Maqola Статья Article
“Devonu lugʻati-t-turk” asarida turkiy so‘zlarning fonetik, grafik va morfologik xususiyatlari haqida
Фонетическая, графическая и морфологическая характеристики тюркских слов в произведении «Девону лугати-т-турк»
Phonetic, graphic and morphological characteristics of Turkic words in the work “Devonu lughati-t-turk”
Rustamiy Salimahon Aliybeg qiziРустамий Салимахон Алийбег кизиRustamiy Salimahon Aliybeg qizi
Al-Buxoriy Ал-Бухорий Al-Bukhari · ISSN 3030-3273
To'liq ekranda o'qishЧитать во весь экранRead full screen → Butun sonni yuklab olishСкачать весь выпускDownload full issue Faqat maqolaТолько эту статьюThis article only
AnnotatsiyaАннотацияAbstract
Mazkur maqolada XI asrda turkiy tillarning nazariy asoslarini ishlab chiqqan birinchi turkshunos olim Mahmud Qoshg‘ariy “Devonu lug‘ati-t-turk” asarida keltirgan fonetika, grafika, morfologiyaga oid masalalar yoritilgan. Mavzuning dolzarbligi turkiy tillar rivojlanish tarixini aniqlashda ahamiyatli ekani bilan belgilanadi. Mahmud Qoshg‘ariy “Devonu lug‘ati-t-turk” asarida turkiy tillar grammatikasini arab tilida, arab tilshunosligiga xos usul va atamalar vositasida tavsiflagan. Mazkur maqolada Mahmud Qoshg‘ariy tomonidan qo‘llangan ḥarakat, ḥarf va ularning turlarini anglatuvchi atamalarning arab, turkiy so‘zlar fonetik va morfologik xususiyatlarini yoritishdagi o‘rni ko‘rsatilgan. Mahmud Qoshg‘ariy turkiy so‘zlar tarkibida harf shaklida ifodalanmagan unli tovushlarga nisbatan arab tilidagi kabi harakat tushunchasini kiritgan va harakat turlariga mos keluvchi atamalarni qo‘llagan. “Devonu lug‘ati-t-turk”da ḥarf atamasi arab tilidagi kabi fonetik birliklar hamda ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama, qo‘shimcha, undov, so‘roq kabi so‘zlarga nisbatan qo‘llangan.
В статье рассматриваются некоторые вопросы фонетики, графики и морфологии в произведении «Девану лугати-т-турк» первого тюрколога Махмуда Кашгари, который разработал теоретические основы тюркских языков в 11 веке. Актуальность темы заключается в том, что она важна в определении истории развития тюркских языков. Махмуд Кашгари в книге «Девану лугати-т-турк» разъяснил грамматику тюркских языков на арабском языке, на основе методов и терминов, свойственных арабской лингвистике. В статье рассматриваются роль ḥarakat, ḥarf и термины, обозначающие их типы (разновидности) при выяснении фонетических и морфологических особенностей арабских и тюркских слов. Махмуд Кашгари в отношении тюркских слов, на основе терминологии арабской лингвистике, ввел понятие ḥarakat для звуков, которые не выражены буквами и использовал соответствующие термины для типов огласовки. В «Девану лугати- т-турк» термин ḥarf, как в арабском языке, используется для обозначения фонетических единиц и предлогов, союзов, суффиксов, междометий, частиц и вопросительных слов.
The article discusses some issues of phonetics, graphics and morphology covered in the book “Divanu lughati -t-turk” by the first Turkic scholar Mahmud Kashgari who developed the theoretical foundations of the Turkic languages in the 11th century. The relevance of the topic lies in the fact that it is important in determining the history of the development of Turkic languages. Mahmud Kashgariy in the book “Divanu lughati-t-turk” elucidated the grammar of Turkic languages by means of Arabic language, methods and terms peculiar to Arabic linguistics. The article deals with the place of ḥarakat, ḥarf and the terms signifying their types in elucidating the phonetic and morphological peculiarities of Arabic and Turkic words. In “Divanu lughati-t-turk” the term ḥarf is used to designate phonetic units and postpositions, conjunctions, particles, suffixes, interjections, interrogatives as in Arabic language.
Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords: lug‘at muqaddima qiyosiy metod tovush harf qo‘shimcha arab tilshunosligi turkiy so‘zlar harakat словарь введение сравнительный метод звук буква суффикс арабская лингвистика тюркские слова огласовка dictionary introduction comparative method volume letter suffix Arabic linguistics Turkic words ḥarakat
Doimiy havolaПостоянная ссылкаPermanent link
https://orientalnashriyot.uz/id/son.2024.002.art01/
Rustamiy Salimahon Aliybeg qizi. “Devonu lugʻati-t-turk” asarida turkiy so‘zlarning fonetik, grafik va morfologik xususiyatlari haqida // Al-Buxoriy. — 2024. — 2-son (2). — B. 4-15. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/son.2024.002.art01/
Рустамий Салимахон Алийбег кизи. Фонетическая, графическая и морфологическая характеристики тюркских слов в произведении «Девону лугати-т-турк» // Ал-Бухорий. — 2024. — № 2 (2). — С. 4-15. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/son.2024.002.art01/
Rustamiy Salimahon Aliybeg qizi. Phonetic, graphic and morphological characteristics of Turkic words in the work “Devonu lughati-t-turk” // Al-Bukhari. — 2024. — No. 2 (2). — pp. 4-15. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/son.2024.002.art01/
Bu havola o'zgarmaydi. DOI olingach, u shu sahifaga yo'naltiriladi.Эта ссылка не изменится. После получения DOI он будет вести на эту же страницу.This link never changes. A DOI will later resolve to this same page.
AdabiyotlarСписок литературыReferences
- Akmalkhanov, A. (2019) “Abu Yakub Sakkokiy’s views about verb words” The Light of Islam: Vol. 2019: Iss. 3, Article 14
- Alimuhamedov, R., Sodikov Kosimcan. (2017) Maḫmud Kaşgariy: Devanu Lugati-t-Türk [Türkiy Süzlar Devani] – Toşkent: Gafur Gulam Nomidaġi Naşriyet, 2017, ss. 488
- Al-Kashgari, Mahmud. (1333, J.I) Kitab Divan lugat at-turk. Jild I. Dar al- xulafah al-‘ulyah. Matba’ah amirah
- Al-Kashgari, Mahmud. (1333, J.II) Kitab Divan lugat at-turk. Jild II. Dar al- xulafah al-‘ulyah. Matba’ah amirah
- Ал-Кашгари, Махмуд. (2010) Диван лугат ат-турк (Свод тюркских слов). (Перевод с арабского A.Рустамова. Под редакцией И.В.Кормушина). Том 1. В 3- х т. – Москва: Восточная литература
- Ал-Кашгари, Махмуд. (2018) Диван лугат ат-турк (Свод тюркских слов). (Перевод с арабского языка A.Рустамова. Под редакцией С. Хасанова, С. Рустамий, M.Рустамова и др.) Том 1. – Ташкент: Mumtoz so‘z
- Bobir. (1971) Muxtasar (Nashrga tayyorlovchi S.Hasanov) – Toshkent
- Боровкова, T.A. (1966) О фонетической терминологии в словаре Махмуда Кашгарского «Дивану луғат-ит-турк». ОЛЯ. №6. – С. 528-531
- Dadaboyev X. (2008) «Devanu lug‘ati-t-turk»dagi turkiy tillarga xos fonetik va leksik-semantik xususiyatlar haqida. Tilshunoslikning dolzarb masalalari. – Toshkent
- Divanü lügat-it-türk dizini. (1972) Türk dil kurumu yayınları. – Ankara
- Гранде, B.M. (1963) Курс арабской грамматики в сравнително- историческом освещений. – Москва
- Гранде, B.M. (1972) Введение в сравнителное изучение семитских языков. – Москва
- Hudoyberdiev J. (2011) Mahmud Qoshg‘ariy hayoti va «Devanu lug‘ati-t- turk» bo‘yicha yaratilgan asarlar ko‘rsatkichi. – Toshkent: Akademnashr
- Islomov, Z. (2019) “The role of the International Islamic Academy of Uzbekistan in the development of islamic studies” The Light of Islam: Vol. 2019: Iss. 1
- Kâşgarli, Mahmud. (1990) Dīvanü lūgati-t-türk. Tıpkıbasım/Facsimile. Kültür bakanlīgī. – Ankara
