TA’LIM JARAYONIDA AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA
TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGI
Baxtiyor ABDUKADIROV,
Oriental universiteti,
Aniq fanlar kafedrasi dotsenti v.b.;
Muhammadsodiq ERGASHEV,
Oriental universiteti,
Aniq fanlar kafedrasi stajyor-o‘qituvchisi
Annotatsiya. Ushbu maqolada ta’lim jarayonini samarali tashkil etish uchun
axborot-kommunikatsiya texnologiyalari vositalaridan foydalanish va ularning turli
fanlardagi yutuqli omillari keltirilgan. Ta’lim samaradorligini va sifatini oshirishda,
darslarda talabalarning diqqatini boshqarish va faolligini oshirishda axborotkommunikatsiya texnologiyalarining o‘rni haqida ma’lumot berilgan.
Kalit so‘zlar: axborot texnologiyalari, zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari, texnik afzalliklar, interfaol dars, multimedia, taqdimot, zamonaviy
taʼlim muhiti.
Аннотация. В данной статье представлено использование средств ИКТ
для эффективной организации образовательного процесса и факторы его
успеха по различным предметам. Дана информация о роли ИКТ в повышении
эффективности и качества образования, управлении вниманием и
активностью учащихся на занятиях.
Ключевые слова: информационные технологии, современные ИКТ,
технические преимущества, интерактивный урок, мультимедиа,
презентация, современная образовательная среда.
Annotation. This article presents the use of ICT tools to effectively organize
the educational process and its successful factors in various subjects. Information
about the role of ICT in increasing the efficiency and quality of education, managing
the attention and activity of students in classes is given.
Key words: information technologies, modern ICT, technical advantages,
interactive lesson, multimedia, presentation, modern educational environment.
Ta’limda zamonaviy axborot texnologiyalarining samaradorligini oshirish va
yuqori sifatdagi hamda yuqori texnologik axborot-o‘qitish muhitini yaratish, asosan,
taʼlim tizimining texnologik bazasini tubdan modernizatsiyalash, postindustrial
jamiyat talablariga javob beradigan ochiq taʼlim tizimiga o‘tish imkoniyatini
yaratadigan yetarlicha murakkab bo‘lgan texnik masala sifatida qaraladi. Shu bilan
birga, axborot taʼlim muhitini yaratish faqat texnik masala emasligini inkor etib
bo‘lmaydi. Uni yaratish, rivojlantirish va undan foydalanish uchun barcha taʼlim
tizimining ilmiy-uslubiy, tashkiliy va pedagogik potensialini to‘liq ishga solish
kerak bo‘ladi. Shu munosabatda, zamonaviy axborot-taʼlim muhiti ishlatilayotgan
sharoitda pedagogika munosabatlarini ham hisobga olmoq lozim. Axborot ta’lim
muhiti axborot texnologiyalari sohasidagi zamonaviy yutuqlarni ta’limda o‘quv
jarayonini boshqarishning an’anaviy usullariga asoslangan holda qo‘llash imkonini
beradi.73 Tizim elektron arxivda moslashuvchan qidirish imkoniyatiga ega bo‘lgan
xodimlar va o‘quvchilarning shaxsiy fayllarini yuritishga, o‘qituvchilar va sinflar
uchun elektron jadvallarni yuritishga, elektron sinf jurnalini va elektron kundalikni
Internet orqali o‘quvchilar va ota-onalarga Internet orqali baholar, jadvallar va uy
vazifalari haqida tezkor ma’lumot olish imkoniyatini yaratishga imkon beradi.
Axborot-taʼlim muhiti taʼriflari to‘plamining tahlilidan shu xulosaga kelish
mumkinki, bu axborot, texnik, o‘quv-uslubiy tizim osti jamlanmasi bo‘lib, o‘quv
jarayoni va uning qatnashchilarini taʼminlashga maqsadli qaratilgandir. Bir qator
tadqiqotchilar ijtimoiy-madaniy muhit sifatida odam rivojlanishi va taʼlim olishni
belgilovchi asosiy faktorlar sistemasini tushunishadi:
- Taʼlim jarayoniga taʼsir o‘tkazuvchi shaxslar;
- Mamlakatdagi ijtimoiy-madaniy muhit (bunga pedagogik madaniyat ham
kiradi);
- Ommaviy axborot vositalari.
