ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Zamonaviy o‘zbek tilida yangi so‘zlarning paydo bo‘lishi

Qosimova Muborak Shuhrat qizi

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

ZAMONAVIY OʻZBEK TILIDA YANGI SOʻZLARNING PAYDO
BOʻLISHI

Qosimova Muborak Shuhrat qizi
Oriental universiteti Filologiya fakulteti 1-kurs talabasi

Annotatsiya. Ushbu maqolaning maqsadi zamonaviy oʻzbek tilida yangi soʻzlarning
(neologizmlarning) paydo boʻlish sabablari, shakllanish mexanizmlari hamda ularning til
taraqqiyotidagi oʻrnini ilmiy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Tadqiqotda tilning lugʻat tarkibida
yuz berayotgan oʻzgarishlar globalizatsiya, axborot texnologiyalari va ijtimoiy tarmoqlar ta’siri
doirasida koʻrib chiqiladi. Maqolada metodologiya sifatida tavsifiy, qiyosiy-tahliliy, kuzatish va
tasniflash usullaridan foydalanildi. Tadqiqot materiali sifatida ommaviy axborot vositalari,
internet manbalari va ijtimoiy tarmoqlarda qoʻllanilayotgan zamonaviy leksik birliklar asos
qilib olindi. Tadqiqot natijalariga koʻra, zamonaviy oʻzbek tilida yangi soʻzlar asosan oʻzlashma
birliklar, soʻz yasash jarayonlari, qisqartmalar, internet tili hamda semantik kengayish orqali
shakllanayotgani aniqlandi. Ayniqsa, ingliz tilidan kirib kelayotgan leksik birliklar yetakchi
oʻrin egallashi kuzatildi. Ishning xulosasi shundan iboratki, neologizmlar til rivojining tabiiy
mahsuli boʻlib, ular tilning boyishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, yangi soʻzlarni ilmiy asosda
oʻrganish, me’yorlashtirish va milliy muqobillarini ishlab chiqish zamonaviy tilshunoslikning
muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.

Kalit soʻzlar: neologizm, leksika, globalizatsiya, internet tili, oʻzlashma soʻzlar, til
taraqqiyoti

Аннотация. Цель данной статьи заключается в научном анализе причин
появления новых слов (неологизмов) в современном узбекском языке, механизмов их
образования, а также их роли в развитии языка. В исследовании изменения в лексическом
составе языка рассматриваются в контексте влияния глобализации, информационных
технологий и социальных сетей. В качестве методологии использованы описательный,
сравнительно-аналитический, наблюдательный и классификационный методы.
Материалом исследования послужили современные лексические единицы, используемые в
средствах массовой информации, интернет-источниках и социальных сетях. Согласно
результатам исследования, новые слова в современном узбекском языке формируются
преимущественно через заимствования, словообразовательные процессы, аббревиацию,
интернет-язык и семантическое расширение. Особенно отмечается преобладающая роль
лексических единиц, заимствованных из английского языка. В заключении подчеркивается,
что неологизмы являются естественным продуктом развития языка и способствуют его
обогащению. Вместе с тем, научное изучение, нормирование и разработка национальных
эквивалентов новых слов являются одной из важнейших задач современной лингвистики.

Ключевые слова: неологизм, лексика, глобализация, язык интернета,
заимствованные слова, развитие языка.

Abstract. The aim of this article is to conduct a scientific analysis of the causes of the
emergence of new words (neologisms) in the modern Uzbek language, the mechanisms of their
formation, and their role in language development. The study examines changes in the lexical
structure of the language in the context of globalization, information technologies, and social

media influence. The research methodology is based on descriptive, comparative-analytical,
observational, and classification methods. The research material includes modern lexical units
used in mass media, internet sources, and social networks. According to the results of the study,
new words in the modern Uzbek language are mainly formed through loanwords, wordformation processes, abbreviations, internet language, and semantic expansion. In particular,
lexical units borrowed from the English language are observed to play a leading role. In
conclusion, neologisms are considered a natural product of language development and
contribute to its enrichment. At the same time, the scientific study, standardization, and
development of national equivalents for new words are among the important tasks of modern
linguistics.

Keywords: neologism, lexicon, globalization, internet language, loanwords, language
development.

