ONA TILI DARSLARIDA YOZMA SAVODXONLIKNI
OSHIRISH USULLARI
Roʻzmatova Gulasal Baxtiyorjon qizi1, Egamova Shoxida Djalilovna2
1Oriental universiteti Boshlangʻich ta’lim mutaxassisligi 1-bosqich magistranti
2Ilmiy rahbar: f.f.n., dotsent
Annotatsiya. Mazkur maqolada ona tili darslarida oʻquvchilarning yozma savodxonligini
oshirishning nazariy va amaliy asoslari yoritiladi. Unda imlo va tinish belgilariga oid
koʻnikmalarni mustahkamlash, diktant, bayon, insho, matn tahlili, tahrirlash hamda ijodiy yozuv
mashqlaridan foydalanishning samaradorligi tahlil qilinadi. Shuningdek, interaktiv metodlar,
zamonaviy pedagogik texnologiyalar va individual yondashuv orqali oʻquvchilarning yozma
nutq kompetensiyasini rivojlantirish masalalari ilmiy-pedagogik nuqtai nazardan asoslanadi.
Tadqiqotda yozma savodxonlikni shakllantirish oʻquvchilarning mantiqiy fikrlashi, mustaqil
xulosa chiqarishi va adabiy til me’yorlariga amal qilish malakasini rivojlantirishda muhim omil
ekani ta’kidlanadi.
Kalit soʻzlar: yozma savodxonlik, ona tili ta’limi, imlo, tinish belgilari, yozma nutq,
diktant, bayon, insho, interaktiv metodlar, pedagogik texnologiyalar.
Aннотация. В данной статье освещаются теоретические и практические основы
повышения письменной грамотности учащихся на уроках родного языка. В нем
анализируется эффективность закрепления навыков орфографии и знаков препинания,
диктанта, изложения, сочинения, анализа текста, редактирования и использования
упражнений по творческому письму. Также с научно-педагогической точки зрения
обоснованы вопросы развития письменной речевой компетенции учащихся посредством
интерактивных методов, современных педагогических технологий и индивидуального
подхода. В исследовании подчеркивается, что формирование письменной грамотности
является важным фактором развития у учащихся навыков логического мышления,
самостоятельного вывода и соблюдения норм литературного языка.
Ключевые слова: письменная грамотность, обучение родному языку, орфография,
знаки препинания, письменная речь, диктант, изложение, сочинение, интерактивные
методы, педагогические технологии.
Annotation. This article examines the theoretical and practical foundations of improving
students' written literacy in mother tongue lessons. It analyzes the effectiveness of reinforcing
spelling and punctuation skills, dictation, presentation, composition, text analysis, editing, and
the use of creative writing exercises. Also, from a scientific and pedagogical point of view, the
issues of developing students' written speech competence through interactive methods, modern
pedagogical technologies, and an individual approach have been substantiated. The study
emphasizes that the formation of written literacy is an important factor in developing students'
logical thinking skills, independent deduction, and adherence to literary language norms.
Keywords: written literacy, native language education, spelling, punctuation marks,
written speech, dictation, exposition, essay, interactive methods, pedagogical technologies.
Ona tili ta’limi jarayonida oʻquvchilarning yozma savodxonligini rivojlantirish muhim va
dolzarb pedagogik vazifalardan biri sanaladi. Globallashuv jarayonlari, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining jadal taraqqiyoti hamda kommunikativ kompetensiyalarga boʻlgan
ehtiyojning ortib borishi sharoitida yozma nutqning aniqligi, mantiqiy izchilligi va uslubiy
mukammalligi alohida ahamiyat kasb etadi.
Yozma savodxonlik oʻquvchining nafaqat til me’yorlarini oʻzlashtirish darajasini, balki
uning tafakkur salohiyati, fikrni tizimli va izchil bayon eta olish hamda mustaqil xulosa chiqarish
qobiliyatini ham yaqqol namoyon etuvchi muhim koʻrsatkich hisoblanadi.
