TALABALARDA INSONPARVARLIK TUYG‘USINI
SHAKLLANTIRISH
Barno RUSTAMOVA,
Oriental universiteti,
Pedagogika va psixologiya
kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya. Insonparvarlik bu, eng avvalo, insonning insoniyligini
anglatadi: odamlarga mehr-muhabbat, yuksak psixologik bag‘rikenglik, insoniy
munosabatlarda yumshoqlik, shaxs va uning qadr-qimmatini hurmat qilish. Oxiroqibat, insonparvarlik tushunchasi qadriyatlar tashkilotlari tizimi sifatida
shakllanadi, uning markazida insonni eng oliy qadriyat sifatida tan olish yotadi.
Insonparvarlik umuman inson va alohida shaxs mavjudligining umuminsoniy
ahamiyatini tasdiqlovchi g‘oyalar va qadriyatlar to‘plamidir. Bunday talqin bilan
shaxs ijtimoiy taraqqiyotning oliy maqsadi sifatida qaraladi, bu jarayonda uning
barcha imkoniyatlarini to‘la ro‘yobga chiqarish, hayotning ijtimoiy-iqtisodiy va
ma’naviy sohalarida uyg‘unlikka erishish, buning uchun zarur shart-sharoitlar
yaratiladi. Ma’lum bir inson shaxsiyatining eng yuqori gullashi. Demak,
insonparvarlik nuqtayi-nazaridan ta’limning pirovard maqsadi har bir shaxsning
to‘laqonli faoliyat, bilish va muloqot subyektiga, ya’ni dunyoda sodir bo‘layotgan
hamma narsa uchun javobgar, erkin, mustaqil mavjudotga aylanishi
mumkinligidan iborat. Maqolada ham aynan talabalarda insonparvarlik
xususiyatlarini shakllantirish va uning jihatlari ochib berilgan.
Kalit so‘zlar: insonparvarlik, ta’lim va tarbiya, talabalar, gumanizm,
shaxslararo munosabat, ijobiy fazilatlar.
Аннотация. Гуманизм, прежде всего, выражает человечность человека:
любовь к людям, высокий уровень терпимости, совершенство в
человеческих отношениях, уважение к личности и ее достоинству. Ведь
гуманистические черты формируются гуманистической системой, в центре
которой человек воспринимается как высшая ценность. Гуманизм — это
совокупность идей и ценностей, которые подтверждают общечеловеческую
значимость человека в целом и отдельной личности. При такой трактовке
это рассматривается как высшая цель социального развития личности, в
этом процессе полная реализация всего своего развития, достижение
гармонии в социально-экономической и духовной сферах жизни,
необходимых условий для этого. Наивысший расцвет определенной
личности. Итак, с точки зрения гуманизма, конечная цель образования
состоит в том, чтобы каждый человек мог достичь полной активности,
знаний и общения, то есть свободного, независимого существования для
всего, что происходит в мире. В статье также раскрывается уровень
гуманизма у студентов и его использование.
Ключевые слова: гуманизм, образование и воспитание, студенты,
гуманизм, межличностные отношения, положительные качества.
Annotation. Humanitarianism, first of all, expresses the humanity of a
person: love for people, high level of tolerance, excellence in human relations,
respect for the individual and his dignity. After all, humanistic features are
formed by the humanistic system, in the center of which man is perceived as the
highest value. Humanism is a set of ideas and values that confirm the universal
importance of a person in general and a separate person. With such an
interpretation, it is considered as the highest goal of personal social development,
in this process, the full realization of all its development, achieving harmony in
the socio-economic and spiritual spheres of life, necessary conditions for this.
The highest flourish of a certain personality. So, from the point of view of
humanism, the ultimate goal of education is that every person can reach full
activity, knowledge and communication, that is, free, independent existence for
everything that happens in the world. The article also reveals the level of
humanitarianism in students and its use.
Key words: humanitarianism, education and upbringing, students,
humanism, interpersonal relations, positive qualities.
Talaba shaxsining ma’naviy-axloqiy munosabatlarini shakllantirish
muammosi zamonaviy jamiyat uchun dolzarbdir. G‘arb qadriyatlari va ommaviy
madaniyat hukmronligining murakkab davrida jamiyatni mustahkamlash va
vatanparvarlik tuyg‘ularini rivojlantirish uchun samarali vositani topish
muhimdir.
