologik, balki sintaktik jihatdan ham murakkab tizimga ega ekanligini
koʻrsatadi.

Oʻzbek tilida esa sifat darajalari koʻproq analitik va agglutinativ xususiyatlar asosida
shakllanadi. Oddiy darajada sifat belgining tabiiy holatini bildiradi va maxsus formal
koʻrsatkichga ega emas: chiroyli qiz, keng uy. Bu jihatdan u arab tilidagi oddiy darajaga
semantik jihatdan mos keladi, biroq morfologik jihatdan soddaroq hisoblanadi [1,86].

Qiyosiy daraja oʻzbek tilida bir nechta vositalar orqali ifodalanadi. Eng asosiy usul –
morfologik, ya’ni -roq qoʻshimchasi yordamida yasalishidir (kattaroq, chiroyliroq). Shu bilan
birga, leksik vositalar (sal, biroz, picha) ham qiyosiy ma’noni ifodalashda faol ishtirok etadi: sal
balandroq, biroz yaxshiroq. Ba’zi hollarda fonetik usullar ham kuchaytiruvchi yoki qiyosiy
ma’no hosil qilishda qoʻllanadi. Bu esa oʻzbek tilida qiyosiy darajaning ifodalanishi nisbatan
erkin va koʻp variantli ekanligini koʻrsatadi.

Orttirma daraja oʻzbek tilida asosan leksik vositalar orqali ifodalanadi. Xususan, eng,
juda, nihoyatda kabi birliklar belgining maksimal darajasini bildiradi: eng katta, juda chiroyli.
Bundan tashqari, takrorlash (katta-katta), fonetik kuchaytirish (qip-qizil, dum-dumaloq) kabi
usullar ham keng qoʻllanadi. Ushbu holatlar oʻzbek tilida orttirma darajaning koʻproq ekspressiv
va stilistik imkoniyatlarga ega ekanligini koʻrsatadi [1,89].

Arab va oʻzbek tillaridagi sifat darajalarini qiyosiy tahlil qilish shuni koʻrsatadiki, arab
tilida morfologik modellashuv ustun boʻlsa, oʻzbek tilida affiksatsiya va leksik vositalar yetakchi
hisoblanadi. Arab tilida sifat aniqlanmish bilan grammatik jihatdan moslashsa, oʻzbek tilida
bunday moslashuv kuzatilmaydi. Biroq mazkur farqlarga qaramay, har ikkala tilda ham sifat
darajalari bir xil semantik vazifani – belgining intensivligi va qiyosiy nisbatini ifodalash
vazifasini bajaradi.

Mazkur hodisalarni oʻrganishda qiyosiy-tahliliy, deskriptiv hamda induktiv-deduktiv
metodlardan foydalanildi. Ushbu metodlar orqali har ikki til tizimidagi umumiy va xususiy
jihatlar aniqlanib, sifat darajalarining kontekstual qoʻllanish xususiyatlari ochib berildi.

Mazkur qiyosiy kuzatishlarni yanada chuqurlashtirgan holda aytish mumkinki, sifat
darajalarining kontekstual realizatsiyasi har ikki tilda semantik noaniqlik va koʻp ma’nolilik
(polisemiya) hodisalari bilan chambarchas bogʻliq. Xususan, arab tilidagi ism tafdil shakllari
ayrim kontekstlarda aniq qiyoslashni emas, balki umumiy ustunlik yoki abstrakt baholash
ma’nosini ifodalashi mumkin. Bunday holatlarda grammatik shaklning asl qiyosiy funksiyasi
neytrallashib, u pragmatik yuklama kasb etadi. Natijada, mazkur birliklar nutqda baholovchi
(evaluativ) vosita sifatida faol qoʻllanadi.

Oʻzbek tilida ham shunga oʻxshash jarayon kuzatiladi, biroq u asosan leksik vositalar
orqali amalga oshadi. Masalan, juda yaxshi, nihoyatda muhim kabi birikmalarda formal orttirma
daraja mavjud boʻlsa-da, ularning real nutqdagi funksiyasi koʻpincha subyektiv baholash yoki
emotsional ta’sirni kuchaytirishdan iborat boʻladi. Bu esa sifat darajalarining faqat grammatik
kategoriya emas, balki diskursiv-pragmatik birlik sifatida ham talqin qilinishini taqozo etadi.

Shuningdek, kontekst omili ayrim hollarda sifat darajalarining formal koʻrsatkichlarini
ikkilamchi darajaga tushiradi. Ya’ni, bir xil grammatik shakl turli nutqiy vaziyatlarda turlicha
darajaviy ma’noni ifodalashi mumkin. Masalan, arab tilida ‫أكبر‬shakli kontekstga qarab
“kattaroq” (qiyosiy) yoki “eng katta” (orttirma) ma’nosida talqin qilinadi. Oʻzbek tilida ham
katta sifatining oʻzi ba’zi kontekstlarda orttirma ma’noni ifodalashi mumkin (bu juda katta
muammo). Bu holat daraja kategoriyasining semantik moslashuvchanligini koʻrsatadi.

Bundan tashqari, sifat darajalarining qoʻllanishida nutqning funksional uslubi ham
muhim rol oʻynaydi. Ilmiy va rasmiy uslubda daraja koʻrsatkichlari koʻproq aniqlik va
mantiqiylikni ta’minlash uchun ishlatilsa, badiiy va ogʻzaki nutqda ular ekspressivlikni
kuchaytirish vositasiga aylanadi. Ayniqsa, oʻzbek tilida fonetik va takroriy shakllarning keng
qoʻllanishi bu jihatni yaqqol namoyon etadi. Arab tilida esa stilistik rang-baranglik koʻproq
sintaktik konstruktsiyalar va kontekstual talqin orqali yuzaga chiqadi.

Qiyosiy jihatdan qaralganda, arab tilida sifat darajalari nisbatan standartlashgan va
normativ xarakterga ega boʻlsa, oʻzbek tilida ular variativ va moslashuvchan tizimni tashkil
etadi. Bu farq, ayniqsa, tarjima jarayonida sezilarli boʻlib, bir til birliklarini ikkinchi tilga
adekvat koʻchirishda kontekstni chuqur tahlil qilishni talab qiladi. Aks holda, grammatik jihatdan
toʻgʻri boʻlgan tarjima semantik jihatdan notoʻgʻri yoki noaniq boʻlib qolishi mumkin.

Shu nuqtai nazardan, sifat darajalarini oʻrganishda faqat formal yondashuv bilan
cheklanib qolish yetarli emas. Ularni kontekst, pragmatika va nutqiy vaziyat bilan bogʻliq holda

tahlil qilish zarur. Bu esa sifat darajalarini til tizimining statik elementi emas, balki dinamik va
funksional birlik sifatida koʻrib chiqish imkonini beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. Hamroyev M., Muhamedova D. va boshqalar. Ona tili. Toshkent, 2007.
2. Ibrohimov N., Yusupov M. Arab tili grammatikasi. I-II jild. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom,

2024.
3. Orifxoʻjayev N.M. Arab tili. – Toshkent: ToshDSHI, 2009.
4. Иброҳимов Н., Орипов А., Икромжонов А., Зайриев А. ал-Қомус ўзбекча-арабча

қомусий луғат. 1-4-жилд. – Тошкент, 2017-2020.
5. Баранов Х.К. Арабско-русский словарь. В 2-х томах. – Москва, 2006.
6. Кузмин С.А. Учебник арабского языка. – Mосква, 2001.
7. Халидов Б.З. Учебник арабского языка. – Казань, 2013.