- Кононов, A.Н. (1972) Махмуд Кашгарский и его «Дивану луғат-ит- турк», Советская тюркология, №1, 3-17
- Qoshg‘ari, Mahmud. (2017) Devonu lug‘oti-t-turk [Turkiy so‘zlar devoni]. (Nashrga tayyorlovchi: Q.Sodiqov). – Toshkent
- Qoshg‘ariy, Mahmud (2016) Turkiy so‘zlar devoni (Devonu lug‘oti-t-turk). (Nashrga tayyorlovchilar: A. Rustamov, H. Boltaboev). – Toshkent: Mumtoz so‘z. ISSN 3030-3273 FILOLOGIYA Al-BUXORIY 2-son, 2024-yil
- Куришджанов, A.K. (1970) Исследование по лексике «Тюркскоарабского словаря». – Алма-Ата
- Mutallibov, S.M. (1960) Mahmud Qoshg‘ariy. Turkiy so‘zlar devoni. (Tarjimon va nashrga tayyorlovchi Mutallibov S.M). T.I. – Toshkent
- Nosirova, M. (2019) “Scientific heritage of Makhmud Zamakhshari and actual questions of the studies of Mavarennakhrs linguistic school” The Light of Islam, (1), 14
- Rustamiy, S. (2016) «Esasu-l-belaga» ve «Divan-u lugat-it-türk» eserlerinin dil bilimi ve belagat bilimiyle ilgili yönleri. Electronic Turkish Studies, 11(20)
- Rustamiy, S. (2018) “Typological peculiarities of science of balaghah, rhetoric and stylistics” The Light of Islam, 2018 (1), 16
- Рустамов, А. (1972) “О переводе “Дивану лугат-ит-тюрк” Махмуда Кашгарского на русский язык” Советская тюркология. №1. 129-239
- Rustamova, S. (2006) «Devonu lug‘oti-t-turk»dagi lingvistik atamalar. – Toshkent: TDSHI
- Sodiqov, Q. (2005) “Mahmud Qoshg‘ariy xaritasi haqida” Sharq filologiyasining tugun va yechimlari. – Toshkent
- Xudoyberdiyev, J. (2010) Mahmud Qoshg‘ariy hayoti va «Devanu lug‘ati-tturk» asarining o‘rganilishi. – Toshkent
- Звегинцев, В.A. (1958) История арабского языкознания. – Москва
Tashqi yozuvlar va tasdiqlarВнешние записи и подтвержденияExternal records and verifications
- Zenodo TasdiqlanganПодтвержденоVerifiedПолный текст в Zenodo“Devonu lugʻati-t-turk” asarida turkiy so‘zlarning fonetik, grafik va morfologik xususiyatlari haqidahttps://zenodo.org/records/23059918
Havolalarni mualliflar yoki nashriyot koʻrsatgan. «Tasdiqlangan» — tegishli xizmatning oʻzi yozuvni tasdiqladi.Ссылки указали авторы или издательство. «Подтверждено» означает, что запись подтвердил сам сервис.Links are supplied by the authors or the publisher. “Verified” means the service itself confirmed the record.
Tarkibida:Входит в:Part of: Al-Buxoriy. Ilmiy jurnal. 2-son, 2024 Ал-Бухорий. Научный журнал. Выпуск 2, 2024 Al-Bukhari. Scientific journal. Issue 2, 2024
Ma'lumotlarСведения об изданииRecord
- TuriТипType
- Maqola Статья Article
- RaqamНомерID
- son.2024.002.art01
- YilГодYear
- 2024
- JurnalЖурналJournal
- Al-Buxoriy Ал-Бухорий Al-Bukhari
- Jurnal ISSNISSN журналаJournal ISSN
- 3030-3273
- SonВыпускIssue
- 2-son (2), 2024№ 2 (2), 2024No. 2 (2), 2024
- Nashrdagi betlarСтраницы в изданииPages in issue
- 4-15
- Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords
- lug‘at, muqaddima, qiyosiy metod, tovush, harf, qo‘shimcha, arab tilshunosligi, turkiy so‘zlar, harakatсловарь, введение, сравнительный метод, звук, буква, суффикс, арабская лингвистика, тюркские слова, огласовкаdictionary, introduction, comparative method, volume, letter, suffix, Arabic linguistics, Turkic words, ḥarakat
- LitsenziyaЛицензияLicense
- CC BY 4.0
- KirishДоступAccess
- Ochiq kirishОткрытый доступOpen access
- Nashr sanasiДата публикацииPublished
- 2024-06-11
- YangilanganОбновленоUpdated
- 2026-08-28
- Boshqa platformalardaРазмещено такжеAlso available at
- Zenodo DOI 10.5281/zenodo.23059918
- Butun son:Весь выпуск:Full issue: Zenodo DOI 10.5281/zenodo.23059361



