TUYG‘ULAR PSIXOLOGIYASI VA FUNKSIYALARI
PSYCHOLOGY AND FUNCTIONS OF EMOTIONS
ПСИХОЛОГИЯ И ФУНКЦИИ ЭМОЦИЙ
Umarov Baxriddin Mengboyevich
Oriental universiteti
Pedagogika va psixologiya kafedrasi professori,
psixologiya fanlari doktori
Tel.: +998 97 726-60-61
e-mail: botirumarov@gmail.com
Rustamova Barno Abduhalilovna
Oriental universiteti
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
Tel.: +998 90 940-57-53
e-mail: barnor998@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada tuyg‘ular kechinmalari va ularning psixologik
holatlarda vujudga kelish jarayoni haqida qiziqarli ma’lumotlar taqdim etilgan.
Muallif, tuyg‘ularning inson psixologiyasiga ta’siri va turli vaziyatlarda ishlash
mexanizmlari to‘g‘risida chuqur tahlil olib boradi. Tuyg‘ularning ishlash prinsipi,
almashish tamoyillari va ular bilan bog‘liq psixologik jarayonlar, ayniqsa qo‘rquv,
xohish va intilish kabi kompleks his-tuyg‘ularni tushuntirishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Maqolada, inson psixikasidagi tuyg‘ularning asli ko‘rinishi va ularni
izohlashning murakkabligi haqida ochiq va ravshan bayon etilgan. Ushbu tahlil,
psixologiya sohasida tuyg‘ularni yanada chuqurroq o‘rganish uchun nazariy va amaliy
ahamiyatga ega bo‘lgan yangi yondashuvlarni taklif etadi.
Kalit so‘zlar: hissiy aql, evolyutsiya, limbik tizim, intuitiv ta’sir, kayfiyat,
reaktivlik, stress, idrok, subyekt, kombinatsiya.
Annotation. This article presents interesting information about emotional
experiences and the processes through which they manifest in psychological states. The
author conducts an in-depth analysis of the impact of emotions on human psychology
and the mechanisms by which they operate in various situations. The principles of
emotional functioning, exchange mechanisms, and the associated psychological
processes, particularly complex feelings such as fear, desire, and aspiration, are of
significant importance in understanding these dynamics. The article openly and clearly
discusses the true nature of emotions within human psyche and the complexity of their
interpretation. This analysis offers new theoretical and practical insights for a deeper
exploration of emotions in the field of psychology.
Keywords: emotional intelligence, evolution, limbic system, intuitive influence,
mood, reactivity, stress, perception, subject, combination.
Аннотaция. В этой статье представлена интересная информация об
эмоциональных переживаниях и процессах, посредством которых они
проявляются в психологических состояниях. Автор проводит глубокий анализ
влияния эмоций на психологию человека и механизмов, посредством которых
они действуют в различных ситуациях. Принципы эмоционального
функционирования, механизмы обмена и связанные с ними психологические
процессы, особенно сложные чувства, такие как страх, желание и стремление,
имеют важное значение для понимания этой динамики. В статье открыто и ясно
обсуждается истинная природа эмоций в человеческой психике и сложность их
интерпретации. Этот анализ предлагает новые теоретические и практические
идеи для более глубокого исследования эмоций в области психологии.
Ключевые слова: эмоциональный интеллект, эволюция, лимбическая
система, интуитивное влияние, настроение, реактивность, стресс,
восприятие, субъект, сочетание.
KIRISH
Hissiyot nima? Tuyg‘ular (hissiy hodisalar) - bu jarayonlar va holatlarning
psixofiziologik komplekslari bo‘lib, uning asosiy komponenti hissiy tajriba, ya’ni
sezilgan vaziyatlarning ahamiyati va ularni shaxsning ehtiyojlari bilan bog‘liqligini
bevosita tajriba (quvonch, qo‘rquv va boshqalar) ko‘rinishida subyektiv baholash
jarayoni. Subyektiv komponentdan tashqari (tajriba bilan bog‘liq) hissiyotlarga bir
qator fiziologik namoyishlar (yurak urish tezligi, nafas olish va boshqalar), ifodadagi
o‘zgarishlar (yuz ifodalari, pantomima, ovoz va boshqalar) kiradi. Bundan tashqari,
tanadagi emotsional baholash natijasida harakatga tayyorlikni oshirish yoki
kamaytirish, joriy faoliyatni kuchaytirish yoki to‘xtatish jarayonlari avtomatik ravishda
sodir bo‘ladi. Tuyg‘ularda psixologik, somatovegetativ va motorli komponentlarning
kombinatsiyasi, miya yarim korteksining qismlarini (qadimgi va eski korteks -
gippokamp, singulat girus va boshqalarni) o‘z ichiga olgan limbik tizim, miyaning
filogenetik jihatdan qadimiy tizimi) va korteksning boshqa qismlari (neokorteks) bilan
ham, avtonom asab tizimi bilan ham keng aloqaga ega bo‘lgan oraliq miya (talamus,
gipotalamus va boshqalar) (Leontiev A., 1971).