Taʼlim muhiti nafaqat taʼlim berish sharoiti, balki o‘qitish va tarbiyalash
vositasi ham bo‘ladi. Oxirgi yigirma yillikda taʼlim tizimi ishida yuzaga kelgan
vaziyatda, zamonaviy axborot va kommunikatsiya texnologiyalarini
takomillashtirish va zamonaviylashtirish masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Lekin,
o‘quv jarayonining amaliyotga arzonligi uchun hammabop, lokal tarmoqqa ulangan
va shuning uchun dunyo miqyosidagi (global) Internet tarmog‘iga kirish imkoni
bo‘lgan shaxsiy kompyuterlarning joriy qilinishi, bu ishlarni yanada jadallashtirdi.
O‘rta maʼlumotni ko‘pincha kompyuterlashtirishga va internetlashtirishga
asoslangan, zamonaviylashtirish dasturini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun,
nafaqat o‘quv maskanlari zamonaviy texnika vositalari bilan taʼminlanmog‘i, balki
taʼlim tizimining tashkilotchilari va pedagoglari ham bu sohada yetarli bilimga ega
bo‘lishlari kerak. Aslini olganda, bunda hech qanday yangilik yo‘qdek tuyuladi.
Faqat erishilgan bilim doirasini kengaytirish kerak: pedagogika oliy o‘quv yurtlarida
ushbu mutaxassislikka ixtisoslashgan o‘qituvchilarni tayyorlash ishlari yo‘lga
qo‘yilgan, kompyuterlar bilan taʼminlangan maktablarda axborotlashtirish darsi
73 M. Okhunov, Y. Minamatov. Application of Innovative Projects in Information Systems. // European Journal of
Life Safety and Stability (2660-9630), 2021, 11. – P. 167-168.
o‘tkazilmoqda, taʼlim maskanlarining nafaqat rahbarlari, balki maʼmuriyati ham, o‘z
stollari ustida shaxsiy kompyuterlar turishi va undan foydalanishni tabiiy va juda
zarur hol deb hisoblashadi. Lekin, bularning hammasi ham juda oddiy emas, bu
narsalarni diqqat bilan ko‘rib chiqsak, unda qarama-qarshilikni, yaʼni hammabop
taʼlim berish va uning sifati o‘rtasidagi ziddiyatni ko‘ramiz. Har bir pedagog, u
maktab yoki oliy o‘quv yurti o‘qituvchisi bo‘lsin, ularning asosiy maqsadi, taʼlim
berish sifatini yuksaltirishdir, bu ishda ularga axborot va kommunikatsiya
texnologiyalardan foydalanish juda yaxshi yordam beradi. Shuningdek, rahbar
uchun sifatdan tashqari, amaldagi texnik jihozlar va boshqa o‘quv resurslaridan
imkoni boricha ko‘pchilik foydalana olishini tashkil etish zarur. Shuning uchun
ko‘pincha hammabop va sifatli taʼlim berishda ulardan biriga ko‘proq eʼtibor
beriladi. Yuzaga kelgan muammolarni hal qilish uchun, pedagogika xodimlarini
tayyorlash bosqichida, bu masalaga alohida eʼtibor berilishi kerak.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish maqsadi.