Ma’naviy-axloqiy munosabatlar va ularning shakllanishi pedagogik
tushuncha sifatida mazmunan quyidagi xususiyatlarni ta’minlaydi: maqsadga
muvofiqlik; ijtimoiy-madaniy yodgorlik sifatida ba’zi namunalarning, hatto eng
keng tarqalganining mavjudligi; jamiyatning tarixiy taraqqiyotida ijtimoiymadaniy qadriyatlar rivojlanish jarayonining muvofiqligi; uyushgan ta’sirlarga
taalluqli ma’lum bir tizimning mavjudligi.
Ta’limning insonparvarlik g‘oyasi muhim tushuncha bo‘lib, unda inson yoki
shaxsning taqdiri yotadi. Insonparvarlik g‘oyasi har bir xalqning azaliy qadriyati,
umumiy qadriyatidir. Masalan, Ikkinchi jahon urushi yillarida o‘zbek xalqining
turli millat vakillariga nisbatan insonparvarligi bolalik davridagi vatanparvarlik
tuyg‘usining natijasidir. Inson tarbiya markazida ekan, har bir shaxs komil shaxs
bo‘lishga intilishi kerak, shundagina biz ko‘zlagan natijaga erisha olamiz.
Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy va
boshqalar ijodida insonparvarlik, inson erkinligi, uning qadr-qimmati g‘oyalari
targ‘ib qilindi. Forobiy mamlakatda odamlarning tinch va osoyishta yashashi
xalqlarga katta foyda keltirishini isbotlashga harakat qildi va tinchlikni qat’iy
qo‘llab-quvvatladi, butun faoliyatini xalq xizmatiga qaratdi. Navoiy inson taqdiri,
el-yurt manfaati haqida qayg‘urishni asosiy masala qilib qo‘ygan. U dunyodagi
eng qimmatli narsa bu – inson, degan g‘oyani ilgari surdi. Uning fikricha, butun
borliq inson va uning baxtiga xizmat qilishi kerak. Jahon dinlari, jumladan, islom
dini ham insonparvarlik g‘oyalarini ifodalagan. Unda kambag‘alga, musofirga,
muhtojlarga yordam berishga, saxovatli va halol bo‘lishga chaqiriladi66.
Jamiyatda yashash va uning bir qismi bo‘lish uchun inson o‘zida bir qator
fazilatlarga ega bo‘lishi kerak. Bu fazilatlar kundalik hayotimizni hech qanday
muammoga duch kelmasdan davom ettirishimizga yordam beradi. Boshqalar
uchun muammo tug‘dirish imkoniyatidan qochish kabi.
Bunday xususiyatlardan biri insonparvarlik deb nomlanadi.
Insonparvarlikning ahamiyati keng qamrovli va ijtimoiy hayotga ega bo‘lishni
o‘zlashtirish eng muhim ko‘nikmalardan biridir.
Shuning uchun bu xususiyatni odamlarga o‘rgatishni imkon qadar erta
boshlash zaruriy amaliyotdir. Yana bir muhim sabab shundaki, yosh aql egalarini
shakllantirish oson. Demak, ularga insonparvarlik va uning ahamiyatini
yoshligidan o‘rgatish kerak.
Yuqorida aytib o‘tilganidek, insonparvarlik hayotning har bir bosqichida
muhim ahamiyatga ega. Talabalarda insonparvarlikni shakllantirish esa ta’lim
jarayoni bilan bog‘langan usullarda amalga oshiriladi.
L.M.Popov tomonidan ishlab chiqilgan shaxsning rivojlanish va o‘z-o‘zini
rivojlantirish subyekti sifatidagi konsepsiyasida tizimli yondashuv (B.F.Lomov) va
shaxsni subyekt sifatida tushunish (A.V.Bryushlinskiy, A.L.Juravlev,
S.L.Rubinshteyn , V.D.Shadrikov va boshqalar), axloqiy va axloqiy qatlam
motivatsion va shaxsiy polisferaning bir qismidir. Bu polisfera inson xulq-atvorining
ichki belgilanishiga ishora qiladi va subyektning tashqaridagi harakatlarining
xususiyatlarini belgilaydi, shuningdek, doimiy o‘zini o‘zgartirish uchun sharoit
yaratadi. Ichki belgilanish tashqi (faoliyatning tashqi stimullari) bilan birgalikda
rivojlanish va o‘z-o‘zini rivojlantirish subyekti sifatida shaxsning tizimli-tuzilmaviy
tashkil etilishi modelida determinant yoki shaxsiy kompleksni tashkil qiladi.