Shaxsiy rivojlanish jarayonida (ontogenez) odam hissiyotlarning evolyutsion
rivojlanish bosqichlarini takrorlaydi. Yangi tug‘ilgan bola o‘zining fiziologik
ehtiyojlarini qondirish bilan bog‘liq bo‘lgan zavq yoki norozilik his-tuyg‘ularini aniq
namoyon qiladi. Masalan, ochlik, og‘riq, sovuqlik chaqaloqning o‘ziga xos tashqi
belgilari bilan noroziligiga sabab bo‘ladi. Yig‘lash ham bu belgilardan biri hisoblanadi.
Bola o‘sib ulg‘aygan sari, uning miyasi rivojlanishi bilan birga, hissiy sohasi asta-sekin
o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib shakllanadi, bu jamiyatda sotib olingan
stereotiplar va tug‘ma, biologik aniqlangan xususiyatlarning kombinatsiyasini aks
ettiradi. Shunday qilib, his-tuyg‘ular (va iroda) asosan shaxsning xarakteristik
xususiyatlarini, uning shaxsiyatini aniqlaydi (Rubinshteyn S., 2007).
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tuyg‘ular evolyutsiya jarayonida, organizmning tashqi ta’siri va holatining
biologik ahamiyatini aniqlash vositasi sifatida paydo bo‘lgan. Birinchidan, bu
ahamiyat hissiyotlarning hissiy ohangida namoyon bo‘ladi. Masalan, shirin taomning
ta’mi yoqimli tajribalar bilan kechadi, og‘riq esa yoqimsiz. Bu darajadagi his-tuyg‘ular
ikki qutbli sinflarga bo‘linadi: ijobiy (foydali ta’sirlar tufayli, subyektni ularga
erishishga va saqlab turishga undaydi) va salbiy (zararli ta’sirlardan saqlanishga
undaydi). Keyinchalik, asab tizimining evolyusion rivojlanishi bilan birga, histuyg‘ular o‘ziga xos psixofiziologik xususiyatlarga ega bo‘lgan har xil turlarga bo‘linib
boradi. Tana fiziologik ehtiyojlari (ochlik, chanqoqlik, o‘zini himoya qilish va hokazo)
bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan hissiyotlardan tashqari, inson hissiyotlari bilan bog‘liq
bo‘lgan hissiyotlarni rivojlantiradi va egallaydi. Ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish (estetik,
axloqiy, intellektual va boshqalar) yuqori hissiyotlar murakkab his-tuyg‘ular ijtimoiymadaniy ta’sirlar natijasida ong (korteks) ishtirokida shakllanadi, ular asosan past histuyg‘ularni boshqarishi va bloklashi mumkin (eng oddiy misolda: ochlik bizning xulqatvorimizni ovqat izlashga yo‘naltirishi mumkin, lekin agar kimdir yaqinroq zaif yoki
muhtoj bo‘lsa, axloqiy his-tuyg‘ular sizga birinchi navbatda u bilan ovqatni
bo‘lishishingiz kerakligini aytadi) (Jeyms V., 1991).
Tuyg‘u funksiyalari:
• Baholovchi - davom etayotgan voqealarni tez, umumlashtirilgan baholash.
• Rag‘batlantirish - o‘z ehtiyojlari va hozirgi voqealarni baholash asosida xulq -
atvorni shakllantirish.
• Kommunikativ - yuz ifodalari va pantomima sizga o‘z tajribangizni va atrof -
muhitga bo‘lgan munosabatingizni yetkazish imkonini beradi (og‘zaki bo‘lmagan
muloqot).