Zamonaviy jamiyatda axborotlashtirish jarayoni, shuningdek, ta’lim faoliyatining
chambarchas bog‘liqligi zamonaviy AKT vositalarini ko‘paytirish va ommaviy
ravishda tarqatish bilan tavsiflanadi. Ular ma’lumotlarni uzatish, o‘qituvchi va
stajyorlarning zamonaviy ta’limga oid ilg‘or tizimlardan samarali foydalanishlari
uchun faol qo‘llaniladi. Bugungi kunda o‘qituvchi axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarida o‘z ko‘nikmalariga ega bo‘lishi shart.74
AKTdan foydalanish afzalliklari:
- O‘quv motivatsiyasini oshirish;
- O‘quv jarayonining samaradorligini oshirish;
- Talabalarning kognitiv sohasini faollashtirishga yordam berish;
- O‘qitish usullarini takomillashtirish;
- O‘qitish va tarbiyalash natijalarini o‘z vaqtida nazorat qilish;
- Ishni rejalashtirish va tashkil etish;
- O‘z-o‘zini tarbiyalash vositasi sifatida foydalanish;
O‘qituvchi va talaba faoliyatini faollashtirish, fanlarni o‘qitish sifatini oshirish,
ko‘rish tamoyilini hayotga tatbiq etish imkonini beruvchi tayyor elektron
mahsulotlarni quyidagi afzalliklari bo‘yicha ko‘rib chiqamiz.
Multimedia taqdimotlari: o‘quv materialini yorqin mos yozuvlar tasvirlari
tizimi sifatida taqdim etish imkonini beradi. Bunda turli xil idrok kanallari ishtirok
etadi, bu esa axborotni nafaqat faktografik, balki assotsiativ shaklda ham
talabalarning uzoq muddatli xotirasida saqlash imkonini beradi.
Internet resurslari: ta’lim xizmatlari (elektron pochta, qidiruv tizimlari, elektron
konferensiyalar, masofaviy ta’lim, tanlovlar) uchun ulkan salohiyatga ega va
74 M.Aripov, M.Muhammadiev. Informatika, informatsion texnologiyalar. – Toshkent, 2005. – B. 235-238.
zamonaviy ta’limning ajralmas qismiga aylanadi. Tarmoqdan ta’lim uchun
ahamiyatga ega bo‘lgan ma’lumotlarni olgan holda, talabalar ma’lumotni maqsadli
ravishda topish va berilgan mezonlar bo‘yicha tizimlashtirishni o‘rganadilar.
Ma’lumotni bo‘laklarga bo‘lib emas, balki bir butun sifatida ko‘rish, axborot
xabaridagi asosiy narsani ajratib ko‘rsatish muhimroq.
Zamonaviy qidiruv tizimlari yordamida Internetda turli xil elektron resurslarni
qidirishingiz mumkin, ulardan foydalanish o‘qitish samaradorligini oshiradi. Bunday
manbalar orasida o‘zlari resurslar katalogi, xizmat ko‘rsatish va kompyuter dasturlari,
qog‘oz nashrlarning elektron ko‘rinishlari, elektron o‘quv vositalari va ta’lim
natijalarini o‘lchash vositalari, yangiliklar, e’lonlar va ishtirokchilar uchun vositalarni
o‘z ichiga olgan ta’lim Internet portallarini ajratib ko‘rsatish mumkin.75 Interfaol
doska va SMART Board dasturidan foydalanish o‘qituvchilar va talabalarga
o‘rganilayotgan materialni to‘liq taqdim etish va tushunish imkonini beradi.
XXI asr - yuqori kompyuter texnologiyalari asri. Shu bois hozirgi vaqtda o‘quv
jarayonini zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil etish
zarurati paydo bo‘lmoqda.
Boshlang‘ich maktab uchun bu ta’lim maqsadlarini belgilashda ustuvorliklarni
o‘zgartirishni anglatadi: birinchi bosqich maktabida ta’lim va tarbiya natijalaridan
biri bolalarning zamonaviy kompyuter texnologiyalarini o‘zlashtirishga tayyorligi
va ma’lumotlarni yangilash qobiliyati bo‘lishi kerak. Ushbu maqsadlarga erishish
uchun boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi ish amaliyotida kichik yoshdagi o‘quvchilarni
o‘rgatishning turli strategiyalarini va birinchi navbatda, ta’lim jarayonida axborotkommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishni qo‘llash zarur bo‘ladi.
