ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Sharq filologiyasi va sun’iy intellekt: til va adabiy merosni o‘rganishda yangi texnologiyalar

Musayev Fayzullo

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL
PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026

SHARQ FILOLOGIYASI VA SUN’IY INTELLEKT: TIL VA
ADABIY MEROSNI OʻRGANISHDA YANGI
TEXNOLOGIYALAR

Fayzullo Musayev
Oriental universiteti katta oʻqituvchisi

Annotatsiya. Mazkur maqolada sharq filologiyasi sohasida sun’iy intellekt
texnologiyalaridan foydalanish masalalari yoritiladi. Tadqiqotda til va adabiy merosni
oʻrganishda raqamli vositalar, korpus lingvistikasi hamda avtomatlashtirilgan tahlil
usullarining oʻrni tahlil qilinadi. Sun’iy intellektning tarjima, matnlarni tasniflash va semantik
tahlil jarayonlaridagi imkoniyatlari ochib beriladi. Zamonaviy texnologiyalarning sharq
filologiyasi tadqiqotlariga ta’siri va istiqbollari ilmiy asosda bayon etiladi.

Kalit soʻzlar: sharq filologiyasi, sun’iy intellekt, korpus lingvistikasi, raqamli filologiya,
adabiy meros.

Aннотация. В статье рассматриваются вопросы применения технологий
искусственного интеллекта в области восточной филологии. Анализируется роль
цифровых инструментов, корпусной лингвистики и автоматизированных методов
анализа в изучении языка и литературного наследия. Раскрываются возможности
искусственного интеллекта в процессах перевода, классификации текстов и
семантического анализа. Обосновывается значение современных технологий для
развития исследований в области восточной филологии.

Ключевые слова: восточная филология, искусственный интеллект, корпусная
лингвистика, цифровая филология, литературное наследие.

Abstract. The article examines the application of artificial intelligence technologies in
the field of Oriental philology. It analyzes the role of digital tools, corpus linguistics, and
automated analytical methods in studying language and literary heritage. The possibilities of
artificial intelligence in translation processes, text classification, and semantic analysis are
highlighted. The study substantiates the significance of modern technologies for the further
development of research in Oriental philology.

Keywords: Oriental philology, artificial intelligence, corpus linguistics, digital philology,
literary heritage.

KIRISH
Globallashuv va raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi gumanitar fanlar, xususan
sharq filologiyasi oldiga yangi vazifalarni qoʻymoqda. An’anaviy filologik tadqiqotlar bilan bir
qatorda, zamonaviy texnologiyalar asosida til va adabiy merosni oʻrganish ehtiyoji tobora ortib
bormoqda. Sun’iy intellekt asosidagi dasturiy vositalar matnlarni qayta ishlash, tahlil qilish va
tizimlashtirish jarayonlarini sezilarli darajada yengillashtirmoqda. Shu jihatdan mazkur
maqolaning maqsadi sharq filologiyasi doirasida sun’iy intellekt texnologiyalarining ahamiyatini
ilmiy jihatdan asoslab berishdan iborat.
METODOLOGIYA

351

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL
PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026

Ushbu tadqiqotda filologik izlanishlar va sun’iy intellekt texnologiyalarining
integratsiyasini tahlil qilish uchun bir qator metodologik yondashuvlar birgalikda qoʻllanildi.
Tadqiqot metodologiyasi talqiniy, korpus asosli va hisoblashli yondashuvlarni oʻz ichiga oladi,
bu esa til va adabiy merosni chuqur va tizimli oʻrganish imkonini yaratadi.

Birinchidan, tavsifiy metod yordamida sharq tillari va adabiy manbalarni ilmiy talqin
qilish, ularning struktura va semantik xususiyatlarini aniqlash amalga oshirildi. Bu metod
an’anaviy filologiyaning asosiy qismidir va lingvistik obyektlarning ichki xususiyatlarini
toʻgʻridan-toʻgʻri sharhlashga yoʻnaltirilgan¹.

Ikkinchidan, korpus lingvistikasi metodlari qoʻllanilib, matnlar katta hajmli elektron
korpuslar orqali sistematik tarzda tahlil qilindi. Korpus yondashuvi til birliklarining statistik
xususiyatlarini, kombinatsion modellari va kontekstual foydalanishlarni aniqlash imkonini
beradi⁽²⁾. Tadqiqot uchun yaratilgan korpusda turli davrlarga oid sharq tillari adabiy matnlari
jamlandi va ularning morfologik, sintaktik hamda semantik parametrlar boʻyicha tasnifi
shakllantirildi.

Uchinchidan, sun’iy intellektga asoslangan hisoblashli metodlar tatbiq etildi. Jumladan,
tilni avtomatik qayta ishlash (NLP — Natural Language Processing) algoritmlari matnlarda
leksik-semantik birliklarni aniqlash, toponimlar, metaforik iboralar va stilistik belgilarning
statistik taqsimotini oʻrganish uchun qoʻllanildi³. Bu yondashuv yordamida nafaqat kattaroq
hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash, balki ularning lingvistik xususiyatlarini kvantitativ tahlil
orqali aniqlash ham mumkin boʻldi.