66 Nizomov F. Markaziy Osiyo mutafakkirlari ta’lim-tarbiya va inson kamoloti haqida. – Toshkent: Moziydan
sado, 2005.
Shuningdek, ushbu model insonning tizimli-tuzilmaviy tashkil etilishini, uning
insonning dunyo va o‘zi bilan o‘zaro munosabati jarayonlarida ishtirokini tashkil
etuvchi fazoviy-vaqt kompleksini taqdim etadi. Fazoviy-vaqt kompleksi ikkita
komponentni o‘z ichiga oladi: mahsulot-fazoviy yoki statik va protsessual-vaqt yoki
dinamik. Statik komponent, birinchi navbatda, insonning tanasi, psixikasi va ijtimoiy
parametrlari bilan ifodalanadi. Dinamik komponent insonning tashabbuskor
harakatlarini tashqi va ichki rejalar obyektlari bilan uzluksiz o‘zaro ta’sir qilish
aktlari shaklida aks ettiradi: tashqi va ichki harakatlar.
Mavzuni rivojlantirish mexanizmi sifatida «psixologik mayatnik» g‘oyasi
ko‘rib chiqiladi, bu tashqi harakatlarning doimiy o‘zaro o‘tishi, g‘oyalarning
ichki harakatlarga aylanishini anglatadi va aksincha. Bunday o‘zaro o‘tishlar
tufayli tebranishlar amplitudasi «proksimal rivojlanish zonalari»ga
(L.S.Vygotskiyga ko‘ra) kirib borishi tufayli kengayadi, bu esa subyektning
doimiy rivojlanishi va o‘zini o‘zi rivojlantirishi uchun sharoit yaratadi.
Shunday qilib, axloqiy sohaning rivojlanishi ham ushbu mexanizmga
bo‘ysunadi deb taxmin qilish mumkin, ya’ni shaxs tomonidan jamiyatda qabul
qilingan axloq normalarining o‘zlashtirilishi (tashqi reja) va axloqiy g‘oyalarini o‘zo‘zini rivojlantirish (ichki reja) asosida shakllantirishi tufayli yuzaga keladi. Bunday
rivojlanishning ko‘rsatkichi nafaqat insonning axloqiy me’yorlarga rioya qilish
istagi, balki ko‘proq darajada professional va kundalik hayotda boshqa odamlar bilan
munosabatlarni o‘rnatish usulidir. Rivojlanish subyekti67 sifatida shaxsni psixologik
tashkil etishning konseptual modeliga muvofiq, axloqiy tamoyil insoniyat kabi
asosiy mulkni ifodalash darajasi bilan belgilanadigan subyektning axloqiy
komponentini o‘rganish zarurati oqlanadi. Insoniyat turli xil axloqiy konstruktiv
(halollik, insonparvarlik, mas’uliyat, ishonch, bag‘rikenglik, xushmuomalalik, o‘zo‘zini tarbiyalash, fidoyilik va boshqalar) bilan ifodalangan ikkita asosiy axloqiy
toifaning – yaxshilik va yomonlikning uzluksizligida yotgan ta’lim sifatida harakat
qiladi) va axloqiy jihatdan halokatli (shafqatsizlik, kinizm, xudbinlik, qo‘pollik,
vijdonsizlik, makkorlik va boshqalar) har birida turli darajadagi vakillik
xususiyatlari. Ushbu xususiyatlarning noyob uyg‘unligi insonning axloqiy
rivojlanish darajasini aks ettiradi.
Insonparvarlik tamoyillarini ta’lim jarayoniga tatbiq etish umuminsoniy
tamoyillarning namoyon bo‘lishini anglatadi. Bir tomondan, umuminsoniy
qadriyatlar butun insoniyat uchun muhimdir. Ular garchi hammasi bir xil tarzda
ifodalanmasa ham, ma’lum darajada barcha ijtimoiy jamoalarga, ijtimoiy
guruhlarga, xalqlarga xosdir. Ularni ifodalash xususiyatlari ma’lum bir
mamlakatning madaniy va tarixiy rivojlanishining xususiyatlariga, uning diniy
67 Advances in Social Science, Education and Humanities Research (ASSEHR). – Volume 184.
an’analariga va sivilizatsiya turiga bog‘liq. Shu sababli ta’lim jarayoniga
umuminsoniy qadriyatlar nuqtayi-nazaridan yondashish insoniyat tomonidan
to‘plangan barcha madaniy boyliklarni rivojlantirish asosida shaxsning ma’naviy,
axloqiy, intellektual va estetik rivojlanishiga qaratilgan.