Boshlang‘ich ta’limda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan
foydalanish o‘quvchilarda tevarak-atrofdagi olamning axborot oqimlarida
harakatlanish ko‘nikmalarini shakllantirish, axborot bilan ishlashning amaliy
usullarini o‘zlashtirish, zamonaviy texnik vositalardan foydalangan holda axborot
almashish imkonini beruvchi ko‘nikmalarni shakllantirish imkonini beradi. Bu
talabalar tomonidan bilimlarni ongli ravishda o‘zlashtirishga yordam beradi.
Oliy ta’limda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish ko‘p
bosqichli vazifalardan foydalangan holda o‘quvchiga individual yondashish
imkonini beradi. Har bir talabani faol kognitiv jarayonga jalb qilish, talaba oldida
turgan muammolarni hal qilish uchun ma’lumotlarni topish, tanlash va undan
foydalanishga o‘rgatish, birlamchi kompyuter ko‘nikmalarini shakllantirish,
o`quvchilarni olingan material asosida o‘z nuqtayi nazarini bayon etish va uni
75 Minamatov Y. E. Application of modular teaching technology in technology. // Scientific progress, 2021, 2(8). –
P. 911-913.
himoya qilishga o‘rgatish. Axborot texnologiyalari joriy etilgan darslar an’anaviy
darslarga nisbatan bir qator afzalliklarga ega:
- Axborot texnologiyalari yordamida o‘tilgan dars talabalar uchun yanada
qiziqarli bo‘ladi. Bu jarayon bilimlarni yanada samarali o‘zlashtirishga olib keladi;
- Sinfda ravshanlik darajasini oshiradi. Ba’zi kompyuter dasturlaridan
foydalanish o‘qituvchining ishini yengillashtirishga imkon beradi: topshiriqlar,
testlar tanlash, bilim sifatini tekshirish va baholash, shu bilan darsda qo‘shimcha
vazifalarni bajarish uchun vaqtni bo‘shatish (materiallar mavjudligi sababli elektron
shaklda oldindan tayyorlanadi);
- Ko‘rgazmalilik orqali dars samaradorligiga erishiladi. Albatta, bunga boshqa
usullar bilan (plakatlar, xaritalar, jadvallar, doskaga yozish) erishish mumkin, ammo
kompyuter texnologiyalari, shubhasiz, ko‘rishning ancha yuqori darajasini yaratadi.
- Haqiqatda ko‘rish mumkin bo‘lmagan hodisalarni ko‘rsatish imkoniyati
yuzaga keladi. Zamonaviy shaxsiy kompyuterlar va dasturlar turli xil o‘quv
holatlarini taqlid qilish uchun animatsiya, ovoz, fotografik aniqlikdan foydalanish
imkonini beradi, noyob axborot materiallarini (rasmlar, qo‘lyozmalar, videokliplar)
multimedia ko‘rinishida taqdim etish imkoniyatiga ega;
- O‘rganilayotgan hodisalar, jarayonlar va obyektlar o‘rtasidagi munosabatlarni
vizualizatsiya qilish mumkin bo‘ladi.
Axborot texnologiyalari nafaqat ko‘p bosqichli vazifalar orqali, balki
o‘quvchining o‘zini o‘zi tarbiyalash orqali ham o‘rganishni individuallashtirish va
differensiallashtirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi.76
AKTdan foydalangan holda ta’lim jarayonining samaradorligiga erishish
vositalari. Zamonaviy ta’limda axborot texnologiyalari o‘qitish usullaridan biri
sifatida qaralishi kerak. Shuni yodda tutish kerakki, axborot texnologiyalaridan
foydalangan holda dars o‘tish an’anaviy darslardan biroz farq qiladi. Bunday
darsning yagona tuzilmasini ajratib ko‘rsatish qiyin, chunki har bir dars individual
bo‘lib, bu bir qator sabablar bilan belgilanadi: fan sohasining o‘ziga xosligi, ma’lum
bir darsning mazmuni, axborot texnologiyalari apparati bilan bog‘liqligi, didaktik,
dasturiy ta’minot imkoniyatlari, elektron resurslarning turi va sifati, AKT va
o‘qituvchining malakasi.