Til jamiyat bilan uzviy bogʻliq boʻlgan va doimiy ravishda rivojlanib boruvchi murakkab
ijtimoiy hodisadir. Har bir davrda jamiyat hayotida yuz beradigan siyosiy, iqtisodiy, madaniy va
texnologik oʻzgarishlar tilning lugʻat tarkibiga bevosita ta’sir koʻrsatadi. Natijada yangi
tushunchalar, predmet va hodisalarni ifodalash zarurati yuzaga keladi hamda bu ehtiyoj til
tizimida yangi leksik birliklar — neologizmlarning paydo boʻlishiga olib keladi. Zamonaviy
oʻzbek tilida ham soʻnggi yillarda leksik tarkibning sezilarli darajada boyib borayotgani
kuzatilmoqda. Ayniqsa, globalizatsiya jarayonlari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining
jadal rivojlanishi hamda internet va ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi yangi soʻzlarning
tezkor shakllanishi va ommalashuviga kuchli ta’sir koʻrsatmoqda. Bugungi kunda “onlayn”,
“bloger”, “kontent”, “trend”, “startap” kabi koʻplab soʻzlar qisqa vaqt ichida faol nutqiy birlikka
aylanganini koʻrish mumkin. Shu bilan birga, yangi soʻzlarning paydo boʻlishi faqat tashqi
omillar bilan emas, balki tilning ichki imkoniyatlari – soʻz yasash jarayonlari, ma’no kengayishi
va funksional oʻzgarishlar bilan ham bogʻliqdir. Bu esa neologizmlar masalasini tilshunoslikning
dolzarb tadqiqot yoʻnalishlaridan biriga aylantiradi.

Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundaki, zamonaviy oʻzbek tilida yuz berayotgan
leksik oʻzgarishlarni ilmiy jihatdan oʻrganish, ularning manbalari va shakllanish mexanizmlarini
aniqlash til taraqqiyotini toʻgʻri baholash hamda me’yorlashtirish jarayonlari uchun muhim
ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolaning maqsadi zamonaviy oʻzbek tilida yangi soʻzlarning
paydo boʻlish sabablari, asosiy manbalari va shakllanish yoʻllarini tahlil qilish hamda ularning til
rivojidagi oʻrnini aniqlashdan iborat.

Mazkur tadqiqotda zamonaviy oʻzbek tilida yangi soʻzlarning paydo boʻlish jarayonini
tahlil qilish uchun kompleks yondashuv qoʻllanildi. Tadqiqotning nazariy va amaliy asosini
umumtilshunoslik hamda leksikologiya yoʻnalishidagi ilmiy qarashlar tashkil etdi. Tadqiqot
jarayonida bir nechta ilmiy usullardan foydalanildi. Jumladan, tavsifiy usul yordamida
zamonaviy oʻzbek tilida uchrayotgan neologizmlarning umumiy xususiyatlari, ularning shakliy
va mazmuniy jihatlari izohlandi. Qiyosiy-tahliliy usul orqali oʻzbek tiliga kirib kelgan yangi
soʻzlar boshqa tillar, xususan ingliz tili leksik birliklari bilan solishtirilib, ularning oʻzlashish
darajasi va moslashuv jarayoni oʻrganildi.

Shuningdek, kuzatish usuli asosida ijtimoiy tarmoqlar (Telegram, Instagram), ommaviy
axborot vositalari hamda internet nashrlarida qoʻllanilayotgan yangi leksik birliklar yigʻildi va
tahlil qilindi. Bu usul real nutqiy muhitdagi til oʻzgarishlarini aniqlash imkonini berdi.
Tasniflash usuli yordamida aniqlangan neologizmlar kelib chiqish manbai va shakllanish

usullariga koʻra guruhlarga ajratildi (oʻzlashma soʻzlar, yasama birliklar, qisqartmalar, semantik
neologizmlar va boshqalar).

Tadqiqot materiali sifatida zamonaviy axborot makonida faol qoʻllanilayotgan leksik
birliklar tanlab olindi. Ular orasida texnologiya, media, ta’lim va kundalik muloqot sohalariga
oid soʻzlar asosiy oʻrinni egalladi. Tanlangan materiallar sifat jihatidan tahlil qilinib,
umumlashtirildi. Mazkur metodologik yondashuv zamonaviy oʻzbek tilida yangi soʻzlarning
paydo boʻlish jarayonini tizimli ravishda oʻrganish va ilmiy xulosalar chiqarish imkonini berdi.

Tadqiqot jarayonida toʻplangan materiallar va olib borilgan tahlillar natijasida zamonaviy
oʻzbek tilida yangi soʻzlarning shakllanishi bir necha asosiy yoʻnalishlar asosida yuz berayotgani
aniqlandi. Ushbu jarayonlar tilning ichki rivojlanish qonuniyatlari hamda tashqi ijtimoiy omillar
ta’siri bilan bogʻliq holda amalga oshmoqda.

