ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Nutqiy janrlarning pragmatik aspektlari

Jamila Rustamova

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

NUTQIY JANRLARNING PRAGMATIK ASPEKTLARI

Jamila RUSTAMOVA,
Oriental universiteti,

G‘arb tillari kafedrasi mudiri

Annotatsiya. Maqolada nutqiy janrlarning pragmatik aspektlari haqida so‘z
boradi. Hozirda nutq janrlarining tiplari va nutq “mahsulot”larini aniqlash haqida
turli xil izlanishlar olib borilmoqda. Shuningdek, gapda qanday propozitsiya
ifodalanayotganini aniqlashga ta’sir ko‘rsatuvchi kontekstning belgi va xossalarini
ko‘rsatish uchun ikki til tizimida misollar tahlilga tortilgan.

Kalit so‘zlar: semantika, sintaktika, pragmatika, kommunikatsiya,
presuppozitsiya, illokutiv.

Аннотация. В статье рассматриваются прагматические аспекты речевых
жанров, поскольку проводятся различные исследования типов речевых
жанров и определения речевых «продуктов». Также анализируются примеры
в двух языковых системах, чтобы показать признаки и свойства контекста,
влияющие на определение того, какое предложение выражено в предложении.

Ключевые слова: семантика, синтаксис, прагматика, коммуникация,
пресуппозиция, иллокуция.

Annotation. The article deals with the pragmatic aspects of speech genres, as
various researches are conducted on the types of speech genres and the definition of
speech “products”. Also, examples in two language systems are analyzed to show
the signs and properties of the context that influence the determination of what
proposition is expressed in the sentence.

Key words: semantics, syntax, pragmatics, communication, presupposition,
illocution.

Semiotika jamiyat va tabiatdagi belgilar tizimini o‘rganuvchi fan bo‘lib, uning
tarkibida sintaktika, semantika va pragmatika kabi yo‘nalishlar mavjud. Bu
yo‘nalishlarning o‘rganish obyekti bitta – belgi va ifodalovchilarning o‘zaro
munosabati hisoblanadi. Lekin bu munosabatlar turlichadir. Belgilarning o‘zaro
sintaktik munosabatlari sintaktika, belgilarning ifoda etayotgan obyektga
munosabati semantika, belgining undan foydalanayotgan subyektga bo‘lgan
munosabati pragmatikadir.

O‘tgan asrning 70-yillaridan boshlab tilshunoslikning yangi yo‘nalishi bo‘lgan
pragmatikaga e’tibor kuchaydi. Pragmatika falsafa, mantiqiy semantika bilan uzviy
bog‘liq bo‘lib, uning turli yo‘nalishlari mavjud. Bu yo‘nalishlarni lingvistik tadqiqotda

inson omilini hisobga olish zarur degan tushuncha birlashtiradi. Pragmatikadan
ajralib chiqqan yo‘nalishlardan biri nutqiy janr qismlarining ichki tuzilishini tahlil

qilishga qaratilgan nutqiy janrlar nazariyasidir.
“Pragmatika” termini ilmiy hayotga semiotik belgilarning umumiy nazariyasi

asoschilaridan biri Ch.Morris tomonidan kiritilgan.28 Olim Charlz Pirs g‘oyalarini
rivojlantirgan holda semiotikani quyidagilarga ajratdi: 1) semantika – belgilarning
borliq obyektlariga munosabati haqidagi ta’limot; 2) sintaktika – belgilar orasidagi
munosabatlar to‘g‘risidagi ta’limot; 3) pragmatika – belgilarning shu belgilar
sistemasidan foydalanuvchilarga munosabati haqidagi ta’limot.29 Shu munosabat

bilan, tilshunoslikda lingvistik pragmatika shakllana boshladi. Bu davrda Ch.S.Pirs,

J.R.Ostin, J.R.Serl, Z.Vendler, P.Grays, L.Linskiy, J.R.Serl, P.F.Strosonlarning ilmiy-

nazariy qarashlari nutqiy akt tushunchasi va uning ijrochilari, kommunikativ niyat

masalalariga qaratildi.
Ma’lumki, o‘zbek tilshunosligida ham pragmalingvistik yondashuv bo‘yicha

qator qimmatli tadqiqotlar mavjud. N.Mahmudov, A.Nurmonov, H.Ne’matov,

Sh.Safarov, S.Rahimov, A.Mamatov, A.Mamajonov, M.Hakimov, N.Turniyozov,
S.Mo‘minov, Sh.Iskandarova, D.Lutfullaeva, I.Hojaliev, U.Rahimovlarning lisoniy

