ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Yosh sambo kurashchilarning boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida maxsus o‘yinlar orqali jismoniy tayyorgarligini rivojlantirish

Ma’murbekova Gulzoroy A’zamjon qizi

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

YOSH SAMBO KURASHCHILARNING BOSHLANG‘ICH
TAYYORGARLIK BOSQICHIDA MAXSUS O‘YINLAR ORQALI

JISMONIY TAYYORGARLIGINI RIVOJLANTIRISH

DEVELOPMENT OF YOUNG SAMBO WRESTLERS’ PHYSICAL
TRAINING THROUGH SPECIAL GAMES AT THE INITIAL STAGE

РАЗВИТИЕ ФИЗИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ ЮНЫХ САМБИСТОВ
ПОСРЕДСТВОМ СПЕЦИАЛЬНЫХ ИГР НА НАЧАЛЬНОМ ЭТАПЕ ПОДГОТОВКИ

Ma’murbekova Gulzoroy A’zamjon qizi
Oriental universiteti o‘qituvchisi
Mustaqil izlanuvchi
Tel.: +998 97 765-01-17

e-mail: gulzoroymamurbekova@gmail.com

Annotatsiya. Maqolada yosh sambo kurashchilarning umumiy va maxsus
jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirishda maxsus o‘yinlardan foydalanib, funksional
va asosiysi jismoniy tayyorgarlikni oshirish, bellashuv ko‘nikmalarini rivojlantirish,
taktik fikrlashni yaxshilash, qiyin vaziyatlarda bellashuv olib borish qobiliyatini
oshirish va an’anaviy bo‘lmagan usullarni tezkorlik bilan amalga oshirish
imkoniyatlarini rivojlantiradi usullari ko‘rsatilgan. Eksperiment natijalari maxsus
o‘yinlarning yosh sportchilar uchun motivatsion va samarali metodik yondashuv
ekanligini tasdiqlaydi. Mazkur maqola amaliyotchi murabbiylar va tadqiqotchilar
uchun nazariy va amaliy jihatdan qimmatli ahamiyatga ega.

Kalit so‘zlar: sport, boshlang‘ich tayyorgarlik, ko‘nikma, sog‘lom bosqich,
o‘yin vazifalari, sambistlar, muvofiqlashtirish,qobiliyat, texnik faoliyat.

Аннотация. В статье используются специальные игры для
совершенствования общей и специальной физической подготовки юных
самбистов, совершенствования функциональной и базовой физической
подготовленности, развития соревновательных навыков, совершенствования
тактического мышления, повышения способности к состязательности в сложных
и нестандартных ситуациях. Показаны традиционные методы, которые разовьют
способность быстро внедрять методы. Результаты эксперимента подтверждают,
что специальные игры являются мотивационным и эффективным методическим
подходом для молодых спортсменов. Данная статья имеет теоретическое и
практическое значение для тренеров и исследователей.

Ключевые слова: спорт, начальная подготовка, мастерство, здоровая
фаза, игровые задачи, самбисты, координация, умение, техническая
деятельность.

Annotation. The article shows the ways in which young sambo wrestlers develop
their abilities to increase functional and, most importantly, physical training using
special games in increasing the level of general and special physical training, develop
competency skills, improve tactical thinking, increase the ability to compete in difficult
situations and quickly implement unconventional methods. The results of the
experiment confirm that special games are a motivational and effective methodological
approach for young athletes. This article holds theoretical and practical significance
for coaches and researchers.

Keywords: sports-recreational stage, game tasks, junior unarmed self-defence
athletes, coordination skills, technical tasks.

KIRISH
Zamonaviy sport uchun sportchilarning har tomonlama tayyorgarligi talablarini
doimiy oshirib borish xarakterlidir. Bunday sharoitda yosh sambo kurashchilarining
boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida texnik harakatlarining muvofiqlashtirish, chuqur
o‘rganish katta ahamiyatga ega. Yosh sportchilarni tayyorlash jarayonida jismoniy
tayyorgarlik darajasini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi, ayniqsa, sambo kurashiga
xos bo‘lgan yuqori darajadagi kuch, tezlik, chidamlilik va texnik-taktik mahoratni
shakllantirishda. Boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida maxsus o‘yinlardan
foydalanish, sportchilarning nafaqat jismoniy sifatlarini rivojlantirishga, balki ularda
musobaqa sharoitlariga moslashish, taktik fikrlashni yaxshilash va qiyin vaziyatlarda
samarali qarorlar qabul qilish qobiliyatini shakllantirishga ham xizmat qiladi.
Maxsus o‘yinlar yosh sportchilarning qiziqishini oshiradi, mashg‘ulot
jarayonlarini jonlantiradi va ularni sport faoliyatiga ko‘proq jalb etadi. Ushbu
maqolada maxsus o‘yinlar orqali yosh sambo kurashchilarining umumiy va maxsus
jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirishga qaratilgan usullar, ularning funksional va
texnik-taktik rivojlanishga ta’siri o‘rganiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – maxsus
o‘yinlarni qo‘llash orqali jismoniy sifatlarni rivojlantirish va bellashuv ko‘nikmalarini
mustahkamlash bo‘yicha samarali metodik tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Mazkur maqola yosh sportchilar bilan ishlovchi murabbiylar va sport metodistlari
uchun nazariy va amaliy jihatdan qimmatli bo‘lib, sambo kurashida qo‘llaniladigan
innovatsion yondashuvlarni ochib beradi.