Tuyg‘ular instinktlarga asoslangan xatti-harakatlarni tashkil qilish uchun ham,
individual tajriba orttirish uchun ham zarurdir: ijobiy va salbiy mustahkamlash
funksiyasini bajarib, ular foydali xulq-atvorni egallashga va asossiz xattiharakatlarning oldini olishga yordam beradi. Bundan tashqari, his-tuyg‘ular fikrlash va
xulq-atvorning hissiy tajribalari shaklida amalga oshiriladigan o‘ziga xos (irsiy) va
orttirilgan tajriba, odamga tezda fikrlash uchun qo‘shimcha vaqt va kuch sarf
qilmasdan qaror qabul qilish imkonini beradi. Qaror qabul qilish bu, (masalan, biror
narsadan qochish yoki biror narsaga intilish) va bu vaziyatda zarur bo‘lgan harakatlarni
maqsadga muvofiqligini oqilona asoslamasdan bajarish. Bunday "hissiy", "intuitiv"
tafakkur nafaqat pastroq hayvonlarda, balki odamlarda ham ratsional idrok etish
qobiliyatiga qaramay rivojlangan. Shunday qilib, his-tuyg‘ular bizning hayotimizga
sezilarli ta’sir qiladi, his-tuyg‘ularning o‘zi va ularning xatti-harakatlariga ta’siri har
doim ham odam tomonidan yetarli darajada tushunilmaydi (Ilyin E., 2013). Boshqa
hollarda, u his-tuyg‘ularini aniqlash va ifodalashda, ularni so‘z bilan tasvirlashda
qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin (aleksetimiya). Shunday qilib, hissiyotlarning
klinik bahosi bemorning subyektiv hisobotiga ham, uning mimikasi, xulq-atvori,
fikrlashidagi hissiyotining namoyon bo‘lishini kuzatishlariga ham asoslanadi.
Hissiy hodisalar juda xilma-xildir. Amaliy nuqtai nazardan, hissiy hodisalarning
quyidagi turlarini ajratib ko‘rsatish maqsadga muvofiqdir:
• Hissiy holatlar hissiy reaksiyalarga qaraganda ancha uzoq va barqarordir.
Kayfiyat bu ozmi-ko‘pmi barqaror, uzoq muddatli, obyektivsiz (ya’ni aniq belgilangan
obyekt yoki hodisaga e’tibor qaratish), odamning hissiy holati. Kayfiyat u yoki bu
darajada inson hayotining ma’lum bir segmentida sodir bo‘ladigan barcha ruhiy
jarayonlarga, umumiy neyropsikik ohang va xatti-harakatlarga ta’sir qiladi. Har doim
ma’lum bir narsaga yo‘naltirilgan his-tuyg‘ulardan farqli o‘laroq, kayfiyat, hatto
ma’lum sabablarga ko‘ra, har qanday hodisaga odamning hissiy munosabatining o‘ziga
xos xususiyatlarida namoyon bo‘ladi. Kayfiyat, u bilan nima bo‘layotganiga umumiy
hissiy bahoni aks ettiradi.
• Hissiy xususiyatlar - bu shaxsning hissiy sohasining turg‘un xususiyatlari, uning
butun umri davomida yoki uning muhim bir qismiga xos bo‘lgan hissiy munosabat
xususiyatlari. Hissiy xususiyatlarni har xil parametrlar bo‘yicha baholash mumkin,
masalan, reaktivlik va qo‘zg‘aluvchanlik (hissiy javob tezligi va kuchi), labillik (histuyg‘ularning "harakatchanligi", ularning o‘zgaruvchanligi) va qat’iylik
(hissiyotlarning barqarorligi) va boshqalar.
• Tuyg‘ular ma’lum bir vaziyat yoki obyekt bilan bog‘liq bo‘lgan bir qator yuqori
hissiy reaksiyalarning umumlashuvi natijasidir. Shakllangan his-tuyg‘ular insonning
hissiy hayotining hal qiluvchi omiliga aylanadi, yangi hissiy reaksiyalarning paydo
bo‘lishi va mazmunini belgilaydi (masalan, muhabbat obyektiga qoyil qolish, rashk va
boshqalar), sevgi tuyg‘usi sabab bo‘lishi mumkin. Kuchli dominant tuyg‘u esa ehtiros
deb ataladi.