pragmatikaning turli masalalari yoritilgan tadqiqotlari, risola va maqolalari shular

jumlasidandir. Sh.Safarov jahon tilshunosligida pragmatikaning shakllanishi va
taraqqiyoti haqida to‘xtalib, “Hozirgi paytda tilshunoslikning insoniy-antropologik
fan ekanligini inkor etishga hech kim jur’at eta olmasa kerak”, degan xulosaga
keladi.30 Haqiqatan, til faqat insonlarga xos bo‘lganligi uchun ham insoniy-

antropologik fandir. Olim tomonidan kommunikatsiyaning muhim tarkibiy qismlari
sifatida “so‘zlovchi”, “tinglovchi”, “ijro etish” va “tushunish” bo‘limlarini
ajratadi.31 Buni quyidagi rasm orqali ko‘rsatish mumkin:

So‘zlovchi ijro tinglovchi
tushunish

1.2-rasm. Kommunikatsiyaning muhim tarkibiy qismlari
Quyidagi misolni ko‘raylik:

28 Философский энциклопедический словарь. – Москва: Сов. энциклопедия, 1983. – С. 601-602.
29 Madaminova M. Matn pragmatik tavsifida sintaktik birliklarning o‘rni: Filol. Fan. bo‘yicha f.dor-ri….diss. –

Andijon, 2022. – B. 12.
30 Сафаров Ш. Прагмалингвистика. – Тошкент, 2008. – Б. 230.
31 Нурмонов А. Кўмакчили конструкциялар пресуппозицияси // ЎТА. – Тошкент, 1986. – Б. 42-45.

– Hozir o‘qigan she’ringizni eshitdim. Kuchli yozilgan ekan. “Tenglik qiling,

kenglik qiling”, deb. Xuddi bizga atab yozilibdi. Bir-birimizni bo‘riday g‘ajib

yuribmiz-da hozir, – dedi Asadbek. Ochiq ko‘ngilda aytilgan bu gapni Elchin o‘zi

tomonga otilgan toshday bilib, g‘ijindi. Qaynotasining ro‘parasiga o‘tirib,
xo‘mraydi.32

Asadbekning ochiq ko‘ngilda aytgan nutqini Elchin o‘ziga otilgan toshday

qabul qildi. Bu o‘rinda ijro va tushunish bo‘limlari bir-biriga qarama-qarshi,

ziddiyatli bo‘ldi. Ko‘rinadiki, ijro va tushunish bo‘limlari har doim ham bir-biriga

to‘g‘ri kelavermaydi, aks ma’noda ham tushunish mumkin. Bu holatda so‘zlovchi

va tinglovchi o‘rtasidagi ziddiyat nutqning noto‘g‘ri talqin qilinishiga olib kelgan.

A.Nurmonov axborot uzatish va uni qabul qilib olish qo‘shimcha ma’no (fikr) ifoda

etishini, bu holat tilshunoslikning ichki tuzilishidan tashqari holatda yuz berishi har

qanday gapning semantikasida … so‘zlovchining kommunikativ niyati va modallik

aks etgan bo‘lishi kerakligini ta’kidlab o‘tadi.

M.Hakimov nutqiy akt tushunchasi, unda so‘zlovchi kommunikativ niyatining aks

etishini aytib, uni nutqiy aktlarning ko‘rinishlari sifatida nutqda namoyon bo‘lishini

ta’kidlaydi. So‘zlovchining munosabati esa nutqiy aktlar vositasida shakllanadi.
Shakllangan nutqiy aktlar nutqiy janr turlarini hosil qiladi. 33

“Nutq faoliyati ham ma’lum qoidalar bilan tartibga solinadi. Garchi nutqiy

aloqa me’yorlari tarbiya sistemasiga kirsa ham, ular jamiyatning bir-biriga

kommunikativ munosabatlarda majburiyatli a’zolari o‘rtasidagi o‘z-o‘zidan (hech

qanday so‘zsiz) kelishilgan bitimlar sohasiga kiradi. Pragmatikaning vazifasi ularni
aniqlash va ta’riflashdan iboratdir”, - deb qayd etadi N.D.Arutyunova. 34

Lingvistik pragmatikaning aniq chegarasi mavjud emas. Pragmatikaning asosiy

xizmati shundaki, u ilmiy hayotga shu paytgacha ma’lum bo‘lmagan, tilshunoslik

tomonidan qabul qilinmagan va ko‘zga tashlanmagan faktlarni olib kirdi. Muhimi,

bu faktlarga nazariy maqom berdi. Pragmatik nazariyalarsiz maishiy muloqot

faktlari kundalik hayotimizning tarqoq hodisalari bo‘lib qolar edi. Hayotda

faktlarning ko‘pligi ularni o‘rganish, guruhlash ishlarini bajarishni qiyinlashtiradi.