Falsafiy nuqtayi-nazardan bu transsendental qadriyatlar mutlaq, abadiy
qadriyatlardir. Ular Xudoning yaxshilik, haqiqat, adolat, go‘zallik va
boshqalarning mutlaq timsoli sifatidagi g‘oyalariga asoslanadi.
Umumjahon insoniy qadriyatlarning manbayi va kafolatiga turlicha
yondashish bilan dindorlar va e’tiqodsizlar umuminsoniy qadriyatlar doimiy,
bardavom xususiyatga ega ekanligini anglaydilar va shuning uchun umuminsoniy
qadriyatlar ideal, tartibga soluvchi g‘oya, barcha odamlar uchun xulq-atvor
modeli sifatida ishlaydi. Barcha davrlarda va barcha xalqlarda yoshlarni ana shu
qadriyat yo‘nalishlari ruhida tarbiyalash uni ijtimoiylashtirishning ajralmas sharti
hisoblangan.
Insonparvarlik, shuningdek, vatanparvarlik, o‘z Vataniga muhabbat,
fuqarolik mas’uliyatini tarbiyalash, o‘z mamlakatining urf-odatlari va qonunlarini
hurmat qilishni anglatadi. Ammo insonparvarlik shaxsiy qadriyatlar ustuvorligini
ilgari suruvchi va umuminsoniy tamoyilga qarshi turadigan mafkura sifatida
millatchilikni rad etadi. Ta’lim jarayoni mazmunining insonparvarlik
tamoyillaridan kelib chiqadigan yana bir muhim belgi gumanizm bo‘lib, u insonni
oliy qadriyat deb biladi. Shunday qilib, insonparvarlik nuqtayi-nazaridan ta’lim
jarayonining asosiy maqsadi shaxsning o‘zini o‘zi anglashi uchun zarur shartsharoit yaratishdir.
Oliy ta’limning asosiy maqsadi – shaxsning aqliy, axloqiy, hissiy, jismoniy
va mehnat, ya’ni kasbiy rivojlanishiga ko‘maklashish, uning ijodiy
imkoniyatlarini to‘liq namoyon etishiga imkoniyat yaratib berish, insonparvarlik
munosabatlarini shakllantirish, talabaning individual xususiyatlarini ochib berish
uchun turli xil shart-sharoitlarni ta’minlash, o‘z-o‘zini tarbiyalash va namoyon
bo‘lishini tushuntirish kabilardan iborat. Shuningdek, jamiyatga kadr sifatida
ham, shaxs sifatida ham, shaxslararo munosabatlarda ham muvaffaqiyatli yo‘l
tutishini anglatishga yordam beradi. O‘sib borayotgan inson shaxsini
rivojlantirishga qaratilayotgan e’tibor maktabning yoshlarda ongli fuqarolik
pozitsiyasini rivojlantirish, mehnatga va ijtimoiy ijodga tayyorlik, demokratik
o‘zini o‘zi boshqarishda ishtirok etish kabi maqsadlarga “insoniy jihat” beradi68.
Ijtimoiy intellekt insonparvarlikning o‘sishida o‘ziga xos ahamiyatga ega.
Ijtimoiy aqlli bo‘lish uchun biz o‘z motivlarimiz va his-tuyg‘ularimizdan
68 Каримов I.A. Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон ҳаёт пировард мақсадимиз. – Тошкент: Ўзбекистон,
2000.
xabardor bo‘lishimiz, shuningdek, boshqalarning his-tuyg‘ulari va istaklari
haqida bilishimiz kerak. Biz turli xil ijtimoiy sharoitlarda nima qilish kerakligini
tushunib, ijtimoiy jihatdan moslashuvchan bo‘lishimiz kerak. Ijtimoiy jihatdan
xabardorlik va boshqalar bilan ijobiy munosabatda bo‘lish farovonlikni
ta’minlaydi69. Ijobiy ishtirok etish bizga sevgi va mehribonlikni namoyon
etishimizga yordam beradi va boshqalar bilan yaqin munosabatlarni qadrlaydi.