Mazkur yoʻnalishda ta’lim sifatini oshirish davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan
biri sifatida e’tirof etilgan. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasining “Ta’lim toʻgʻrisida”gi
Qonunida ta’lim oluvchilarning savodxonligini yuksaltirish, mustaqil fikrlash va ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirish ta’lim tizimining asosiy vazifalaridan biri sifatida belgilab
qoʻyilgan[1].
Shuningdek, ushbu huquqiy hujjatda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni ta’lim
jarayoniga keng joriy etish, uning samaradorligini oshirish hamda oʻquvchilarning nutqiykommunikativ kompetensiyalarini rivojlantirish zarurligi alohida urgʻu bilan qayd etilgan.
Shu nuqtai nazardan, ona tili darslarida oʻquvchilarning yozma savodxonligini oshirishga
qaratilgan samarali metod va usullarni ishlab chiqish hamda ularni amaliyotga izchil joriy etish
zarurati tobora ortib bormoqda. An’anaviy oʻqitish metodlari bilan bir qatorda innovatsion
pedagogik texnologiyalar, interaktiv yondashuvlar va differensial ta’lim tamoyillaridan
kompleks foydalanish oʻquvchilarning yozma nutqini rivojlantirishda muhim omil sifatida
namoyon boʻladi.
Ayniqsa, matn ustida ishlashga yoʻnaltirilgan mashqlar, ijodiy yozuv topshiriqlari hamda
tahliliy va tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi faoliyat turlari yozma savodxonlikni yuksaltirishda
samarali didaktik vosita sifatida alohida ahamiyat kasb etadi.
Ona tili ta’limi tizimida yozma savodxonlikni rivojlantirish oʻquvchilarning umumiy
nutqiy-kommunikativ kompetensiyasini shakllantirishning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Yozma nutq jarayonida oʻquvchi oʻz fikrini aniq, izchil va mantiqan asoslangan tarzda ifodalash
koʻnikmasini egallaydi, bu esa uning nafaqat til bilimlari darajasini, balki tafakkur salohiyatini
ham belgilovchi muhim omil sifatida namoyon boʻladi.
Shu bois yozma savodxonlikni oshirish masalasi pedagogika va metodika sohalarida
alohida ilmiy e’tibor talab etadigan ustuvor yoʻnalishlardan biri sifatida qaraladi.
Oʻzbekiston Respublikasining “Ta’lim toʻgʻrisida”gi Qonunida ta’limning asosiy
maqsadi sifatida shaxsni har tomonlama rivojlantirish, uning savodxonligini yuksaltirish,
mustaqil fikrlash va ijodiy faoliyat koʻnikmalarini shakllantirish ustuvor vazifa etib belgilangan.
Mazkur talablar ona tili darslarida yozma nutqni rivojlantirish jarayoniga bevosita
daxldor boʻlib, oʻquvchilarda savodli yozish, fikrni yozma shaklda aniq va mantiqan izchil
bayon etish hamda mustaqil matn yaratish kompetensiyalarini shakllantirishni taqozo etadi.
Yozma savodxonlikni oshirish jarayoni murakkab va koʻp bosqichli didaktik jarayon
boʻlib, u fonetik, leksik, grammatik hamda uslubiy bilimlarning oʻzaro uygʻunligi asosida
shakllanadi. Ushbu jarayonda oʻquvchilarga imlo qoidalarini puxta oʻrgatish, tinish belgilaridan
toʻgʻri va oʻrinli foydalanish, shuningdek, gap va matn tuzish koʻnikmalarini tizimli ravishda
rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi[5].
Bundan tashqari, yozma nutqni rivojlantirish jarayonida oʻquvchilarning yosh va
psixologik xususiyatlari, individual qobiliyatlari hamda tilga boʻlgan qiziqish darajasini hisobga
olish ta’lim samaradorligini ta’minlovchi muhim omillardan biri hisoblanadi.
Amaliy tajriba shuni koʻrsatadiki, ona tili darslarida yozma savodxonlikni rivojlantirishda
an’anaviy mashqlar bilan bir qatorda interaktiv metodlar, ijodiy yozuv topshiriqlari, matnni tahlil
qilish va qayta ishlashga yoʻnaltirilgan usullardan kompleks foydalanish yuqori samaradorlikni
ta’minlaydi.