Pragmatika – bu tilning tildan foydalanuvchilarga munosabatini o‘rganuvchi

fan sifatida nutq qismlari va nutq harakatlarini tekshiradigan kontekstni o‘rganadi.

Ko‘rinadiki, pragmatikaning oldida ikki xil muammo turadi:

1. Nutq janrlarining tiplari va nutq “mahsulot”larini aniqlash.

2. Gapda qanday propozitsiya ifodalanayotganini aniqlashga ta’sir ko‘rsatuvchi

kontekstning belgi va xossalarini ko‘rsatish.

32 Тоҳир Малик. Шайтанат. – Тошкент: Шарқ, 2001. – Б. 65.
33 Хакимов М. Ўзбек прагмалингвистикаси асослари. – Тошкент: Академнашр, 2013. – Б. 6.
34 Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. Языки русской культуры. – Москва, 1999. – С. 56.

Tadqiqotchilar bu ikki muammoni turlicha o‘rganishadi. R.S.Stolneykerni

birinchi muammo ko‘proq qiziqtiradi. U nutq janrlarining (unda nutq qismlari

mazmunining) quyidagi tiplarini ajratadi: tasdiq, buyruq, qarama-qarshi ifoda,

fahmlash yoki inkor, iltimos, e’tiroz, oldindan so‘zlash, va’da berish, chaqiriq,

mulohaza, tushuntirish, haqorat, xulosa, taxmin, umumlashtirish va javob singari.

Ko‘rinadiki, olim nutq qismlari deb tahlil qilgan kontekstlar ma’lum nutq janriga

taalluqlidir. Tahlilning vazifasi ana shu nutq janrlarini me’yoriy, o‘rinli yuzaga

keltirishning zaruriy, yetarli sharoitlarini aniqlash bo‘lgan. Yetarli va zarur sharoitlar

esa ushbu nutq janrining yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi va ma’lum xossalarga ega

hisoblanadi. Kontekstdagi mazkur xossalar suhbatdoshlarning bilimi, fikri,

qiziqishlari, maqsadi: ifodaning yuzaga kelishi va uning natijasi deyish mumkin.

V.G.Gak esa pragmatikani muomala vaziyati, nutqiy harakatlar tiplariga

bog‘liq ravishda til shakllarining ma’nosi va ulardan foydalanishni o‘rganuvchi
tilshunoslik sohasi, deb ta’kidlaydi.35 “Osh pishdi” jumlasi lingvistik aspektda

informatik-axborot ma’nosini bildirsa, pragmatik aspektda dasturxonchiga nisbatan

“dasturxondan ortiqcha narsalarni olib oshga tayyorlash”, ma’ruzachiga nisbatan

“ma’ruzani yakunlash”, biror ishni hal qilish kerak bo‘lganda ish yakunlanganligini

bildirish uchun ishlatilib, xabar, tayyorgarlik, yakun, maqsad kabi hukmlarni

bildiradi. Ko‘rinadiki, muloqotning mohiyatini aniqlashda lingvistik aspekt bilan bir

qatorda pragmatik aspektning ham ahamiyati kattadir. Lingvistik pragmatika sohasi

bilan bog‘langan muhim hodisalardan biri presuppozitsiyadir. Bu hodisa o‘zbek

tilshunosligida ham ma’lum darajada o‘rganilgan bo‘lib, bu masalaga dastlab

tilshunoslar N.Mahmudov va A.Nurmonovlar e’tibor qaratishgan. N.Mahmudov

presuppozitsiyaga shunday ta’rif beradi: “Nutqiy kommunikatsiyaning to‘g‘ri va

real amalga oshishi uchun kommunikantlar nutq momentiga qadar muayyan faktlar

bilan tanish bo‘lishi, umumiy vaziyat bilan bog‘liq muayyan bilim – xabardorlikka

ega bo‘lishlari lozim. Ana shu faktlar va bilimlar tilshunoslikda presuppozitsiya
nomi bilan umumlashtiriladi.”36