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Turli yoshdagi bolalarda jismoniy fazilatlar bir vaqtning o‘zida hosil bo‘lmaydi.
Har bir sifatni rivojlantirish uchun uning eng katta o‘sishiga erishish mumkin bo‘lgan
ba'zi sezgir davrlar mavjud. Ular qobiliyatining o‘ziga xos xususiyatlariga ega va
genetik jihatdan aniqlanadigan iqtidorining rivojlanish dasturiga ega. Kichik yoshdagi
bolalarda turli xil vosita harakatlariga qiziqish sezilarli darajada oshadi. Raqobat
tuyg‘usining kuchayishi ularni yangi harakatlarni izlashga va ularni, ayniqsa,

kutilmagan holatlarda tanish bo‘lmagan narsalarni o‘rganishga olib keladi. Har bir
inson nafaqat yangi harakatlarni o‘rganishga harakat qiladi, balki uni yaxshi sheriklar
bilan egallashga harakat qiladi. Bu yoshda ular eng qiyin harakatlarni osongina
muvaffaqiyatli o‘zlashtirishlari mumkin. Maktab yoshidagilarning ya’ni 7-17
yoshdagilarni puxta tuzilgan dastur bilan shug‘ullanadigan harakatlarda ta'lim olish
uchun eng qulaydir, bu esa o‘z navbatida texnik tayyorgarlikning shakllanishiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgi kunda koordinatsion qobiliyatlarni rivojlantirishning
biologik asoslari mavjud bo‘lib, ularning rivojlanishi ko‘p vositalar yig‘indisining
shakllanishi asosida amalga oshiriladi. U bolalar va o‘smirlarning vosita funksiyasini
rivojlantirishda katta tengsizlikni aniqlashga muvaffaq bo‘ladi. Sambo kurashi turli xil
ekstremal harakatlarga boy sport turi bo‘lib, muayyan vazifa, kuch, vaqt va fazoviy
parametrlar, muvofiqlashtirish murakkabligi va boshqalar bilan xarakterlanadi.
Murakkab taktik va texnik harakatlar va majmualari, bir qator faoliyati doirasida
ifodalaydi, 7-10 yoshli boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichidagi sambochilarning
harakat qobiliyatini yuqori o‘sish sur'atlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Bu markaziy asab
tizimining yuqori plastisitivligiga va harakatlarning ma’lum vaqt xususiyatlarini
takomillashtirishda ifodalangan vosita analizatorining jadal rivojlanishiga yordam
beradi. Sambo kurashi mashg‘ulotlarida alohida o‘rin egallaydi. Bir qator
mualliflarning fikriga ko‘ra, jismoniy rivojlantirishni takomillashtirish turli darajadagi
malakali sportchilarni tayyorlashning muhim bo‘limlaridan biri sifatida qaralishi
kerak. Shuning uchun, o‘quv jarayonida jismoniy rivojlantirishni takomillashtirishga
katta e'tibor berilishi kerak, uni sportchilarni tayyorlashning muhim bo‘limlaridan biri
sifatida ko‘rib chiqish kerak (Ilyin A., 2015).

TAHLIL VA NATIJALAR
Tadqiqotni nazariy rivojlantirish maqsadida, keyinchalik yosh sambo
kurashchilarida sport va sog‘lomlashtirish va dastlabki bosqichlarda jismoniy
rivojlantirishni shakllanishini dasturiy jihatdan metodik ta'minlash samaradorligini
eksperimental tadqiqot jarayonida sinovdan o‘tkazildi. O‘rganish uch yil davomida 11
yoshli bolalar 2022-yildan 2022-yilgacha, unda 20 ta nazorat guruhi (NG) ishtirok etdi
va 20ta tajriba guruhlari (TG). Tadqiqot Qarshi Bolalar va o‘smirlar kurash maktab
internatida amalga oshirildi. NGning yosh sportchilari sambo bo‘yicha taqdim etilgan
dastur bo‘yicha o‘qitildi. TG o‘quv dasturiga biz ishlab chiqqan texnik harakatlar
maxsus harakatli o‘yinlar usuli kiritilgan. Bizning o‘yin uslubimizda, olib keladigan
mashqlar, o‘yin vazifalari asosiy raqobat harakatining umumiy tuzilishini, texnik
harakatlarning tashqi biomexanik tuzilishini saqlab qoladi. Ularni amalga oshirishda
vosita harakatlarini rivojlantirishga yordam beradigan sharoitlar ta'minlanadi, izchillik
va bosqichma-bosqichlikning psixologik shartlari asosida amalga oshiriladi, jismoniy
rivojlantirishga katta e’tibor qaratiladi. Maxsus o‘yinlarni, o‘yin vazifalarini ishlab