Birinchidan, yangi soʻzlarning eng katta qismi oʻzlashma leksika hisobiga
shakllanayotgani kuzatildi. Ayniqsa, ingliz tilidan kirib kelayotgan birliklar zamonaviy oʻzbek
tilining faol qatlamini tashkil etmoqda. Texnologiya, biznes va media sohalarida “bloger”,
“kontent”, “trend”, “startap”, “market”, “onlayn” kabi soʻzlar keng qoʻllanilmoqda. Ushbu
birliklar dastlab xorijiy shaklda qoʻllanilgan boʻlsa-da, vaqt oʻtishi bilan fonetik va morfologik
jihatdan oʻzbek tiliga moslashib bormoqda.

Ikkinchidan, soʻz yasash jarayoni orqali yangi birliklar hosil boʻlishi ham muhim oʻrin
egallashi aniqlangan. Mavjud leksik asoslarga turli qoʻshimchalar qoʻshish orqali
“raqamlashtirish”, “faollashtirish”, “onlaynlik” kabi yangi soʻzlar yuzaga kelmoqda. Bu holat
tilning ichki imkoniyatlari yuqori ekanini koʻrsatadi.

Uchinchidan, zamonaviy kommunikatsiya vositalari ta’sirida qisqartmalar va
abbreviyatsiyalar keng tarqalayotgani kuzatildi. Masalan, “IT”, “SMM”, “PR”, “PM” kabi
qisqartmalar kundalik nutqda ham faol ishlatilmoqda. Bu birliklar tilning ixchamlashuv
tendensiyasini ifodalaydi va tezkor axborot almashinuvi ehtiyojidan kelib chiqadi.

Toʻrtinchidan, tadqiqot natijalari internet va ijtimoiy tarmoqlar tilining neologizmlar
shakllanishidagi oʻrni juda yuqori ekanini koʻrsatdi. “Post”, “storis”, “layk”, “follow”,
“unfollow” kabi birliklar nafaqat yoshlar nutqida, balki ommaviy axborot vositalarida ham keng
qoʻllanmoqda. Bu jarayon yangi soʻzlarning juda tez tarqalishi va ommalashuviga sabab
boʻlmoqda.

Beshinchidan, semantik neologizmlar, ya’ni mavjud soʻzlarning yangi ma’noda
qoʻllanishi ham aniqlangan muhim hodisalardan biridir. Masalan, “kanal” soʻzi avval asosan
televideniye bilan bogʻliq ma’noda ishlatilgan boʻlsa, hozirda u ijtimoiy tarmoqlardagi
sahifalarni anglatishda ham faol qoʻllanmoqda. Bu esa tilning moslashuvchanligini koʻrsatadi.

Shuningdek, tahlillar shuni koʻrsatdiki, yangi soʻzlar dastlab norasmiy nutqda paydo
boʻlib, keyinchalik asta-sekin rasmiy va yozma nutqqa ham kirib boradi. Ayrim birliklar qisqa
muddatda faol qoʻllanishdan chiqib ketishi mumkin boʻlsa, boshqalari esa tilning doimiy lugʻat
tarkibiga mustahkam oʻrnashib qoladi. Umuman olganda, olingan natijalar zamonaviy oʻzbek
tilida neologizmlar shakllanishi murakkab, koʻp bosqichli va dinamik jarayon ekanini koʻrsatdi.
Bu jarayon tilning ichki rivojlanish qonuniyatlari bilan bir qatorda, global ijtimoiy va texnologik
omillar bilan ham chambarchas bogʻliqdir.

Olib borilgan tadqiqot natijalari zamonaviy oʻzbek tilida yangi soʻzlarning paydo boʻlishi
koʻp omilli va murakkab jarayon ekanini yana bir bor tasdiqlaydi. Neologizmlar shakllanishi,
avvalo, jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy oʻzgarishlar, ilm-fan va texnologiyalar taraqqiyoti,
shuningdek, global kommunikatsiya tizimlarining kengayishi bilan bevosita bogʻliqdir. Ayniqsa,

internet va ijtimoiy tarmoqlar yangi leksik birliklarning tez paydo boʻlishi va ommalashuvida
asosiy platformaga aylangan.