• Hissiy reaksiyalar (aslida hissiyotlar) - bu har qanday hissiyotning bevosita
tajribasi. Ular qisqa muddatli va ularni keltirib chiqargan vaziyat bilan bog‘liq.
Dunyoning har bir tilida turli xil his-tuyg‘ular va ularning fazilatlari gradatsiyasini
bildiruvchi ko‘p so‘zlar bor, lekin faqat 6 ta hissiyot asosiy (eng muhim) hisoblanadi:
quvonch, ajablanish, qo‘rquv, g‘azab, qayg‘u, jirkanish. Hissiy reaksiyalar turli
darajadagi zo‘ravonlik, xulq-atvor va fiziologik jihatdan namoyon bo‘lishi mumkin.
Funksional tizimlar nazariyasida, mustahkamlash - bu maqsadga erishish va
natijaga erishish paytida paydo bo‘ladigan avtorlashtiruvchi afferentatsiya va u bilan
bog‘liq bo‘lgan ijobiy his-tuyg‘ular. “Maqsadli xatti-harakatlar, oxirgi ruxsat berish
bosqichi bilan tugaydi. Bu bosqichda yetakchi ehtiyojni qondiradigan stimul ta’sirida
- umumiy qabul qilingan ma’noda mustahkamlash - tegishli retseptorlarni
rag‘batlantirish orqali erishilgan natijaning parametrlari va barcha xususiyatlariga mos
keladigan teskari afferentatsiya oqimlarni harakat natijalarini qabul qilishda
kuchaytiruvchi rag‘batlantirishning ilgari dasturlashtirilgan xususiyatlarni keltirib
chiqaradi. Shu bilan birga, yetakchi ehtiyoj qondiriladi va xulq - atvor harakati
tugaydi”. Shu bilan birga, funksional tizimlar nazariyasi barcha maqsadli harakatlar
uchun, agar ular natijaga olib kelsa, natijani mustahkamlaydigan, hatto og‘riqni yo‘q
qilishga qaratilgan harakatlar uchun ham tegishli afferentatsiya va ijobiy his-tuyg‘ular
mavjudligini taxmin qiladi. Masalan: hissiy harakat, aksirish kabi. Hamma
muvaffaqiyatli aksirish harakati bilan qabul qiladigan hissiyotning gadonik va
protopatik tabiatini biladi. Xuddi shu tarzda, aksi ham ma’lum: muvaffaqiyatsiz
aksirish birmuncha vaqt davomida qoniqmaslik hissi, tugallanmagan narsaning
yoqimsiz tuyg‘usini keltirib chiqaradi.
Hissiy holatdagi bunday tebranishlar hayvonlar va odamlarning barcha hayotiy
funksiyalariga xosdir. Har qanday maqsadli harakatni yakunlovchi ijobiy his-tuyg‘ular
mavjudligining zarurligi, shuningdek, quyidagi fikrlar bilan tasdiqlanadi: Ammo shuni
ta’kidlash kerakki, salbiy xarakterdagi hissiy qo‘zg‘alish uzoq davom etadigan ta’sir
va yig‘indiga ega. Salbiy his-tuyg‘ulardan farqli o‘laroq, ijobiy his-tuyg‘ular tasalli
beruvchi ta’sir ko‘rsatadi va ozgina keyingi ta’sir bilan tavsiflanadi. Biroq, ularning
asosiy biologik ahamiyati shundaki, ular avvalgi salbiy his-tuyg‘ularning markaziy va
periferik ta’sirini butunlay yo‘q qilishga qodir. Shunday qilib, har qanday maqsadga
erishish, qisqa muddatli va hatto uzoq muddatli hissiy stresslarning oqibatlarini yo‘q
qiladi. Shuning uchun ham, agar u to‘g‘ri tashkil etilgan bo‘lsa, odam mexanizmlardan
to‘g‘ri foydalansa, hayot "Evolyutsiya jarayonida, sog‘liq uchun xavfli bo‘lmagan
individual va ijtimoiy maqsadli faoliyat jarayonida salbiy hissiy tajribalarni ijobiy
tajribalar bilan almashtirish” uchun ishlab chiqilgan (Izard K., 2008).
