ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Arab tilida sinonim iboralarning lingvistik tahlili

Sidiqova Ma’mura Adhamjonovna, O‘rinqulova Shukrona Musulmon qizi

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

ARAB TILIDA SINONIM IBORALARNING LINGVISTIK
TAHLILI

Ma’mura Sidikova1, Oʻrinqulova Shukrona Musulmon qizi2
1Oriental universiteti Tillar-1 kafedrasi oʻqituvchisi, 0009-0003-2143-2216
2Oriental universiteti Filologiya va tillarni oʻqitish yoʻnalishi (arab tili) AF-503 guruh 1-kurs

talabasi, 0009-0003-2143-2216

Annotatsiya: Ushbu maqola arab tilidagi sinonimiya hodisasi va uning lingvistik
xususiyatlariga bagʻishlangan. Arab tili oʻzining boy lugʻat tarkibi bilan ajralib turibdi, unda
bir xil ma'noni anglatuvchi koʻplab soʻzlar mavjud. Maqolada sinonimlarning semantik farqlari,
ularning matndagi funksional yuklamasi va arab balogʻat ilmidagi oʻrni tahlil qilingan.
Tadqiqot davomida klassik va zamonaviy tilshunoslik nuqtai nazaridan sinonim iboralarning
qoʻllanilishidagi nozik qirralar oʻrganilgan. Sinonimlarning morfologik, sintaktik va pragmatik
jihatlari koʻrib chiqilgan. Tadqiqot natijalari arab tilini oʻrganuvchilar, tarjimonlar va tilshunos
olimlar uchun amaliy ahamiyatga ega.

Kalit soʻzlar: arab tili, sinonimiya, taroduf, semantika, balogʻat, lingvistik tahlil, ma’no
farqi, pragmatika, stilistika.

Аннотация: Данная статья посвящена явлению синонимии в арабском языке и его
лингвистическим особенностям. Арабский язык отличается богатым словарным
составом, в котором существует множество слов, выражающих одно и то же значение.
В статье анализируются семантические различия синонимов, их функциональная
нагрузка в тексте, а также их роль в арабской науке риторики. В ходе исследования были
изучены тонкие особенности употребления синонимичных выражений с точки зрения
классического и современного языкознания. Рассмотрены морфологические,
синтаксические и прагматические аспекты синонимов. Результаты исследования имеют
практическое значение для изучающих арабский язык, переводчиков и ученых-лингвистов.

Ключевые слова: арабский язык, синонимия, тародуф, семантика, риторика,
лингвистический анализ, смысловое различие, прагматика, стилистика.

Abstract: This article is devoted to the phenomenon of synonymy in the Arabic language
and its linguistic characteristics. The Arabic language is distinguished by its rich vocabulary,
which contains numerous words expressing the same meaning. The article analyzes the semantic
differences between synonyms, their functional role in the text, and their place in the science of
Arabic rhetoric (balāgha). During the research, the subtle aspects of the use of synonymous
expressions were examined from the perspectives of both classical and modern linguistics. The
morphological, syntactic, and pragmatic aspects of synonyms were also considered. The results
of the study are of practical significance for learners of the Arabic language, translators, and
linguists.

Keywords: Arabic language, synonymy, tarāduf, semantics, rhetoric, linguistic analysis,
semantic difference, pragmatics, stylistics.

Arab tili dunyo tillari orasida oʻzining lugʻat boyligi va ifoda vositalarining kengligi bilan
alohida oʻrin tutadi. Tilning ushbu xususiyati sinonimiya hodisasining keng rivojlanishiga zamin

yaratgan [1]. Sinonimiya – bu turli shakldagi, lekin ma'no jihatidan yaqin yoki oʻxshash boʻlgan
soʻzlar va iboralarning mavjudligini anglatadi. Arab tilshunosligida bu hodisa “taroduf” atamasi
bilan ifodalanadi. Biroq, klassik arab olimlarining fikricha, mutlaq sinonimlar, ya’ni barcha
kontekstlarda bir-birini toʻliq almashtira oladigan soʻzlar juda kam uchraydi [2].

Ushbu maqolaning maqsadi arab tilidagi sinonim iboralarning lingvistik tuzilishini,
ularning semantik farqlarini va matn ichidagi stilistik vazifalarini ilmiy jihatdan tahlil qilishdir.
Sinonimlarni oʻrganish nafaqat lugʻat boyitish, balki matnni chuqurroq idrok etish va tarjima
qilishda ham muhim ahamiyatga ega [3].

Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, zamonaviy lingvistikada kognitiv semantika,
pragmatika va diskurs tahlili rivojlanishi bilan arab tilidagi sinonimlarning funksional
xususiyatlarini yangicha nuqtai nazardan oʻrganish zarurati paydo boʻldi. Arab tili nafaqat diniy
va adabiy matnlar, balki zamonaviy ommaviy axborot vositalari, ilmiy nashrlar va xalqaro
muloqotda ham keng qoʻllanilayotgan bir paytda, sinonimlarning toʻgʻri talqini va qoʻllanilishi
alohida ahamiyat kasb etadi.

Arab tilshunosligida sinonimiya masalasi qadimdan muhokama qilib kelingan. VIII asr
olimi Ibn Faris oʻzining “Fiqh al-lugʻa‘ asarida arab tilida haqiqiy sinonimlar yoʻqligi, har bir
soʻzning oʻziga xos ma’no tusiga ega ekanligini ta’kidlagan [4]. Uning fikricha, agar ikki soʻz
bir xil ma’noni anglatganida edi, tilda biri qolib, ikkinchisi bekor boʻlar edi. Bu qarash “lafzma’no” munosabatlarining nozikligini tushunishga asos boʻldi.

Keyinchalik, X asrda yashagan Abu Hilol al-Askari “Al-Furqat bayn al-ma'aniy” asarida
sinonimlarning ma'no jihatidan farqlarini batafsil tahlil qildi. U bir xil ob'ektni ifodalovchi
so”zlarning qoʻllanilish konteksti, hissiy yuklamasi va stilistik maqsadlarini oʻrgandi. Masalan, u
“xavf” (qoʻrquv) va “vajas” (vahima) soʻzlarini solishtirib, birinchisi ichki his-tuygʻuni,
ikkinchisi esa tashqi tahdidga javoban paydo boʻladigan holatni anglatishini koʻrsatdi [4].

XI asrda yashagan Abdulqohir al-Jurjani oʻzining "Daloil al-i'joz" asarida sinonimlarni
balogʻat nuqtai nazaridan tahlil qildi. Uning fikricha, soʻz tanlashda sinonimlar orasidan eng
mosini tanlash muallifning mahoratini belgilaydi. Al-Jurjani sinonimlarning qoʻllanilishida
kontekst, ohang va maqsadning muhimligini ta'kidladi [2].

Zamonaviy davrda esa Gʻarb va Sharq tilshunoslari arab sinonimiyasini yangi metodlar
asosida oʻrganmoqda. Semantik maydonlar nazariyasi, komponent tahlili, korpus lingvistikasi
kabi yondashuvlar sinonimlarning tizimli xususiyatlarini ochib berishga yordam bermoqda [3].

Ushbu tadqiqotda sifatli tahlil usullari qoʻllanildi. Asosiy metodlar quyidagilardan iborat:
Arab tilidagi sinonim iboralar klassik lugʻatlar (Lison al-arab, Al-Qomus al-muhit),
zamonaviy izohli lugʻatlar va ilmiy manbalar asosida tavsiflandi. Har bir sinonim guruhining
semantik xususiyatlari aniqlandi.
Sinonim soʻzlarning ma'no tarkibi kichik semantik komponentlarga ajratildi. Masalan,
"yurish" ma'nosidagi fe'llarning harakat tezligi, yoʻnalishi, maqsadi kabi komponentlari
solishtirildi.
Sinonimlarning Qur'on, hadis, klassik she'riyat va zamonaviy matnlardagi qoʻllanilishi
oʻrganildi. Kontekstga qarab ma'no oʻzgarishi va stilistik maqsadlar tahlil qilindi.
Arab tilidagi sinonimlar boshqa semitik tillar (ibroniy, oromiy) va hind-yevropa tillari
(ingliz, rus) bilan solishtirildi. Bu yondashuv universal va tilga xos xususiyatlarni aniqlashga
imkon berdi.
Sinonimlarning konseptual tuzilishi va ularning inson ongida aks etishi kognitiv
lingvistika nuqtai nazaridan koʻrib chiqildi.

Sinonimlarning lingvistik tahlilida eng muhim jihat – ularning semantik farqlarini
aniqlashdir. Bir xil ob'ektni ifodalovchi soʻzlar turli hissiy va mantiqiy yuklamaga ega boʻlishi
mumkin [1].