Axborot texnologiyalaridan foydalangan holda darsni ishlab chiqish faqat
elektron resurs mavjud bo‘lganda mumkin. O‘quv elektron resurslarini
bajarilayotgan funksiyaga qarab uchta guruhga ajratish mumkin:
1. O‘quv materialining illustratsiyasi (jadvallar, diagrammalar, videokliplar);
2. O‘quv materialini qo‘llab-quvvatlash (topshiriqlar, testlar va boshqalar).
76 R.Ayupov, S.Tursunov. Raqamli texnologiyalar: Innovatsiyalar va rivojlanish istiqbollari. – Toshkent:
Nodirabegim, 2020. – B. 377.
3. O‘quv materiali manbasi (elektron darslik, topshiriq ishlab chiqish).
Rivojlanish usuliga ko‘ra ular quyidagi turlardan biriga tegishli bo‘lishi
mumkin:
- Internet resurslari.
- Maxsus (turli nashriyotlar tomonidan ishlab chiqarilgan barcha elektron
resurslar kiradi).
- Universal (Word, Excel, Power Point va boshqalarda o‘qituvchilar tomonidan
o‘z ta’lim resurslarini yaratish).
Eng qiziqarli va samarali darslar o‘qituvchi tomonidan ma’lum bir o‘quvchilar
jamoasining xususiyatlarini hisobga olgan holda va aniq talabalar uchun ishlab
chiqilgan ta’lim resurslaridan foydalangan holda bo‘ladigan darslardir. Bunday
darsni tashkil etish jarayonida o‘ziga xos ta’lim resursi paydo bo‘ladi. Unda nafaqat
ishlab chiquvchi o‘qituvchining bilimi, ko‘nikmasi va tajribasi, balki qalbining bir
qismi ham sarmoya qilinadi.
Odatda, bunday darsni tayyorlash o‘qituvchi uchun ko‘p vaqt talab qiladigan,
muayyan bilim va ko‘nikmalarni talab qiladigan jarayondir.
Darsni loyihalashda quyidagi omillarni hisobga olish kerak:
Darsning uslubiy maqsadi va u bilan belgilanadigan dars turi (yangi materialni
tushuntirish, mustahkamlash, o’tilgan mavzuni umumlashtirish, oraliq nazorat va
boshqalar) o’zaro bog’langan bo’lishi kerak.
Talabalarning yangi turdagi o‘quv faoliyatiga tayyorligi. Darsda AKTdan
foydalanish asosiy ishni to‘liq amalga oshirish imkonini beradi.
Kognitiv faoliyatni faollashtirish tamoyillari:
1. Lavozimlarning tengligi prinsipi;
2. Ishonch tamoyili;
3. Qayta aloqa tamoyili;
4. Tadqiqot pozitsiyasini egallash tamoyili;
Ushbu tamoyillarning amalga oshirilishi AKT qo‘llaniladigan barcha darslarda
ko‘rinadi.
Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish
samaradorligi quyidagilardan iborat:
• Yuqori estetik va hissiy darajada (animatsiya, musiqa)
• Ko‘rinishni ta’minlaydi;
• Ko‘p miqdorda didaktik materialni o‘ziga tortadi;
• Darsda bajariladigan ish hajmini 1,5-2 barobar oshiradi;
• O‘qitishning yuqori darajadagi turfa xilligini ta’minlaydi (ko‘p bosqichli
vazifalardan foydalangan holda talabaga individual yondashish).