A.Nurmonov talqinicha, presuppozitsiya logika va sintaktikaning o‘rganish

obyektidir: “Juda ko‘pchilik adabiyotlarda presuppozitsiya bilishning umumiy fondi

sifatida talqin qilinadi. Lekin tilshunoslikda logik presuppozitsiya bilan lingvistik

presuppozitsiyani aralashtirish hollari uchraydi. Biz faqat ma’lum tashqi signallar

(grammatik ko‘rsatkichlar) orqali anglashilgan presuppozitsiyani lingvistik

presuppozitsiya deb hisoblash tarafdorimiz. Masalan, tasdiq va inkor gaplarda

mavjud bo‘lgan yashirin inkor mazmunni logik presuppozitsiyaga kiritamiz:

35 Гак В.Г. Эмоции и оценки в структуре высказывания и текста // Вестник Московского Университета 9.
Филология. – Москва, 1997. – № 3. – С. 87-95.
36 A.Нурмонов, Н.Махмудов, A.Axмедов, С.Солихўжаева. Ўзбек тилининг мазмуний синтактикаси. –
Тошкент: Фан, 1992. – Б. 26-28.

1) Ahmad keldi gapidan: a) Ahmadning kelganligi (Ahmad kelmaganligining

inkori) anglashiladi;

2) Ahmad kelmadi gapidan: a) Ahmadning kelmaganligi; (Ahmad

kelganligining inkori) anglashiladi. Chunki bu konstruksiyalarda ikkinchi
mazmunni ifodalovchi maxsus formal ko‘rsatkichlar (signallar) mavjud emas.

Ahmad ham keldi gapida ikki propozitsiya: birinchisi Ahmadning kelganligi,

ikkinchisi yana boshqalarning (Karim, Halim, Salim va boshqalar) kelganligi
ma’lum bo‘lib, lingvistik presuppozitsiyaga misol bo‘ladi. Chunki bu propozitsiyaga
ishora qiluvchi maxsus signal – ham yuklamasi ishtirok etyapti.”

Presuppozitsiya hodisasining quyidagicha asoslari bor:
Birinchidan, presuppozitsiya ta’rifi haqiqiylik tushunchasiga tayanadi. Ya’ni,
haqiqiy yoki soxta ifodaga xos nutq qismidan tashqaridagi gap haqiqiy ma’nosiga

ega emas. Ikkinchidan, presuppozitsiyani mazmun qismi deb qaralsa, unda bu

hodisani izohlash tarkibiga kiritilishi alohida ramka talab qiladi. Modal ramkalar
bo‘lsa, pragmatika sohasiga kiradi. Ko‘rinib turibdiki, bu sohalarning markaziy
tushunchalari nutq janrlari bilan aloqadordir. Nutq qismlari nazariyasi esa ma’lum
nutqiy janr xossalarini o‘rganuvchi, ularning tuzilishi, inson tomonidan ma’lum

maqsadga erishish nuqtayi nazaridan til birliklarini qo‘llashni tahlil qilish bilan
shug‘ullanadi. Nutq qismlari nazariyasi kommunikatsiyaning asosiy birligi gap yoki
so‘z ifodasi bo‘lmay, ma’lum bir faoliyatni bajarish hisoblanadi, ya’ni tasdiqlash,
iltimos, savol, buyruq, minnatdorlik bildirish, uzr so‘rash, tabriklash va hokazo.
Bunday faoliyat natijasida esa nutqiy janrlarning tipi yuzaga keladi, ya’ni yuqorida
ma’lum bir faoliyat bajarilishi natijasida nutqiy janr turlari reallashadi. Demak,
nutqiy qismlar nazariyasi, aslida, nutqiy janrlar xossalarini o‘rganadi.

Bu kabi nutq qismlari, ya’ni nutqiy janrlar matnlari illokutiv aktlar deyiladi va
ular perlokutiv aktlarga qarshi qo‘yiladi. 37 Demak, illokutiv aktlar yordamida

adresant biror faoliyatni amalga oshirsa, perlokutiv akt aytilgan ifodaning adresatga
ko‘rsatadigan ta’siridir. Bunda adresant tomonidan aytilgan ifodaning ma’nosini

tushunish emas, balki bu tushunish natijasida adresatning holatidagi va harakatidagi
o‘zgarishlar nazarda tutiladi. Yoki so‘zlovchi nutq odobi me’yorini buzganda,
tinglovchining psixik holatidagi o‘zgarish perlokutiv aktga misol bo‘ladi. Masalan:

- Sen kimsan o‘zing? – dedi Asadbek, Soli otaning gapiga parvo qilmay. Uning
dabdurustdan sansirashga o‘tishi Jo‘ra cho‘loqni andak dovdiratdi. U javobga
og‘iz juftlamay turib, savol yana takrorlandi:

- O‘zing kimsan, deyapman. Mahallaga bitta tosh qo‘yganmisan? Kecha kelib

bugun hammayoqni sasitib yurgan senmisan, hali?! Soli ota, it yetaklab yurish

37 Брагина А.А. Неологизмы в русском языке. Пособие для студентов и учителей. – Москва: Просвещение,
1973. – C. 174.

odatingiz yo‘q edi-ku, qariganingizda sizga nima bo‘ldi? Bu agar mahallaga
sig‘mayotgan bo‘lsa ketiga bir tepish kerak, chiqqan joyiga kirib ketsin.38

Ushbu misolda nutq odobi buzilishi tinglovchini dovdiratib qo‘yganini, psixik

holati o‘zgarganini ko‘ramiz. Demak, nutq odobi birliklari kommunikatsiyada faol

ishtirok etadi. Ular har qanday dialogda nutqiy kommunikatsiyaga kirish, muloqotni

davom ettirish va undan chiqish vazifalarini bajaradilar.

Ma’lumki, muloqot jarayoni verbal hamda noverbal vositalarning birgalikdagi

faoliyatidan yuzaga keladi. Bunday muloqot paralingvistika tomonidan o‘rganila

boshlandi. Nutq turlicha ishoralar, mimikalar, ohanglar bilan olib boriladi. Shunga

ko‘ra, nutq odobi masalalari xususida so‘z yuritish paralingvistika bilan bog‘liq holda

olib borilishi fikrning to‘laqonli ochilishi uchun asos bo‘ladi. O‘zbek xalqida

kommunikatsiyada ishtirok etuvchi paralingvistik vositalar juda katta ahamiyatga ega.

Chunki turli yoshdagilar, tanish-notanishlar, erkaklar yoki ayollar muloqotida so‘zlash

ohangining o‘zgarib turishi, qo‘l, bosh va tananing boshqa a’zolarini adresatga qarab,

tanlab harakat ettirilishi, ayniqsa, O‘rta Osiyo xalqlarida o‘ziga xos o‘rin tutadi.

Intonatsiya yordamida ham ayrim hollarda adresantning qaysi millatga

mansubligi, artikulyatsion bazasi, ba’zan unga xos insoniy xislatlar to‘g‘risida

ma’lum tasavvurga ega bo‘lishimiz mumkin. Nutq odobi me’yoriga muvofiq ohang

adresantning qaysi ijtimoiy guruhga xosligini ham belgilaydi. Nutq odobining

“salomlashish”, “uzr so‘rash”, “xayrlashish”, “tabriklash” singari qator vaziyatlarida

beixtiyor (aslida maqsadli) qo‘llaniluvchi kinetik harakatlar muloqotchilarning

millati va ijtimoiy guruhini oydinlashtirishi mumkin bo‘lgan vositalar hisoblanadi.

Barcha xalqlar uchun nutq odobi formulalari madaniyat belgilari deyiladi. Nutq

odobi birliklari qator turli xil nutqiy muloqotning barqaror vaziyatlarida ishlatilib,

ular yordamida biror millatga mansub madaniyatning o‘ziga xos elementlari yuzaga

chiqadi. Tilshunos A.A.Bragina chet tillarini o‘qitishda madaniy-tarixiy aspektni

kiritish zarurligini ta’kidlab, uning ikki yoqlama xususiyatini ko‘rsatadi:

1. Madaniy-tarixiy aspekt – vaqtning ma’lum qismida ijtimoiy va til

hodisalarining o‘zaro aloqasini tushuntirish.

2. Madaniy-tarixiy aspekt – til hayoti sharoitini o‘rganish, til hodisalarining

xalq hayoti va tarixi bilan bog‘liqligini tushunish.

Keyinroq esa lingvoo‘lkashunoslik sohasini kengroq tushunish kerakligi

to‘g‘risidagi mulohazalar paydo bo‘la boshladi. Nutq odobini sotsiolingvistik,

paralingvistik, pragmatik, lingvo-o‘lkashunoslik yo‘nalishlarida tekshirish bilan

birga ba’zi tilshunoslar uni psixolingvistik, tipologik aspektda o‘rganish ham

maqsadga muvofiq ekanini ta’kidlaydilar.

38 Тоҳир Малик. Шайтанат. – Тошкент: Шарқ, 2001. – Б. 72.