Ba'zi sinonimlar ob'ektning holatini turlicha ifodalaydi. Masalan, "huzn" (huzn) va
"gham" (gʻam) soʻzlari ikkalasi ham qaygʻuni bildiradi. Lekin klassik tahlillarga koʻra, "huzn" –
uzoq davom etuvchi, ichki qaygʻu boʻlsa, "gham" – vaqtinchalik va tashqi sabablarga bogʻliq
qaygʻuni anglatadi [2]. Bu farq Qur'on oyatlarida va she'riyatda soʻz tanlashda hal qiluvchi rol
oʻynaydi.

Yana bir misol: "farah" (xursandchilik) va "surur" (shodlik). Birinchisi tashqi namoyon
boʻladigan, ikkinchisi esa ichki his qilinadigan quvonchni ifodalaydi. Bu nozik farq adabiy
matnlarda qahramonning ruhiy holatini aniqroq tasvirlashga yordam beradi.

Sinonimlar harakat yoki sifatning kuch darajasini ham ifodalashi mumkin. Masalan,
"yurish" ma'nosini bildiruvchi "masha", "sara", "haba" kabi fe'llar mavjud. Ularning haribi yurish
tezligi, usuli va maqsadiga qarab farqlanadi. "Sara" – tez yurish, "masha" – oddiy yurish
ma'nosini anglatishi mumkin [6].

"Koʻrish" fe'llari guruhi ham xuddi shunday farqlarga ega:
- Ra'ā ‫ – ( َرأَى)‬oddiy koʻrish, koʻzga tushish;
- Nazara (َ‫ – (ن ََظر‬diqqat bilan qarash, nigoh tashlash;
- Absara (َ‫ – (أ َْبصَر‬koʻz bilan idrok etish, basirat ma'nolarini ham qamrab olish;
- Lahaza (َ‫ – (ل ََحظ‬bir zumda, tez koʻz tashlash;
- Raqaba ‫ – ( َرق ََب)‬kuzatish, poylash ma'nosida.
Bu fe'llarning har biri turli kontekstlarda qoʻllaniladi va ularning oʻrnini almashtirish
ma'noni buzishi mumkin.
Ba'zi sinonimlar bir xil ob'ektni turli darajada abstrakt yoki konkret ifodalaydi. Masalan,
"ilm" (bilim) va "ma'rifa" (tanishlik, bilish) soʻzlari. "Ilm" – tizimli, nazariy bilimni anglatadi,
"ma'rifa" esa amaliy, tajribaviy bilishni ifodalaydi. Bu farq falsafiy va diniy matnlarda muhim rol
oʻynaydi.
Sinonimlar madaniy va ijtimoiy konnotatsiyalarga ham ega boʻladi. Masalan, "sayyid" va
"rois" soʻzlari ikkalasi ham "rahbar" ma'nosini anglatadi. Biroq "sayyid" – an'anaviy, merosiy
rahbarlikni, "rois" esa zamonaviy, saylangan rahbarlikni ifodalaydi. Bu farq siyosiy va tarixiy
matnlarda muhimdir.
Morfologik Jihatlar
Arab tilida sinonimlar turli morfologik shakllarda kelishi mumkin. Masalan, "yaxshi"
ma'nosidagi sifatlar:
- Jayyid ‫ – ( َجيِّد)‬sifatdosh shaklida;
- Hasan ‫ – ( َحسَن)‬faol ism shaklida;
- Toyyib ‫ – ( َطيِّب)‬mubolagʻali shakl.
Bu shakllarning haribi jins, son va holat jihatidan turli oʻzgarishlarga uchraydi va bu
sinonimlarning qoʻllanilish doirasiga ta'sir qiladi.
Sinonimlar gapda turli sintaktik vazifalarni bajarishi mumkin. Masalan, "qoʻrquv"
ma'nosidagi soʻzlar:
- Xavf ‫ – ( َخوْف)‬koʻpincha egallik qoʻshimchasi bilan keladi: xavfuhu (uning qoʻrquvi);
- Faza' ‫ – (ف ََزع)‬koʻpincha hol yoki toʻldiruvchi sifatida qoʻllaniladi.
Bu farqlar gap tuzilishiga va ma'no ifodasiga bevosita ta'sir qiladi.

Ba'zi sinonimlar faqat ma'lum iboralar tarkibida qoʻllaniladi. Masalan, "yurak"
ma'nosidagi "qalb" va "fu'od" soʻzlari. "Qalb" koʻproq his-tuygʻu, "fu'od" esa aql-idrok
ma'nolarida qoʻllaniladi. Qur'onda "fu'od" soʻzi koʻpincha ilohiy vahiy bilan bogʻliq
kontekstlarda keladi.