AKTdan foydalanish:
• Mustaqil faoliyat imkoniyatini kengaytiradi;
• Tadqiqot faoliyati malakasini shakllantiradi;
• Turli ma’lumot tizimlari, elektron kutubxonalar, boshqa axborot resurslaridan
foydalanishni ta’minlaydi;
• Ta’lim sifatini yaxshilashga hissa qo‘shadi;
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda dars
tayyorlashning quyidagi bosqichlari mavjud:
1. Kontseptual
AKT vositalaridan foydalanish zarurligi ta’kidlanadi: o‘quv materiali
manbalarining yetishmasligi, noyob axborot materiallarini (rasmlar, qo‘lyozmalar,
videokliplar) multimedia ko‘rinishida taqdim etish imkoniyati, o‘rganilayotgan
hodisalar, jarayonlar va obyektlar o‘rtasidagi munosabatlarni vizualizatsiya qilish,
qisqa muddatda xolis baholash zarurati va hokazo.
Natijalarga erishishga qaratilgan ta’lim maqsadlarini shakllantirish (bilimlarni
shakllantirish, mustahkamlash, umumlashtirish, o‘zlashtirishni nazorat qilish va
boshqalar);
Ta’lim elektron resurslari turini tanlash.
2. Texnologik
Mashg‘ulotlarni o‘tkazish usullarini tanlash va o‘qituvchi va talabalarning
asosiy faoliyatini loyihalash, o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar
usulini tanlash.
3. Operatsion
Darsni bosqichma-bosqich rejalashtirish, o‘quv materiallarini tayyorlash.
Har bir bosqich uchun quyidagilar aniqlanadi: maqsadni aniq natijaga qaratgan
holda shakllantirish, bosqich davomiyligi, talabalarning AKT vositalari bilan
faoliyatini tashkil etish shakli, o‘qituvchining vazifalari va ushbu bosqichdagi
faoliyatining asosiy turlari va oraliq nazorat shakli.
4. Pedagogik amalga oshirish
AKTdan foydalangan holda darsda o‘qituvchining roli o‘zgarib bormoqda,
o‘qituvchi endi nafaqat bilim manbai, balki o‘quv jarayonini boshqaruvchisidir,
o‘qituvchining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: o‘qituvchining bilim
faoliyatini boshqarish.
Internetda elektron resurslarni qidirish mexanizmlari va vositalari.
Internet qidiruv tizimlarining maqsadi tarmoqning axborot resurslari to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni to‘plash va foydalanuvchilarga kerakli ma’lumotlarni tezda qidirish
imkoniyatini berishdir. Internetdagi qidiruv tizimlari yordamida siz elektron
resurslar, dasturiy ta’minot, tashkilotlar, turli tadbirlar, odamlar va boshqa ko‘p
narsalarni qidirishingiz va topishingiz mumkin.77 O‘qituvchilar uchun qidiruv
tizimlari o‘quv jarayoni va maktab o‘quvchilarini o‘qitish tizimining
samaradorligini oshirishi mumkin bo‘lgan bunday axborot resurslarini topishda
yordam berishi mumkin.78
Internetda elektron ta’lim resurslarini to‘playdigan juda ko‘p katalog va
portallar mavjud bo‘lib, ulardan ta’lim tizimida foydalanish maqsadga muvofiq
bo‘ladi. Bunday axborot ta’lim resurslaridan quyidagicha foydalaniladi:
o‘qituvchilar, o‘quvchilar va ota-onalarni ta’lim maqsadlari va mazmuniga mos
keladigan dolzarb, o‘z vaqtida va ishonchli axborot bilan tezkor ta’minlash,
o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlari mustaqil egallashi bilan bog‘liq faoliyatini tashkil
etishni optimallashtirish, o‘quv jarayoniga zamonaviy axborot va
telekommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish, ta’lim samaradorligini obyektiv
o‘lchash, baholash va prognozlash, oliy ta’lim o‘quvchilarining ta’lim faoliyati
natijalarini davlat ta’lim standarti talablari bilan taqqoslash, oliy ta’lim
o‘quvchilarining o‘quv faoliyatini boshqarishni uning bilim, ko‘nikma va malakalari
darajasiga, shuningdek, o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasining o‘ziga xos
xususiyatlariga mos ravishda individuallashtirish, oliy ta’lim o‘quvchilarining ta’lim
olishi uchun qulay, pedagogik va psixologik qulay sharoitlarni yaratish, ta’lim
tizimida mamlakatimizda qabul qilingan me’yoriy-huquqiy hujjatlar va mazmunmohiyat konsepsiyalariga muvofiq samarali faoliyatini tashkil etish.