Tuyg‘ularni almashtirish funksiyasi. Bu funksiya, qaysidir ma’noda, yo‘nalish
va tadqiqot faoliyati jarayonida funksional tizimlarni boyitishining teskarisidir.
Rivojlangan funksional tizimlar harakat natijalarini boy qabul qiluvchiga ega va
shuning uchun ko‘p sonli boshqariladigan tetiklantiruvchi, vaziyatli va ogohlantiruvchi
vositalarning oraliq natijalariga erishish signalini beradi. Yangi g‘ayrioddiy muhitda
bu stimullarning ba’zilari yo‘q bo‘lishi mumkin va shuning uchun undagi funksional
tizimlar ishlay olmaydi. Bunday holda, keladigan stimullarga bo‘lgan talablarni
kuchsizlantirish kerak, bu hissiyotlar orqali amalga oshiriladi. Yangi g‘ayrioddiy
muhitda, ehtimollik haqida yaxshi baho berishning iloji yo‘q va natijada xavotir
shakllarini o‘zgartirib, tashvish, qo‘rquv yoki xavotirning salbiy his-tuyg‘ulari paydo
bo‘ladi: “Agar shartli refleksni kuchaytirish jarayoni bilan birga bo‘lsa, hissiy
stressning pasayishi va shu bilan birga dominant (umumlashtirilgan) javobdan qat’iy
tanlangan javoblarga shartli signalga o‘tish, hissiyotlarning paydo bo‘lishi ikkilamchi
umumlashtirishga olib keladi”, deb yozadi J. Nyutten.
Shunday qilib, och odam ovqat bilan bog‘liq bo‘lgan noaniq stimullarni qabul qila
boshlaydi. Emotsional stressning kuchayishi, bir tomondan, xotiradan olinadigan
engramlar diapazonini kengaytiradi, boshqa tomondan, bu stimramlarni mavjud
stimullar bilan solishtirganda, "qaror qabul qilish" mezonlarini kamaytiradi. Hissiy
stressning paydo bo‘lishi tinch vaziyatdan boshqasiga o‘tish, xatti-harakatlar shakllari,
tashqi signallarni baholash va ularga javob berish tamoyillari bilan birga keladi.
Fiziologik nuqtai nazardan, bu o‘tishning mohiyatini A. A. Uxtomskiy dominanti
tamoyiliga muvofiq nozik ixtisoslashtirilgan shartli reaksiyalardan qaytish deb
ta’riflash mumkin. "Tuyg‘ularning kompensatsion ma’nosi ularning o‘rnini bosuvchi
rolida. Ijobiy his-tuyg‘ularga kelsak, ularning kompensatsion funksiyasi xattiharakatni boshlaydigan ehtiyojga ta’sir qilish orqali amalga oshiriladi. Maqsadga
erishish ehtimoli past bo‘lgan qiyin vaziyatda, hatto kichik muvaffaqiyat ham
(ehtimolning oshishi) ijobiy g‘ayratni keltirib chiqaradi, bu esa maqsadga erishish
zarurligini oshiradi."
Iroda psixofiziologiyasi. "Iroda" tushunchasi falsafiy, ma’naviy, psixologik va
tasavvufiy adabiyotlarda ko‘p ma’noga ega. Biz buni faqat fiziologik tushuncha
sifatida ko‘rib chiqamiz.