Xususan, diktant, bayon va insho yozish, matnni tahrirlash, shuningdek, muammoli
vaziyatlar asosida tuzilgan yozma topshiriqlarni bajarish oʻquvchilarning yozma nutqini boyitish
bilan birga, ularning mustaqil va tanqidiy fikrlash koʻnikmalarini ham izchil rivojlantiradi.
Shunday qilib, ona tili darslarida yozma savodxonlikni oshirish izchil, tizimli va aniq
maqsadga yoʻnaltirilgan pedagogik faoliyatni talab etadi. Mazkur jarayonda nazariy bilimlar
bilan amaliy koʻnikmalarning uzviy uygʻunligi, zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
samarali foydalanish hamda oʻquvchilarning faol va ongli ishtirokini ta’minlash hal qiluvchi
omil sifatida namoyon boʻladi.
Ona tili darslarida yozma savodxonlikni rivojlantirishga xizmat qiluvchi qator samarali
amaliy usullar mavjud boʻlib, ularni ilmiy asosda tanlash va tizimli ravishda qoʻllash
oʻquvchilarning yozma nutqini sezilarli darajada takomillashtirish imkonini beradi:
1.Diktantlar tizimi. Diktant yozdirish usuli an’anaviy boʻlishiga qaramay, yozma
savodxonlikni shakllantirishda eng samarali ta’lim vositalaridan biri hisoblanadi. Uning izohli
diktant, tanlab yozish diktanti hamda erkin diktant kabi turli koʻrinishlari oʻquvchilarning imlo
va punktuatsiya qoidalarini puxta oʻzlashtirishiga xizmat qiladi. Mazkur usul orqali oʻquvchilar
nafaqat yozma nutqda xatolarga yoʻl qoʻymaslikni oʻrganadi, balki til me’yorlarini ongli
ravishda qoʻllash koʻnikmasini ham egallaydi.
2.Bayon va insho yozish. Bayon va insho yozish oʻquvchilarning yozma nutqini
rivojlantirish bilan birga, ularning mustaqil va ijodiy fikrlash qobiliyatini shakllantirishda muhim
didaktik vosita hisoblanadi. Bayon yozish jarayonida oʻquvchi tayyor matnni mantiqan izchil
holda qayta ifodalash koʻnikmasini egallaydi, insho yozishda esa mustaqil ravishda fikrni
shakllantirish, uni asoslash va yaxlit matn koʻrinishida bayon etish malakasi rivojlanadi[5].
3. Matn ustida ishlash. Matn ustida ishlash oʻquvchilarning yozma nutqini
rivojlantirishda samarali metodlardan biri boʻlib, unda matnni tahlil qilish, reja tuzish,
mazmunini qisqartirish yoki kengaytirish kabi mashqlar muhim oʻrin tutadi. Mazkur faoliyat
turlari oʻquvchilarda fikrni izchil bayon etish, matn tuzilishini anglash hamda mazmuniy
yaxlitlikni saqlash koʻnikmalarini shakllantiradi. Shu bilan birga, bu usul oʻquvchilarning
mantiqiy va tahliliy fikrlash qobiliyatini ham sezilarli darajada rivojlantiradi.
4. Tahrirlashmashqlari.Tahrirlash mashqlari oʻquvchilarning yozma savodxonligini
rivojlantirishda muhim didaktik vositalardan biri hisoblanadi. Xatolar bilan berilgan matnni tahlil
qilish va tuzatish jarayonida oʻquvchilar imlo, punktuatsiya hamda uslubiy xatolarni aniqlash va
ularni bartaraf etish koʻnikmalarini egallaydi. Mazkur usul oʻquvchilarda til me’yorlariga ongli
munosabatni shakllantirish bilan birga, yozma nutqni tahrir qilish va takomillashtirish malakasini
ham rivojlantiradi.