Arab balogʻat ilmi (ilm al-balagha) sinonimlarni takrorlashdan saqlanish (jinos va turoq
san'atlari) va ma'noni kuchaytirish vositasi sifatida koʻradi. Agar muallif bir xil soʻzni
takrorlashni istamasa, u sinonimlardan foydalanadi [4].

Jinos – oʻxshash tovushli, lekin ma'nosi farq qiluvchi soʻzlarni qoʻllash san'ati. Turoq –
bir xil ma'noni turli soʻzlar bilan ifodalash. Bu san'atlar she'riyatda va badiiy nasrda keng
qoʻllaniladi. Masalan, quyidagi baytda:

Ya'ni: "Uning yuzi oydek, qaddi novdek" – bu yerda "oy" va "nov" sinonim emas, lekin
ularning goʻzallik ma'nosi jihatidan yaqinligi stilistik ta'sir yaratadi.

Ba'zan ma'noni ta'kidlash uchun ikki sinonim yonma-yon qoʻllaniladi. Masalan, Qur'oni
Karimda keluvchi "zallan" (yoʻldan ozish) va "ghayyan" (adoqatga yetish) kabi soʻzlar
birgalikda kelib, ma'noni kuchaytiradi. Bu hodisa "ta'kid" uslubiga kiradi va matnning ta'sir
kuchini oshiradi [5].

Stilistik jihatdan, sinonimlarning toʻgʻri tanlanishi matnning ohangdorligi (fasohat) ga
ta'sir qiladi. Ba'zi soʻzlar qattiqroq, ba'zilari yumshoqroq talaffuzga ega boʻlib, bu muallifning
nutq madaniyatini belgilaydi [6]. Masalan, she'riyatda vazn va qofiyaga mos sinonim tanlash
muhim ahamiyatga ega.

Arab tilidan boshqa tillarga tarjima qilishda sinonimlarning nozik farqlarini toʻgʻri
yetkazish muhim vazifadir. Masalan, arab tilidagi "muhabbat", "ishq", "hava", "shauq" soʻzlari
barchasi "sevgi" ma'nosiga yaqin, lekin ularning haribi turli daraja va xususiyatdagi hislarni
ifodalaydi. Tarjimonda bu farqlarni saqlab qolish qiyin boʻlishi mumkin [3].

Arab tilini oʻqitishda sinonimlarni guruhlab oʻrgatish talabalarning lugʻat boyligini
oshirishga yordam beradi. Quyidagi usullar samarali hisoblanadi:

- Sinonim guruhlarni semantik xaritalar shaklida taqdim etish;
- Kontekstli mashqlar orqali farqlarni oʻrgatish;
- Matn tahlili orqali stilistik maqsadlarni tushuntirish;
- Tarjima mashqlari orqali amaliy koʻnikmalarni rivojlantirish.
Zamonaviy texnologiyalar yordamida arab tilining katta hajmdagi matnlar korpusini tahlil
qilish sinonimlarning haqiqiy qoʻllanilishini oʻrganish imkonini beradi. Bu yondashuv nazariy
bilimlarni amaliy ma'lumotlar bilan boyitadi.
Arab tilidagi sinonim iboralar shunchaki bir xil ma'noni anglatuvchi soʻzlar toʻplami
emas, balki murakkab semantik va stilistik tizimdir. Klassik va zamonaviy tahlillar shuni
koʻrsatadiki, arab tilida mutlaq sinonimlar kam uchraydi, aksariyat hollarda soʻzlar oʻrtasida
nozik ma'no farqlari mavjud. Sinonimlarning lingvistik tahlili til oʻrganuvchilarga matnni
chuqurroq tushunishga, tarjima qilishda aniqlikka erishishga va oʻz navbatida, arab tilining boy
ifoda vositalaridan samarali foydalanishga imkon beradi.
Tadqiqot natijalari quyidagi xulosalarga olib keldi:
- Arab tilshunosligida sinonimiya masalasi qadimdan chuqur oʻrganib kelingan va klassik
olimlarning qarashlari zamonaviy lingvistikada ham ahamiyatini yoʻqotmagan;
- Sinonimlar semantik, morfologik, sintaktik va pragmatik jihatdan farqlanadi va bu
farqlarni hisobga olish matnni toʻgʻri idrok etish uchun zarur;