Yuqorida aytdikki, to‘siqlar paydo bo‘lganda, salbiy his-tuyg‘ular kuchayadi va
to‘siqni yengish uchun qo‘shimcha energiya yordamini beradi. Ammo bunday o‘sish
ma’lum bir ehtiyojning energiya imkoniyatlari doirasida amalga oshiriladi. Agar to‘siq
muhim bo‘lsa, baribir bu maqsadga erishish to‘xtatilishi mumkin. Shunday qilib,
harakatlarning to‘xtatilishi har bir jiddiy to‘siq bilan amalga oshmaydi va ba’zida
davom etsa ham, to‘siqqa qaramay, ehtiyojdan qat’iy nazar, qo‘shimcha energiya talab
qiladi. Iroda shunday energiya ta’minoti. Xulq-atvorning haqiqiy motivlarini tushunish
qiyinligi, har doim ham ularga bardosh bera olmasa-da, ehtiyojlarni boshqaradigan
qandaydir super-regulyatorlar borligiga ishonishni keltirib chiqardi. Bunday
regulyatorlar an’anaga ko‘ra, iroda va ong sifatida qaraladi. Iroda, u ehtiyojlarni
nazorat qilmasligini ko‘rsatishga harakat qiladi, lekin ularning birortasiga qo‘shilib,
uni qondirishga hissa qo‘shmaydi. Ongga kelsak, u ehtiyojlarni qondirish vositalari va
usullari bilan qurollanish bilan shug‘ullanadi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Shunday qilib, iroda ham, ong ham ehtiyojlarning o‘zgarishi, ularning keyingi
rivojlanish bosqichidir. Biz ixtiyoriy xulq-atvorning filogenetik sharti I.P. Pavlov
tomonidan tasvirlangan “erkinlik refleksi” deb hisoblaymiz. Pavlov bir xil mudofaa
reaksiyasidan ko‘ra, itning motor faolligini cheklashga qarshiligini tengsiz daraja
sifatida ko‘rdi. "Erkinlik refleksi" - bu xulq-atvorning mustaqil shakli bo‘lib, u uchun
to‘siq oziq-ovqat yig‘ish uchun oziq-ovqatdan ko‘ra yetarlicha rag‘batlantiruvchi
vazifani bajaradi, og‘riq bu mudofaa reaksiyasi uchun, yangi kutilmagan
rag‘batlantirishdir (Ilyin E., 2013). Oziq-ovqat yo‘lida to‘siqqa duch kelgan hayvon,
ilgari ovqatni kuchaytirishga olib kelgan harakat variantlarini emas, balki shu kabi
to‘siqlarni bartaraf etishning xotirada saqlanadigan usullarini qo‘llay boshlaydi.
Maqsadga erishishni ta’minlaydigan xulq-atvorni tartibga solish jarayonida tartibga
solinadigan harakatlarning tarkibini aniqlaydigan asosiy sabab emas, balki to‘siqning
tabiati. To‘siq tufayli yuzaga kelgan faoliyat, ayrim hollarda, boshlang‘ich impulsni
orqa fonga surib qo‘yishi mumkin, keyin biz o‘jarlik, xulq-atvor bilan uchrashamiz, bu
yerda yengish o‘z maqsadiga aylandi va asl motiv o‘z ma’nosini yo‘qotadi va hatto
unutiladi”.
Demak, iroda bu to‘siqlarni yengib o‘tish zaruratidir. Boshqa har qanday ehtiyoj
singari, bu ham yakuniy maqsadga erishishdan oldin to‘siqni yengib o‘tish (yoki
yengib o‘tmaslik) natijasida kelib chiqqan ijobiy yoki salbiy his-tuyg‘ular manbai
bo‘lishi mumkin. E’tibor bering, irodaning aralashuvi universalni bekor qilmaydi.
Tuyg‘ularni tartibga solish funksiyasi, chunki iroda motivlar raqobatiga to‘sqinlik
qiladi, ya’ni hislar darajasida.
Hissiy intellekt, biz qanday o‘ylamasligimizdan qat’iy nazar - Mayer Salovey va
Goleman qobiliyatlari modellari yoki Bar On va Lyusinning aralash modellari nuqtai
nazaridan an’anaviy tarzda protsessual nuqtai nazardan tasvirlangan. Tadqiqotchining
diqqatini fenomen qanday ishlaydi, u nimaga ta’sir qiladi va uning o‘lchangan
koeffitsiyenti nimaga bog‘liq degan savol o‘ziga jalb qilgan. Agar biz ushbu
yondashuvdan foydalansak, biz "his-tuyg‘ular" konstruksiyasining yetakchi
konsepsiyasini aniqlash uchun asos sifatida his-tuyg‘ular nazariyalaridan birini
tanlashga majbur bo‘lamiz va shu tariqa, bizning fikrimizcha, emotsional intellekt
ishlayotgan hissiy ma’lumot uchun nima kerakligini aniqlaymiz. Ko‘rinib turibdiki,
yuqori darajadagi ixtisoslashgan nazariyada bayon etilgan tuyg‘u tushunchasini
"emotsional intellekt" tushunchasi mazmunini belgilovchi eng muhim omillardan biri
deb hisoblash mumkin. Shunday qilib, protsessual tabiat hodisasi sifatida emotsional
intellektning tabiatiga chuqurroq kirib borish uchun biz ishlatilgan ma’lumotlar birligi
sifatida hissiyot tabiatini o‘rganishni davom ettirishimiz kerak. Keling, hissiy aqlning
ta’rifini hissiyotning psixologik nazariyalarining asosiy qoidalari bilan bog‘liq holda
qanday taqdim etish mumkinligini ko‘rib chiqaylik:
Tuyg‘ularning psixologik nazariyalarini shartli ravishda bir necha guruhlarga
bo‘lish mumkin: klassik psixologiya maktablari doirasidagi hissiyotlar nazariyasi,
umidsizlik nazariyalari va ehtiyoj-motivatsion nazariyalar. Klassik psixologik
maktablar nazariyalaridagi his-tuyg‘ular tushunchalaridagi farqlar XIX asr oxiridan
boshlab emotsional hodisa konsepsiyasiga ta’sir ko‘rsatgan o‘zgarishlarni kuzatish
imkonini beradi (Freyd Z., 1998).