Zamonaviy qidiruv tizimlari yordamida Internetda turli xil elektron resurslarni
qidirishingiz mumkin, ulardan foydalanish o‘qitish samaradorligini oshiradi.
Bunday manbalar orasida o‘zlari resurslar katalogi, xizmat ko‘rsatish va kompyuter
dasturlari, qog‘oz nashrlarning elektron ko‘rinishlari, elektron o‘quv vositalari va
ta’lim natijalarini o‘lchash vositalari, yangiliklar, e’lonlar va ishtirokchilar uchun
vositalarni o‘z ichiga olgan ta’lim Internet portallarini ajratib ko‘rsatish mumkin.
Qidiruv tizimlari bilan ishlash oson. Qidiruv tizimining so‘rovlar qatorida siz
topmoqchi bo‘lgan elektron resurs yoki Internet resurslariga mos keladigan kalit
so‘z yoki iborani kerakli tilda kiritishingiz va "Qidirish" tugmasini bosishingiz
kerak. Qidiruv natijalari ishlaydigan brauzer oynasida paydo bo‘ladi. Internet
xizmatlari zamonaviy axborot texnologiyalarini qo‘llash jarayonida muhim
ahamiyat kasb etadi, hamda ta’lim sifatiga va samaradorligiga o‘z hissasini qo‘shadi.
Ta’lim tizimidagi axborot muhiti va AKT texnologiyasining asosiy vositasi
zarur dasturiy ta’minot, tizim va amaliy xususiyatlar, shuningdek, vositalar bilan
jihozlangan shaxsiy kompyuterdir. Tizim avvalgi dasturiy ta’minotni o‘z ichiga
77 Минаматов Ю. Умные устройства и процессы в их практической эксплуатации. // Euroasian Journal of
Academic Research, 2021, 1(9). – P. 875-879.
78 Anthonysamy L. The use of metacognitive strategies for undisrupted online learning: Preparing university students
in the age of pandemic. // Educ. Inf. Technol., 2021, 26. – P. 6881–6899.
oladi. Bu Pirm dasturlarining barcha vositalar va kompyuter foydalanuvchisi bilan
o‘zaro ta’sirini ta’minlaydi. Ushbu bo‘lim xizmat ko‘rsatish va xizmat
ko‘rsatishning dasturini ham o‘z ichiga oladi. Ilova dasturlariga axborot
texnologiyalari qo‘llanmasi - matnlar, grafika, jadvallar va boshqalar bilan ishlash,
masalan, matn protsessorlari, taqdimot va grafik paketlar va tashkilotchilar
tomonidan keng qo‘llaniladi. Ma’lumotlar bazalari va boshqalar. Ma’lumotlarni
uzatish o‘qituvchi hamda stajyorlarning zamonaviy chekka va ochiq ta’limning
ilg‘or tizimidan faol foydalanishlari uchun samarali qo‘llaniladi. Bugungi kunda
o‘qituvchi nafaqat AKT sohasida, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri faoliyatida axborotkommunikatsiya texnologiyalari bo‘yicha malaka oshirish uchun ham o‘z
ko‘nikmalariga ega bo‘lishi shart.