Psixologlar o‘zlarini «juda baxtli» deb baholagan odamlarning eng yaxshi 10
foizini o‘rganganlarida ular eng kam vaqtni yolg‘iz o‘tkazishini va eng ko‘p
ijtimoiy muloqotga vaqt sarflashini aniqladilar. Insonning ijtimoiy aloqalar soni
qanchalik kam bo‘lsa, depressiya va sog‘likning yomonlashishi xavfi shunchalik
yuqori bo‘ladi.
Agar har qanday shaxs insoniylikni sevgi, mehribonlik va boshqa odamlar
bilan ijobiy munosabatda bo‘lish orqali ifoda eta olsa, baxtli, sog‘lom va yaxshi
insonlarga aylanadi.
Boshqa odamlar bilan muayyan munosabatlarga kirishish, turli xil hayotiy
vaziyatlarda talabalar o‘zlarining axloqiy tajribasini to‘plashadi va
kengaytiradilar. Bu tajribani tashkil etish o‘quvchilarni turli faoliyatga jalb etish,
shu asosda axloqiy ongni shakllantirish, axloqiy tuyg‘ularni rivojlantirish, axloqiy
xulq-atvor ko‘nikma va odatlarini shakllantirish orqali amalga oshiriladi.
Inson ma’naviy-axloqiy jihatdan boy tug‘ilmaydi, shuning uchun ma’naviyaxloqiy tarbiya omillarining birligi bilan o‘qituvchilarning, ota-onalarning, ta’lim
muassasasining, butun ta’lim muhitining tashqi ta’siri zarur. Binobarin, yoshlarni
umuminsoniy qadriyatlar bilan tanishtirish juda muhim, chunki ular insoniyatning
ham ma’naviy rivojlanishi, ham ijtimoiy taraqqiyot mezoni bo‘lib xizmat qiladi.
Inson hayotini ta’minlovchi qadriyatlarga sog‘lik, ma’lum darajadagi moddiy
ta’minot, shaxs va tanlash erkinligini beradigan ijtimoiy munosabatlar, oila,
huquq va boshqalar kiradi.
Talabalarning ma’naviy-axloqiy munosabatlarini shakllantirish jarayonining
asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: san’at asarlariga, madaniy hodisalarga
qiziqish va qadriyat munosabatini, hayotni idrok etish qobiliyatini tarbiyalash,
go‘zallik, mehr va muhabbat g‘oyalariga asoslangan; bo‘lajak mutaxassislarning
shaxsiy rivojlanishining intellektual, hissiy, qadriyat va faol sohalarida ma’naviyaxloqiy kompetensiyasini shakllantirish; o‘z xalqining madaniyati va an’analari
ideallari uchun qadriyat yo‘nalishlarini shakllantirish; atrofdagi voqelikka ijodiy
munosabatni faollashtirish, qarorlar va maqsadli harakatlar mustaqilligi; ma’naviyaxloqiy madaniyatning amaliy mohiyatini oldindan belgilab beruvchi ko‘nikmalarni,
madaniy-ijodiy faoliyat qobiliyatini (intellektual mahorat, estetik ko‘nikmalar),
69 Fritz Heider. The Psychology of Interpersonal Relations. Paperback. March 5, 2015.
ijtimoiy muammolarni har tomonlama rejalashtirish va hal qilish qobiliyatini
rivojlantirish; madaniy hamkorlikni adekvat baholash (ma’naviy amaliyot); o‘zbek
mentalitetining eng yaxshi fazilatlarini tarbiyalash – mehnatsevarlik, rahm-shafqat,
vatanparvarlik, halollik; shaxsning ma’naviy va hissiy dunyosini rivojlantirish:
ma’naviy ehtiyojlar, axloqiy va estetik his-tuyg‘ular; axloqiy barkamollikka intilish
va boshqalar.
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, talabalarga oliy ta’lim dasturlarini
o‘qitish davomida o‘z sohalarida insonparvarlik xislatlarini namoyon qilishlari
doimiy tarzda shakllantirilib va rivojlantirilib borilishi zarur. Shu bilan birga,
pedagogning o‘zida ham insonparvarlik xislatlari oliy darajada shakllangan
bo‘lishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Advances in Social Science, Education and Humanities Research (ASSEHR). –
Volume 184.
2. Каримов I.A. Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон ҳаёт пировард мақсадимиз. –
Тошкент: Ўзбекистон, 2000.
3. Nizomov F. Markaziy Osiyo mutafakkirlari ta’lim-tarbiya va inson kamoloti haqida. –
Toshkent: Moziydan sado, 2005.
4. Fritz Heider. The Psychology of Interpersonal Relations. Paperback. March 5, 2015.