5. Ijodiy yozuv mashqlari. Ijodiy yozuv mashqlari oʻquvchilarning yozma nutqini
rivojlantirish bilan birga, ularning tasavvur doirasi va ijodiy fikrlash qobiliyatini kengaytirishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, hikoyani davom ettirish, rasm asosida matn tuzish,
berilgan soʻzlar yoki iboralar asosida gap va matn yaratish kabi topshiriqlar oʻquvchilarning
mustaqil fikr yuritish, obrazli tafakkur qilish hamda fikrni erkin va izchil bayon etish
koʻnikmalarini shakllantiradi.
6. Interaktiv metodlar. Interaktiv metodlar yozma savodxonlikni rivojlantirish
jarayonini faollashtiruvchi samarali pedagogik vositalardan biri hisoblanadi. “Klaster”, “Aqliy
hujum”, “Insert”, “Sinkveyn” kabi usullar oʻquvchilarning fikrlash faoliyatini jadallashtiradi,
ularni dars jarayonida faol ishtirok etishga undaydi hamda yozma nutqni erkin va mazmunli
ifodalash koʻnikmalarini rivojlantiradi. Mazkur metodlar orqali oʻquvchilarda mustaqil fikrlash,
gʻoyalarni tizimlashtirish va ularni yozma shaklda ifodalash malakalari shakllanadi[7].
7. Tabaqalashtirilgan yondashuv. Tabaqalashtirilgan yondashuv oʻquvchilarning
individual xususiyatlari va bilim darajasini inobatga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil etishga
asoslanadi. Turli murakkablik darajasidagi yozma topshiriqlarni taklif etish orqali har bir
oʻquvchining imkoniyatiga mos rivojlanishiga sharoit yaratiladi. Mazkur yondashuv
oʻquvchilarning individual qobiliyatlarini roʻyobga chiqarish, bilimlardagi boʻshliqlarni bartaraf
etish hamda yozma nutq koʻnikmalarini bosqichma-bosqich takomillashtirishda muhim ahamiyat
kasb etadi.
8. Axborot texnologiyalaridan foydalanish. Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish yozma savodxonlikni rivojlantirishning zamonaviy va samarali
yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Kompyuterda matn yaratish, onlayn testlar va interaktiv yozma
mashqlarni qoʻllash oʻquvchilarning savodxonligini oshirish bilan birga, ularning mustaqil
ishlash koʻnikmalarini ham rivojlantiradi. Mazkur yondashuv ta’lim jarayonini qiziqarli va
samarali tashkil etishga xizmat qilib, yozma nutqni shakllantirishda innovatsion imkoniyatlarni
kengaytiradi.
Umuman olganda, yozma savodxonlikni rivojlantirishda turli metod va usullarni oʻzaro
uygʻun holda qoʻllash, mashgʻulotlarni izchil va muntazam tashkil etish hamda oʻquvchilarning
faol ishtirokini ta’minlash hal qiluvchi omil hisoblanadi.
Ona tili darslarida yozma savodxonlikni oshirishga qaratilgan metod va usullarni qoʻllash
bir qator muhim natijalar va amaliy samaralarni beradi. Ular nafaqat oʻquvchilarning savodli
yozish koʻnikmalarini shakllantiradi, balki ularning umumiy intellektual rivojlanishiga ham
sezilarli ta’sir koʻrsatadi.
Avvalo, mazkur usullar oʻquvchilarda imlo va tinish belgilarini toʻgʻri hamda oʻrinli
qoʻllash koʻnikmasini shakllantiradi. Muntazam tashkil etilgan yozma mashqlar jarayonida
oʻquvchilar grammatik qoidalarni amaliy faoliyatda qoʻllashni oʻrganadi, natijada yozma
nutqdagi xatolar miqdori sezilarli darajada kamayadi.
Shuningdek, yozma savodxonlikni rivojlantirish oʻquvchilarda mantiqiy va izchil fikrlash
koʻnikmalarini shakllantiradi. Fikrni yozma shaklda ifodalash jarayonida oʻquvchi uni tartibga
soladi, dalillaydi va asosli xulosalar chiqarishga odatlanadi. Bu esa uning tafakkur jarayonini
chuqurlashtirib, intellektual salohiyatining yuksalishiga xizmat qiladi.