Shunday qilib, lingvistik faktorlar bilan bir qatorda ekstralingvistik faktorlarni
ham jiddiy o‘rganish tilshunoslik oldida turgan eng dolzarb muammolardan

hisoblanadi. Nutq odobi masalalari ham bu muammolarga bevosita aloqador.
Turli hayotiy vaziyatlarda so‘zlashuv mavzulari bilan bog‘liq tarzda yuzaga

keluvchi til birliklari mavjud bo‘lib, ular ijtimoiy holatlarda qo‘llanuvchi
qaytariluvchan qoliplarni hosil qiladi. Mana shu turg‘un qoliplar tipiklashib, nutq

odobi birliklarini yuzaga keltiradi.
Xullas, muloqot odobi lingvistik jihatdan alohida o‘rganilishi zarur. To‘g‘ri

muomala uchun maishiy muloqotda tez-tez ishlatiluvchi, lozim bo‘lgan til

birliklarini yaxshi bilish talab qilinadi. Nutq odobining “sen-siz” shakllari ayrim
xalqlar uchun unchalik ahamiyat kasb etmasa-da, o‘zbek tilida muloqotning muhim
jihatlarini belgilaydi. Nutq odobi vaziyatlarida qo‘llanuvchi birliklarning sinonimik
tabiati ham muloqotda katta o‘rin tutadi.

Yuqorida ta’kidlaganimizdek, muloqot jarayoni verbal hamda noverbal
vositalarning birgalikdagi faoliyatidan yuzaga keladi. Shunga ko‘ra, nutq janrlari
muammolari paralingvistika sohasi bilan ham chambarchas bog‘langan. Ma’lum
intonatsiya yordamida, ba’zi kinetik harakatlar bilan nutq janrlari turlari aniqlanadi.

O‘zbek tilida nutqiy janrlarning nazariy masalalari yuqoridagi barcha

muammolar yechimiga taalluqlidir.
Olimlarning e’tirof etishlariga ko‘ra “... nutqiy muloqotning to‘g‘ri va aniq

amalga oshishi uchun kommunikantlar nutq momentiga qadar muayyan faktlar bilan
tanish bo‘lishi, umumiy vaziyat bilan bog‘liq muayyan bilim – xabardorlikka ega
bo‘lishlari lozim. Ayni shu faktlar hamda bilimlar tilshunoslikda presuppozitsiya
nomi bilan umumlashtiriladi.”39 Jumladan, kimgadir nimadir demoqchi bo‘lgan

kishi, eng avvalo, tinglovchining u aytmoqchi bo‘lgan gap presuppozitsiyasi bilan
aloqadorligini inobatga oladi. Ya’ni, aytiladigan gapga aloqador voqelik bilan

oldindan tanish bo‘lgan tinglovchi uchun so‘zlovchining asosiy fikrni bir yoki bir
necha so‘z orqali bayon etishi kifoya qiladi. Masalan, noma’lum sababga ko‘ra biror
yerdan kelishi kechikayotgan o‘g‘lini xavotirlik bilan kutayotgan ona uchun undan
xabar olgani chiqib ketgan kishi tomonidan aytiladigan “keldi” degan so‘zning o‘zi
o‘g‘lining (boshqa birovning emas) kutilayotgan yerdan kelganligi haqidagi xabarni

beradi. Ammo tinglovchi presuppozitsiyadan mutlaqo bexabar, buning ustiga
so‘zlovchining o‘zi bilan ham notanish bo‘lsa, u holda muloqotning to‘g‘ri va real
amalga oshishi uchun so‘zlovchi gapni uzoqdan boshlashiga to‘g‘ri keladi. Nutqiy
janr nazariyasining eng rivojlangan yo‘nalishi nutqiy janr semantikasidir. Nutqiy

janrlarni o‘rganish ularning semantikasini o‘rganishdan boshlangan. Nutq

39 Гак В.Г. Эмоции и оценки в структуре высказывания и текста // Вестник Московского Университета 9.
Филология. – Москва, 1997. – № 3. – С. 123.