Tadqiqot natijalariga koʻra, oʻzbek tilida yangi soʻzlarning katta qismi oʻzlashma birliklar
hisobiga boyib borayotgani kuzatildi. Bu holat globalizatsiya jarayonining tabiiy natijasi sifatida
baholanishi mumkin. Chunki zamonaviy ilm-fan, texnologiya va biznes sohalarida ingliz tilining
yetakchi oʻrni mavjud boʻlib, yangi tushunchalar avvalo shu til orqali shakllanadi va boshqa
tillarga ham aynan shu shaklda kirib keladi. Biroq bu jarayon til taraqqiyotiga ikki tomonlama
ta’sir koʻrsatadi. Bir tomondan, oʻzlashma neologizmlar tilning lugʻat boyligini oshiradi, yangi
tushunchalarni tez va aniq ifodalash imkonini beradi hamda oʻzbek tilining zamonaviy
kommunikatsiya talablariga moslashuvini ta’minlaydi. Ikkinchi tomondan esa, ortiqcha va
nazoratsiz oʻzlashmalar milliy tilning ichki imkoniyatlaridan foydalanishni cheklashi, hatto
ayrim hollarda tilning me’yoriy tizimiga salbiy ta’sir koʻrsatishi mumkin. Shu nuqtai nazardan,
tadqiqot natijalari yangi soʻzlarni ilmiy asosda tartibga solish zarurligini koʻrsatadi. Xususan,
muqobil milliy variantlarni ishlab chiqish, ularni ommalashtirish va adabiy til me’yorlariga
moslashtirish muhim vazifa hisoblanadi. Masalan, ayrim hollarda “kontent” oʻrniga “mazmun”,
“onlayn” oʻrniga “masofaviy” kabi variantlardan foydalanish mumkin. Biroq bunday
almashtirishlar tabiiy ravishda, nutqiy ehtiyoj va qoʻllanish chastotasiga asoslangan holda
amalga oshirilishi lozim. Bundan tashqari, yangi soʻzlarning nutqqa kirib kelish jarayoni
bosqichma-bosqich amalga oshishi aniqlangan: dastlab ular norasmiy muloqotda paydo boʻladi,
soʻngra keng ommaga tarqaladi va ayrimlari rasmiy tilga ham kirib boradi. Bu esa
neologizmlarning yashovchanligi va barqarorligi masalasini alohida oʻrganish zarurligini
koʻrsatadi. Umuman olganda, zamonaviy oʻzbek tilida neologizmlar masalasi nafaqat lingvistik,
balki ijtimoiy va madaniy ahamiyatga ham ega. Shu bois ushbu jarayonni chuqur oʻrganish,
uning ijobiy va salbiy jihatlarini muvozanatli baholash hamda ilmiy asosda boshqarish
tilshunoslikning dolzarb vazifalaridan biri boʻlib qolmoqda.

Mazkur tadqiqot natijalari zamonaviy oʻzbek tilida yangi soʻzlarning paydo boʻlishi til
taraqqiyotining tabiiy va uzluksiz jarayoni ekanini koʻrsatdi. Neologizmlar jamiyat hayotida yuz
berayotgan ijtimoiy, iqtisodiy va texnologik oʻzgarishlarning til tizimidagi aks-sadosi sifatida
namoyon boʻladi. Tahlillar shuni koʻrsatdiki, yangi soʻzlar asosan oʻzlashma birliklar, soʻz
yasash jarayonlari, qisqartmalar, internet tili hamda semantik kengayish orqali shakllanadi.
Ayniqsa, ingliz tilidan kirib kelayotgan leksik birliklar zamonaviy oʻzbek tilining faol qatlamini
tashkil etmoqda. Shu bilan birga, tilning ichki imkoniyatlari asosida yaratilayotgan yangi
birliklar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalariga asoslanib aytish mumkinki,
neologizmlar tilning boyishiga, yangi tushunchalarni aniq ifodalashga va zamonaviy
kommunikatsiya talablariga moslashuviga xizmat qiladi. Biroq ortiqcha oʻzlashmalarni
nazoratsiz qabul qilish milliy til me’yorlariga salbiy ta’sir koʻrsatishi mumkin. Shu sababli yangi
soʻzlarni ilmiy asosda oʻrganish, ularni me’yorlashtirish va zarur hollarda milliy muqobillarini
ishlab chiqish muhim vazifa hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, zamonaviy oʻzbek tilida yangi
soʻzlarning shakllanish jarayonini tizimli ravishda tadqiq etish til taraqqiyotining istiqbollarini
belgilashda muhim ilmiy asos boʻlib xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Abdurahmonov Gʻ. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2010.
2. Mahmudov N. Til va nutq. – Toshkent: Fan, 2013.
3. Nurmonov A. Oʻzbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2012.

4. Rahmatullayev Sh. Hozirgi oʻzbek adabiy tili leksikologiyasi. – Toshkent: Universitet,
2006.

5. Tursunov U., Muxtorov J. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2008.
6. Crystal D. Language and the Internet. – Cambridge: Cambridge University Press, 2006.
7. Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language. – Cambridge:

Cambridge University Press, 2019.
8. Yule G. The Study of Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 2020.
9. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Davlat tilini rivojlantirish toʻgʻrisidagi

qarorlar toʻplami. – Toshkent, 2020.
Internet manbalari:
 www.lex.uz
 www.ziyonet.uz
 www.google.com (ilmiy maqolalar va materiallar)