V. Vundt tomonidan tuzilgan uch o‘lchovli hissiyotlar nazariyasi, hissiyotlarni
"hislar" sifatida tushunishni taklif qiladi. Oddiy his-tuyg‘ular muallif tomonidan
boshqa birlik elementlari bilan bog‘lanishga qodir bo‘lgan va sifat va intensivlik
xususiyatlariga ega bo‘lgan oddiy birliklarga bo‘linmaydigan sezishning subyektiv
elementlariga ishora qiladi.
Eksperimental psixologiya asoschisi tomonidan chiqarilgan hissiy holatning
birligi (hissiy uzluksizlik) tamoyili, har qanday vaqtda ongdagi his-tuyg‘ular yagona
natijali tuyg‘uga birlashishini bildiradi. Bu prinsipga muvofiq birlashadigan oddiy
tuyg‘ular bir-birini o‘zgartiradi va bitta natija tarafidan o‘zgartirilishi mumkin;
individual oddiy his-tuyg‘ular alohida bo‘lishni to‘xtatadi va faqat ongning hissiy
ranglanishiga hissa qo‘shadi. Yagona natijali tuyg‘u ham kichik tuyg‘udan iborat
bo‘lib, ular kichikdan kattagacha gradatsiya tartibida hosil bo‘ladigan butun tuyg‘u deb
ataladi (oddiy hislar qisman, qisman hislar bitta natijaga birlashadi). Butun tuyg‘u oltita
yo‘nalish bilan chegaralangan uch o‘lchovli makonda joylashgan (bipolyar
o‘zgaruvchilar): faollik (xotirjamlik va hayajonga qarshi); kuch (engillik va
kuchlanishga qarshi); baholash (norozilik va zavq). Bundan tashqari, tadqiqotchi
bipolyar o‘zgaruvchining u yoki bu qutbidagi tajriba indekslari pozitsiyasining
stimulning intensivligi, sifati va vaqtinchalik xususiyatlariga bog‘liqligini aniqladi.
Masalan, hayajonlanish tajribasi yoki rag‘batlantirish sifatidagi tinchlik. O‘z navbatida,
biz hissiy birlashuvning umumiy tamoyillarini topamiz: elementlar gradatsiyasi prinsipi
(umuman olganda, bitta hissiyotning hukmronligi, ikkinchisiga asosiy xarakterini
beradi) va butunning qiymati prinsipi (o‘ziga xoslik). Yakuniy butun tuyg‘u, faqat uning
tarkibiy qismlarining o‘zaro ta’siri natijasida hosil bo‘ladi) (Vundt V., 2015).
XULOSA VA TAKLIFLAR
Shu nuqtai nazardan, hissiy aqlni uchta pozitsiyadan (faollik, kuch va pozitivlik)
baholangan, hissiyotlarni tahlil qilishga hissa qo‘shadigan, qisman hissiyot to‘g‘risida
hukmlar tuzishga hissa qo‘shadigan bilim qobiliyatlari va shaxsiy xususiyatlar majmui
deb hisoblash mumkin. Yoki teng ravishda, his-tuyg‘ular va oldingi stimul parametrlari
(uning intensivligi, sifati va vaqtinchalik xususiyatlari) o‘rtasidagi bog‘liqlikni izlash.