janrlarining muhim aspekti bu mavzu, ya’ni M.Baxtinning nutqiy janr mavzusidagi

lingvistik interpretatsiyasidir. Nutq janri semantikasi bilan shug‘ullangan olimlar turli

nuqtayi nazar bilan yondashishgan. Ular qancha janrlar mavjudligi, nutq shakllaridan

qaysilari nutqiy tipik shaklga ega, qaysilari nutqiy shaklga ega emasligi haqida turli

fikrlar bildirishadi. Nutq semantikasi tadqiqi bilan shug‘ullangan olimlarning deyarli

hammasi leksikani tahlil qilish bilan shug‘ullangan. Nutqiy janrlar semantikasini

o‘rganish natijasida rus tilshunosligida “Новый обяснительный словарь синонимов
русского языка”40 to‘plamida bir qator maqolalar (30ga yaqin) nutqiy janrlarning

nomlariga yoki shunga o‘xshash, masalan, “suhbat”, “qarg‘ash”, “qo‘pollik”,

“shikoyat”, “tavsiya”, “nasihat”, “qo‘rqitish”, “tanbeh” va boshqalar uchraydi.

Nutqiy janr tadqiqining kommunikativ va pragmatik strategiyasi F.de

Sossyurning “mavhum obyektivizm”ini va M.M.Baxtinning til-nutq haqidagi

g‘oyalarini mutlaq haqiqat sifatida bartaraf etishga yordam beradi. Olim shunday

hukm chiqaradi: “Til-nutqning mutlaq haqiqati. Bu til shakllarining mavhum tizimi

emas, balki so‘zlar bilan amalga oshiradigan nutq shovqinining ijtimoiy
voqeligidir.”41 Bu yerda nutqiy o‘zaro ta’sir orqali til-nutqning og‘zaki va yozma

muloqotning voqea va pragmatik omillari bilan funksional va semantik aloqasini

nazarda tutamiz. Baxtin g‘oyalari til-nutqning sotsiolingvistik va lingvopragmatik

tadqiqoti shaklida ancha samarali rivoj topdi. Birinchi yo‘nalish tilning funksional

xususiyatlarini: muayyan nutqiy vaziyatlarda tildan foydalanish, muayyan

etnolingvistik jamoaning kommunikativ kompetentligi ta’sirini o‘rganadi. Shu bilan

birga, biz til haqida me’yor sifatida, turli madaniyatlarga xos semantik sohalar, til

xulq-atvori va boshqalar haqida gapiramiz. Ikkinchi yo‘nalishda esa tilning

pragmatik salohiyati – nutq, kommunikativ vaziyatlar va tilning ta’sir etish

yo‘llariga e’tibor qaratiladi. Muayyan nutqiy vaziyat doirasida tilning illokutsion va

perlokutsion funksiyalari hamda ularning nutqiy fikrlashni qo‘llab-quvvatlashi

ko‘rib chiqiladi. Bularning barchasi, albatta, nutq janrlari nazariyasi uchun juda

muhim bo‘lsa-da, tizim integratsiyasi bilan bilvosita bog‘liq hisoblanadi. Nutq va

uning janri o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning ichki xoslangan tomonlarini tushunish

uchun nutq janrining o‘ziga xos tarixiy, madaniy, pragmatik va lingvistik jihatlarini

bog‘lovchi yashirin diskursiv qirralarini topish muhimdir. Shu jihatdan

L.M.Vasilevning «Системный семантический словарь русского языка.
Предикатная лексика»42 risolasi alohida ahamiyat kasb etadi, unda “Nutq

predikatlari”ning mavzu guruhlari keltirilgan:

40 Апресян Ю.Д. Новый обяснительный словарь синонимов русского языка. – Москва, 2004. – C. 123.
41 Бахтин М.М. Проблемы речевых жанров // Бахтин М.М. Собр. соч. – Москва: Русские словари, 1996. –

C.113.
42 Васильев Л.М. Системный семантический словарь русского языка. Предикатная лексика. Т. 1. – Уфа: Гилем,

2005. – С. 87.

1) nutqning ichki tomonini ochuvchi predikatlar;

2) nutqning mundarijasini ochuvchi predikatlar;

3) nutqning kommunikativ aspektini ochuvchi predikatlar: xabar beruvchi
predikatlar, va’da beruvchi predikatlar, nasihat bildiruvchi predikatlar,

tushuntiruvchi predikatlar;

4) muloqot predikatlari: suhbat predikatlari, kelishuv predikatlari, tortishuv

predikatlari, biror narsani muhokama qiluvchi predikatlar;

5) nutqiy kontakt predikatlari (savol va javob): nutqiy kontaktga kiruvchi

(kimning kimgadir murojaati), savol bilan murojaat qilish, rozi yoki rozimaslikni

bildiruvchi javob predikatlari;

6) nutqiy motiv predikatlari;

7) buyruq, talab va topshiriq bildiruvchi predikatlar;