chiqish, jismoniy fazilatlarni rivojlantirish uchun maxsus o‘ng mashqlarni bajarish
simulyatsiya mashqlariga asoslangan edi. Simulyatsiya mashqlari turli malakali
sportchilarning texnik harakatlarini tayyorlash va takomillashtirishda ishlatilgan.
Ularga ixtiyoriy mashqlar texnikasi haqida fikr yuritishga ruxsat berishdi, uning
assimilyatsiya jarayonini osonlashtirish, raqobatbardosh mashqlar zarur
muvofiqlashtirish tuzilishini amalga oshirish uchun hissa va funksional salohiyatini
amalga oshirish samaradorligini oshirish, motor funksiyalari o‘rtasida samarali
muvofiqlashtirish ta'minlash (Tastanov N., 2015). Yosh sambochilarning
mashg‘ulotlarida foydalanish uchun tavsiya etilgan o‘yin vazifalari va mashqlari ikki
guruhga bo‘lingan. Birinchisi, vosita tajribasini kengaytirish, funksional va asosiy
jismoniy tayyorgarlikni oshirishga yordam beradigan maxsus o‘yinlar, umumiy
rivojlanish maqsadlari va mashqlarini o‘z ichiga oladi. Ikkinchi guruh – o‘yinlar va
maxsus yo‘nalishdagi vazifalar. Ular kurash san'ati qobiliyatlarini qo‘lga kiritish, taktik
fikrlashni yaxshilash, kurashning qiyin holatlarida harakat qilish, noan'anaviy
chiqishlarni topish, boshlang‘ich kurashchilarda kurash ruhini qo‘llab-quvvatlash,
raqib bilan kurashishga tayyor bo‘lish tuyg‘usini tarbiyalashga yordam beradi. Ikkala
o‘yin guruhi ham yosh sambochilarning umumiy va maxsus tayyorgarlik darajasini
oshirishga qaratilgan. Jismoniy rivojlantirishni tarbiyalashning asosiy yo‘nalishi yangi
turli xil vosita ko‘nikmalarini egallashdir. Bolalarda jismoniy rivojlantirish darajasini
aniqlash uchun biz ikkita testdan foydalanganmiz: 3x10 m va Rombergning murakkab
namunasi. Eksperiment boshlanishidan oldin o‘tkazilgan testda NG va TG bolalarining
jismoniy tayyorgarligi darajasida sezilarli farqlar yo‘qligi aniqlandi: p > 0,05, 0,82
studentining t-mezonlari, T = 0,07 – Romberg namunasida). Jismoniy rivojlantirishni
tarbiyalashda yangilik elementlarini o‘z ichiga olgan mashqlar ishlatilgan. Jismoniy
rivojlantirishga qaratilgan vazifalar o‘quv mashg‘ulotining asosiy qismining boshida
amalga oshirildi, bu esa yuqori sifatli fazilatlarni rivojlantirish bilan bog‘liq. Dam olish
intervallari nisbatan to‘liq tiklanish uchun yetarli edi. Bir mashg‘ulotda jismoniy
rivojlantirishni rivojlantirish uchun mashqlar miqdori ahamiyatsiz edi, ammo ular
deyarli har bir darsga kiritilgan. Jismoniy rivojlantirishni ta'lim asosiy vositasi aniqlik
va turli signallari (yorug‘lik, tovush, obyekt harakat va boshqalar), farqlash, texnik
harakatlar paytida kuch ta'sir muddati uchun tezlik javob uchun, vaqt qattiq cheklash
bilan harakatlarni amalga oshirish tezligi qaratilgan mashqlar edi raqib tanasining
harakatlanuvchi qismlari va harakatlarning o‘z vaqtida tuzatilishi mumkin bo‘lgan
pozitsiyalarni oldindan bilish, vaqti-vaqti bilan va makonda o‘zgaruvchan vaziyatga
yoki muammoning g‘ayrioddiy shakllanishiga hissa qo‘shish (Юнусов С., 2021).