Funksionalizm doirasidagi his-tuyg‘ular nazariyasi hissiyotlarni subyektning
tashqi muhit bilan moslashuvchan munosabatlarining izi yoki aksi V. Jeyms fikricha,
turli xil his-tuyg‘ularning mavjudligi, tashqi obyektlar ta’siri ostida paydo bo‘ladigan
va bir zumda xabardor bo‘ladigan son-sanoqsiz refleksli harakatlar tufayli amalga
oshishi mumkin. Shunday ekan inson va hissiyotlar orasida butun boshli bir olam bor
desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Biz hissiyotlarni emas, balki hissiyotlar bizni boshqaradi.
Siz esa nimani his qilaybsiz? Bu faqat o‘sha insonning o‘zigagina ayon.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Murotmusayev K. B. Toshniyozov I. A. (2021) Biznes faoliyatda psixologik
ko‘nikmalar // “O‘zbekistonda ilm-fan va ta’lim: Muammo va istiqbollar” professoro‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi II onlayn ilmiy-amaliy konferensiyasi, ilmiyommabop maqolalar to‘plami. 9-10 aprel. – Jizzax.
2. Рубинштейн, С.Л. (2007) Основы общей психологии / сост. К.А.
Абульханова-Славская, А.В. Брушлинский // Серия "Психология мастеров". -
СПб: Питер.
3. Джеймс, У. (1991) Серия "Классики мировой психологии" / ред. Л.А.
Петровская. – Москва: Педагогика.
4. Изард, К. (2008) Человеческие эмоции / К. Изард. – Москва.
5. Леонтьев, А.Н. (1971) Потребности, мотивы и эмоции. – Москва:
Московский государственный университет.
6. Ильин, Е.П. (2013) Эмоции и чувства // Серия "Психология мастеров". -
СПб: Питер. – 784 с.
7. Классические направления психологии. Бихевиоризм // Серия
"Классики зарубежной психологии". – Москва: ООО "АСТ-ЛТД", 1998. – 288 с.
8. Вундт, В. (2015) Очерк по психологии. – Москва: Terra. – 464 с.
9. Симонов, П.В. (1966) Что такое чувство? / П.В. Симонов. – Москва:
Наука.
10. Фрейд, З. (1998) Основные психологические теории в психоанализе.
Очерк по истории психоанализа. - СПб: Алетейя.
REFERENCES:
1. Murotmusayev K. B. Toshniyozov I. A. (2021) Biznes faoliyatda psixologik
ko‘nikmalar // “O‘zbekistonda ilm-fan va ta’lim: Muammo va istiqbollar” professoro‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi II onlayn ilmiy-amaliy konferensiyasi, ilmiyommabop maqolalar to‘plami. 9-10 aprel. – Jizzax. (In Uzbek)
2. Rubinshteyn, S.L. (2007) Osnovi obshey psixologii / sost. K.A. Abulxanova-
Slavskaya, A.V. Brushlinskiy // Seriya "Psixologiya masterov". - SPb: Piter. (In
Russian)
3. Djeyms, U. (1991) Seriya "Klassiki mirovoy psixologii" / red. L.A.
Petrovskaya. – Moskva: Pedagogika. (In Russian)
4. Izard, K. (2008) Chelovecheskie emosii / K. Izard. – Moskva. (In Russian)
5. Leontev, A.N. (1971) Potrebnosti, motivi i emosii. – Moskva: Moskovskiy
gosudarstvenniy universitet. (In Russian)
6. Ilin, E.P. (2013) Emosii i chuvstva // Seriya "Psixologiya masterov". - SPb:
Piter. – 784 s. (In Russian)
7. Klassicheskie napravleniya psixologii. Bixeviorizm // Seriya "Klassiki
zarubejnoy psixologii". – Moskva: OOO "AST-LTD", 1998. – 288 s. (In Russian)
8. Vundt, V. (2015) Ocherk po psixologii. – Moskva: Terra. – 464 s. (In Russian)
9. Simonov, P.V. (1966) Chto takoe chuvstvo? / P.V. Simonov. – Moskva:
Nauka. (In Russian)
10. Freyd, Z. (1998) Osnovnie psixologicheskie teorii v psixoanalize. Ocherk po
istorii psixoanaliza. - SPb: Aleteyya. (In Russian)