8) taqiqni bildiruvchi predikatlar;

9) taklif va talab, biror topshiriq asosida harakat sababini bildiruvchi predikatlar;
10) ma’lum bir harakat uchun rozilikni bildiruvchi predikatlar;

11) emotsional munosabatlarni bildiruvchi predikatlar: masxaralash

natijasidagi arazlashni, qoralashni, qoralashga norozilikni, hamda nutqiy etiketni

bildiruvchi;
12) nutqiy baho bildiruvchi predikatlar. (2000 nutqiy so‘zdan iborat)43

Nutq janrlari dialogik hodisa sifatida invariant-variant modeli sifatida
sintagmatik va paradigmatik munosabatlar tizimi orqali o‘rganiladi. Nutq janri
so‘zlovchining turli tipik intensiyalari nutq janrining mantiqiy-maqsadli aspekti
sifatida ko‘riladi. Shunday qilib, ushbu yo‘nalish nutq janrining soddalashgan

tushunchasi bilan xarakterlanadi. Masalan, nutq janrining mavzusi lingvotsentrik

tadqiqotlarda oddiy nutq predmeti sifatida ko‘riladi, M.Baxtinda esa mavzu
pragmatik tarzda o‘rganiladi. Nutq janrlari nazariyasiga tayangan lingvistik

genristika noto‘liq pragmatika deb tushuniladi. Ko‘rinadiki, nutq janri
nazariyasining muqobil yo‘nalishi bo‘lib xususiy nutq janri konsepsiyasiga ega
bo‘lgan pragmatik yo‘nalish maydonga keldi. Xulosa qilib aytganda, nutq janri tipik
shakl bo‘lib, u barqarorlik, ma’lum me’yorga rioya qilish va yaxlitlik bilan

xarakterlanadi. U dialogik hodisa sifatida invariant-variant modeli asosida

sintagmatik va paradigmatik munosabatlar tizimi orqali o‘rganiladi va
so‘zlovchining turli tipik intensiyalari nutq janrining bir mantiqiy-maqsadli jihati
sifatida ko‘riladi.

43 Васильев Л.М. Системный семантический словарь русского языка. Предикатная лексика. Т. 1. – Уфа:
Гилем, 2005. – С. 123.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

1. Моррис Ч.У. Из книги «Значение и означивание» // Семиотика. – Москва:
Издательство Академ. Проект, 2001. – С. 129-143.

2. Философский энциклопедический словарь. – Москва: Сов. энциклопедия, 1983. –
С. 601-602.

3. Madaminova M. Matn pragmatik tavsifida sintaktik birliklarning o‘rni: Filol. Fan.
bo‘yicha f.d. diss. – Andijon, 2022.

4. Сафаров Ш. Прагмалингвистика. – Тошкент, 2008. – 320 б.
5. Нурмонов А. Кўмакчили конструкциялар пресуппозицияси // ЎТА. – Тошкент, 1986,
6. – Б. 42-45.
6. Нурмонов А. Tасдиқ ва инкорнинг паралингвистик воситалар ёрдамида
ифодаланиши // ЎТА. – Тошкент, 1978, 1. – Б. 31-34.
7. Хакимов М. Ўзбек прагмалингвистикаси асослари. – Тошкент: Академнашр, 2013.
8. Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. Языки русской культуры. – Москва, 1999. –
650 c.
9. Гак В.Г. Эмоции и оценки в структуре высказывания и текста // Вестник Московского
Университета. Филология. – Москва, 1997. – № 3. – С. 87-95.
10. A.Нурмонов, Н.Maxмудов, A.Axмедов, С.Солихўжаева. Ўзбек тилининг мазмуний
синтактикаси. – Toшкeнт: Фан, 1992.
11. Брагина А.А. Неологизмы в русском языке. Пособие для студентов и учителей. –
Москва: Просвещение, 1973.
12. Toҳир Малик. Шайтанат. – Toшкeнт: Шарқ, 2001.
13. Апресян Ю.Д. Проспект активного словаря русского языка. Языки славянской
культуры. – Москва, 2010. – 584 c.
14. Бахтин М.М. Проблемы речевых жанров // Бахтин М.М. Собр. соч. – Москва:
Русские словари, 1996. – C.113.
15. Васильев Л.М. Системный семантический словарь русского языка. Предикатная
лексика. Т. 1. – Уфа: Гилем, 2005.
16. Aпресян Ю.Д. Новый обяснительный словарь синонимов русского языка. –
Москва, 2004. – 1488 c.