Yana bir muhim jihat shundaki, yozma savodxonlikni rivojlantirish oʻquvchilarda
mustaqil fikr bildirish va ijodkorlik koʻnikmalarini shakllantiradi. Insho va turli ijodiy yozuv
mashqlari orqali oʻquvchi oʻz qarashlarini erkin va asosli ifodalashni oʻrganadi, natijada uning
tasavvur doirasi kengayadi.
Bundan tashqari, mazkur jarayon nutq madaniyatining yuksalishiga ham xizmat qiladi.
Yozma nutq ustida tizimli ishlash ogʻzaki nutqning ham boyishiga olib keladi, oʻquvchi adabiy
til me’yorlariga ongli ravishda amal qilish koʻnikmasini egallaydi[8].
Yana bir muhim jihat shundaki, yozma savodxonlikni rivojlantirish oʻquvchilarda
mustaqil fikr bildirish va ijodkorlik koʻnikmalarini shakllantiradi. Insho va turli ijodiy yozuv
mashqlari orqali oʻquvchi oʻz qarashlarini erkin va asosli ifodalashni oʻrganadi, natijada uning
tasavvur doirasi kengayadi.
Bundan tashqari, mazkur jarayon nutq madaniyatining yuksalishiga ham xizmat qiladi.
Yozma nutq ustida tizimli ishlash ogʻzaki nutqning ham boyishiga olib keladi, oʻquvchi adabiy
til me’yorlariga ongli ravishda amal qilish koʻnikmasini egallaydi.
Umuman olganda, ona tili darslarida yozma savodxonlikni rivojlantirishga qaratilgan
metod va yondashuvlar oʻquvchilarning har tomonlama kamol topishiga xizmat qiladi. Mazkur
jarayon natijasida ular savodli yozish, mustaqil va mantiqiy fikrlash hamda oʻz fikrini erkin va
aniq ifoda eta olish kompetensiyalariga ega boʻlgan barkamol shaxs sifatida shakllanadi.
Xulosa qilib aytganda, ona tili darslarida yozma savodxonlikni rivojlantirish
oʻquvchilarning nutqiy-kommunikativ kompetensiyasini shakllantirishda muhim oʻrin tutadi.
Yozma nutqni rivojlantirish jarayoni nafaqat grammatik va imlo qoidalarini puxta oʻzlashtirishni,
balki mantiqiy fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish hamda ijodiy yondashuvni ham talab etadi.
Mazkur yoʻnalishda diktant, bayon, insho, matn tahlili, tahrirlash mashqlari hamda
interaktiv metodlardan kompleks va maqsadga muvofiq foydalanish oʻquvchilarning yozma
nutqini rivojlantirishga sezilarli ijobiy ta’sir koʻrsatadi. Shu bilan birga, ta’lim jarayonida
zamonaviy pedagogik texnologiyalarni keng joriy etish va individual yondashuvni ta’minlash
yuqori natijalarga erishishning muhim sharti hisoblanadi.
Shunday qilib, yozma savodxonlikni oshirish izchil, tizimli va aniq maqsadga
yoʻnaltirilgan pedagogik faoliyatni talab etadi. Bu jarayonda nazariya va amaliyotning
uygʻunligi, oʻquvchilarning faol ishtiroki hamda oʻqituvchining metodik mahorati hal qiluvchi
omillar sifatida namoyon boʻladi. Natijada esa savodli, mustaqil fikrlay oladigan va oʻz fikrini
aniq hamda izchil ifoda eta oladigan barkamol shaxsni shakllantirishga erishiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Oʻzbekiston Respublikasining “Ta’lim toʻgʻrisida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim sohasiga oid farmon va qarorlari. –
Toshkent, 2019–2023.
3. Davlat ta’lim standartlari (Ona tili fani boʻyicha). – Toshkent, 2021.
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
5. Mahmudov N., Nurmonov A. Ona tili oʻqitish metodikasi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2018.
6. Toʻxliyev B. Adabiyot oʻqitish metodikasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2017.
7. Yoʻldoshev J., Usmonov S. Pedagogik texnologiyalar asoslari. – Toshkent: Fan, 2016.
8. Qodirov B. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2015.
9. Ziyomuhamedov B. Ta’lim texnologiyalari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2014.