Aslida, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari turli mexanizmlar,
qurilmalar, algoritmlar, ma’lumotlarni qayta ishlash usullarini tavsiflovchi
umumta’lim kontsepsiyasidir. Eng muhim zamonaviy AKT qurilmasi, kerakli
dasturiy ta’minot bilan jihozlangan kompyuter. Ikkinchisida hech qanday muhim
uskunalarsiz, ular bo‘yicha chiqarilgan ma’lumotlardan iborat aloqa vositalari
hisoblanadi. Zamonaviy o‘qituvchining jamiyatni axborotlashtirish sharoitida
ishlashga tayyorligini belgilab beradigan quyidagi axborot-kommunikativ
salohiyatlar muhim hisoblanadi:
1. Kasbiy vazifalarni informatikaning zamonaviy vositalari va metodlarini
axborot-kommunikativ texnologiyalardan foydalangan holda bajara olish malakasi;
2. Kasbiy faoliyatda axborot-kommunikativ texnologiyalardan foydalanish
borasida tayyorgarlik darajasini real aks ettiruvchi, shakllanib ulgurgan shaxsiy
sifatlari;
3. Vaziyatni to‘g’ri baholash va pedagogik faoliyatda axborot-kommunikativ
texnologiyalardan foydalangan holda samarali qarorlar qabul qila oladigan predmet,
ya’ni maxsus bilimlarni tashkil etish imkoniyatiga ega bo‘lish.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, zamonaviy axborot texnologiyalarini ta’lim
jarayonida qo‘llash son-sanoqsiz imtiyozlar beradi. Jumladan u o‘quvchilarning
o‘rganish tajribasini oshiradi, o‘qituvchi, talabalar va ota-onalar o‘rtasidagi aloqani
yaxshilaydi, shuningdek, administrator va boshqa xodimlarning ish samaradorligini
oshiradi. O‘quvchilarning yangi materialni o‘rganish uchun motivatsiyasini
oshiradi, kognitiv faoliyatni faollashtiradi, bolaning fikrlash va bunyodkorlik
qobiliyatini rivojlantiradi, zamonaviy jamiyatda faol hayotiy holatni shakllantiradi,
fuqarolarni masofadan turib davlat xizmatlaridan foydalanish imkoniyati va ish
unumdorligi hamda samaradorligini oshirish uchun xizmat qiladi. Zamonaviy
axborot texnologiyalarini ta’lim jarayonida qo‘llash orqali biz ta’lim sifati bilan
samaradorligini oshirish imkoniga ega bo‘lamiz.
Shuningdek, axborotlarni tez, sifatli yig‘ish, saqlash, qayta ishlash, uzatish kabi
vazifalarni bajarishda hisoblash texnikasining xizmati beqiyos ekaniga ishonch hosil
qilish mumkin. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari talabalarni
kognitiv faollashtirishga yordam beradi, ruhiy jarayonlarni rag‘batlantirib
rivojlantiradi. Fikrlash, idrok va xotirani rivojlantiradi. O‘yin sinflarida axborotklasslar uchun kompyuter texnologiyalari-dan foydalanish nafaqat tarbiyaviy
materiallarning assimilyatsiyasini ta’minlaydi, balki ijodiy qobiliyatlarni
rivojlantirish uchun yangi imkoniyatlarni ham ta’minlaydi. Talabalar,
o‘quvchilarning yangi materialni o‘rganish uchun motivatsiyasini oshiradi,
zakovatni kuchaytiradi, talabalarning fikrlash va bunyodkorlik qobiliyatini
rivojlantiradi, zamonaviy jamiyatda faollikni shakllantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. M. Okhunov, Y. Minamatov. Application of Innovative Projects in Information Systems.
// European Journal of Life Safety and Stability (2660-9630), 2021, 11. – P. 167-168.
2. Minamatov Y. E. Application of modular teaching technology in technology. // Scientific
progress, 2021, 2(8). – P. 911-913.
3. Anthonysamy L. The use of metacognitive strategies for undisrupted online learning:
Preparing university students in the age of pandemic. // Educ. Inf. Technol., 2021, 26. – P. 6881–
6899. https:// doi. org/ 10. 1007/ s10639- 021- 10518-y
4. Минаматов Ю. Умные устройства и процессы в их практической эксплуатации. //
Euroasian Journal of Academic Research, 2021, 1(9). – P. 875-879.
5. M.Aripov, M.Muhammadiev. Informatika, informatsion texnologiyalar. Darslik. –
Toshkent, 2005.
6. R.Ayupov, S.Tursunov. Raqamli texnologiyalar: Innovatsiyalar va rivojlanish istiqbollari.
– Toshkent: Nodirabegim, 2020. – 377 b.