Shuningdek, qiyosiy metod yordamida sun’iy intellekt asosidagi tahlil natijalari
an’anaviy filologik tahlil natijalari bilan solishtirildi. Bu jarayon sun’iy intellekt yondashuvi
orqali olingan statistik koʻrsatkichlar bilan filologik talqin natijalari oʻrtasidagi farqlarni,
ularning umumiy va oʻziga xos jihatlarini aniqlashga xizmat qildi⁽⁴⁾. Qiyosiy tahlil yordamida
algoritmik natijalarning filologik mantiq bilan uygʻunligi baholandi.

Tadqiqot davomida integratsiyalashgan yondashuv — an’anaviy filologiya va
hisoblashli texnologiyalarni birgalikda qoʻllash — nazariy asos bilan mustahkamlandi. Bu
yondashuv filologik izlanishlarni kengaytirib, matn mazmuni va til tizimini chuqurroq
tushunishga imkon berdi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA
Olib borilgan ilmiy tahlillar natijalari shuni koʻrsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalari
sharq filologiyasida yordamchi vosita darajasidan muhim ilmiy metodga aylanish jarayonini
boshdan kechirmoqda. Xususan, korpus lingvistikasi asosida shakllantirilgan elektron
ma’lumotlar bazalari klassik va zamonaviy sharq tillaridagi matnlarni tizimli, izchil va qiyosiy
tarzda oʻrganish imkonini bermoqda¹. Bu holat filologik tadqiqotlarda subyektiv yondashuvni
kamaytirib, ilmiy xulosalarning obyektivligini oshirishga xizmat qiladi.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, elektron korpuslar yordamida matnlardagi leksik
birliklarning chastotasi, ularning semantik maydonlari hamda kontekstual qoʻllanilishi an’anaviy
tahlil usullariga nisbatan kengroq va aniqroq aniqlanadi. Ayniqsa, davrlararo va janrlararo
qiyosiy tahlilda korpus yondashuvi til taraqqiyotidagi uzviylik va oʻzgarishlarni ilmiy asosda
ochib berishga imkon yaratadi². Bu esa sharq tillari leksikasining tarixiy qatlamlarini chuqurroq
anglashga xizmat qiladi.
Sun’iy intellektka asoslangan avtomatik tarjima va matnni qayta ishlash tizimlari sharq
tillariga xos murakkab grammatik qurilmalar, koʻp ma’nolilik va semantik nozikliklarni
aniqlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Garchi bunday tizimlar filologik talqinni toʻliq

352

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL
PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026

almashtira olmasa-da, ular katta hajmdagi matnlar bilan ishlashda dastlabki tahlil bosqichini
sezilarli darajada tezlashtiradi³. Natijada filolog olim uchun tahlil obyekti kengayib, ilmiy
izlanishning koʻlami oshadi.

Muhokama jarayonida aniqlanganki, sun’iy intellekt yordamida matnlarni janr, davr,
mualliflik uslubi va tematik xususiyatlar asosida avtomatik tasniflash imkoniyatining kengayishi
sharq filologiyasi uchun alohida ahamiyatga ega. Bu, ayniqsa, kam oʻrganilgan qoʻlyozmalar,
arxiv manbalari va hajman katta matnlarni ilmiy muomalaga tezkor kiritishda samarali natija
bermoqda⁴. Bunday yondashuv ilmiy tadqiqotlarda vaqt va resurs tejamkorligini ta’minlaydi.

Shu bilan birga, tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalaridan
foydalanish filologik tahlilda inson omilining oʻrnini kamaytirmaydi, balki uni yangi ilmiy
bosqichga olib chiqadi. Avtomatik tahlil natijalari filologik tafakkur va ilmiy talqin bilan
uygʻunlashgandagina toʻliq ilmiy qiymat kasb etadi. Demak, sharq filologiyasida sun’iy intellekt
texnologiyalarining qoʻllanilishi fanlararo integratsiyani kuchaytirib, til va adabiy merosni
oʻrganishda yangi metodologik istiqbollarni ochadi.

XULOSA
Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt texnologiyalari sharq filologiyasi rivojida muhim
oʻrin tutadi. Zamonaviy raqamli vositalar til va adabiy merosni oʻrganish jarayonini yanada
samarali va tizimli qiladi. Shu bilan birga, sun’iy intellekt imkoniyatlaridan oqilona foydalanish,
uni an’anaviy filologik yondashuvlar bilan uygʻunlashtirish zarur. Kelgusida sharq filologiyasi
tadqiqotlarida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish ilmiy izlanishlar koʻlamini yanada
kengaytirishiga ishonch bildirish mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy oʻzbek tili. Toshkent: Universitet, 2006.
2. Hamrayev M. Lisoniy tahlil asoslari. Toshkent: Sharq, 2015. Biber D., Conrad S.
3. Reppen R. Corpus Linguistics: Investigating Language Structure and Use. Cambridge:

Cambridge University Press, 1998.
4. McEnery T., Hardie A. Corpus Linguistics: Method, Theory and Practice. Cambridge:

Cambridge University Press, 2012.
5. Jurafsky D., Martin J. Speech and Language Processing. Pearson Education, 2023.
6. Manning C., Schütze H. Foundations of Statistical Natural Language Processing. MIT Press,

1999.
7. Liu B. Sentiment Analysis: Mining Opinions, Sentiments, and Emotions. Cambridge

University Press, 2020.

353