XULOSA
Asosiy raqobat harakatining umumiy tuzilishini va texnik harakatlarning tashqi
biomexanik tuzilishini saqlab turuvchi o‘yinlarni olib boruvchi mashqlarni, o‘yin

vazifalarini ishlab chiqish usuli, vosita harakatlarini rivojlantirishni osonlashtiradigan
shart-sharoitlarni yaratishga, ketma-ketlik va bosqichma-bosqichlikning didaktik
tamoyilini amalga oshirishga imkon beradi (G‘ofurov Sh., 2021). Bu usul yosh
sambochilarning umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirish, vosita
tajribasini kengaytirish, funksional va asosiy jismoniy tayyorgarlikni oshirish, kurash
mahorati ko‘nikmalarini olish, taktik fikrlashni yaxshilash, qiyin vaziyatlarda kurash
olib borish qobiliyatini yaxshilash va ulardan an'anaviy bo‘lmagan usullarni tezda
topish imkonini beradi. O‘quv mashg‘ulotlarini yanada aniqroq boshqarish imkonini
beradi. Yosh sambo kurashchilarining boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida maxsus
o‘yinlardan foydalanish ularning jismoniy rivojlanishida samarali yondashuv sifatida
o‘z ahamiyatini isbotladi. Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, maxsus o‘yinlar
yordamida sportchilar nafaqat umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik darajasini
oshirishga, balki texnik-taktik ko‘nikmalarni rivojlantirishga ham muvaffaq bo‘ladi.
Bu esa ularning musobaqa faoliyatiga bo‘lgan tayyorgarlik darajasini sezilarli darajada
yaxshilaydi. Maxsus o‘yinlar yosh sportchilarning motivatsiyasini oshirish, jamoaviy
hamkorlikni shakllantirish va qiyin vaziyatlarda tezkor qaror qabul qilish
qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Shuningdek, mazkur o‘yinlar
murabbiylarga mashg‘ulot jarayonida sportchilarning kuch, chaqqonlik va chidamlilik
kabi jismoniy sifatlarini tizimli ravishda rivojlantirish imkonini yaratadi.

Mazkur metodika sportchilarni tayyorlashda an’anaviy usullarni samarali
to‘ldiradi va amaliyotda qo‘llash uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu
yondashuv yosh sambochilarni kelgusi bosqichlar uchun tayyorlashda innovatsion va
motivatsion metod sifatida keng tavsiya etiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Ilyin, A. A. (2015). Tezkor kuch va eksplozivlikni rivojlantirish metodikasi //
Jismoniy tarbiya va sport, 7(3), 32-40.
2. Mixailov, S. T. (2016). Sambo sporti: Trening metodikasi va psixologik
tayyorgarlik // Sport va jismoniy tarbiya, 10(4), 101-112.
3. Бобомуродов, Н. Ш. (2020). Структуры физической подготовленности
курашистов // “Вестник” науки и оброзавания, научно-методической журнал №4
(82). Часть 2. 2020 (стр. 41-44)
4. Tastanov N.A. (2015) Kurash turlari nazariyasi va uslubiyati. Darslik. –
Toshkent.
5. Юнусов, С.А. (2021). Физическое воспитание школьников в инклюзивном
образовании // “SCIENTIFIC PROGRESS” Scientific Journal, Volume: 1, ISSUE: 6.
6. Юнусов, С.А. (2021). Особенности периодизации тренировочного
процесса атлетов высококвалифицированных парапауэрлифтёров // Фан – спорт
(илмий – назарий журнал) № 1.

7. G‘ofurov, Sh.H. (2021). Malakali sprinterchilarning sport mashg‘ulotlarini
rivojlantirishning usullari // Academic research in educational sciences 2 (4), 309-313

8. Rakhmanova, D. A. (2024) Options of pedagogical control over motor
preparition of gymnasts specializing in rhythmic gymnastics // EURASIAN
JOURNAL OF SPORT SCIENCE, 1(2), 136-138.

9. Eshmanova Umida Abdulla qizi. Development of agility in female students
through basketball game elements // THE MULTIDISCIPLINARY JOURNAL OF
SCIENCE AND TECHNOLOGY, VOLUME-4, ISSUE-12.

10. Ma’murbekova Gulzoroy Azamjonovna. (2024) Improving the speed and
agility of national wrestlers // The multidisciplinary journal of science and technology.
Volume 4, Issue-12, 34-37.

REFERENCES:
1. Ilyin, A. A. (2015). Tezkor kuch va eksplozivlikni rivojlantirish metodikasi //
Jismoniy tarbiya va sport, 7(3), 32-40. (In Uzbek)
2. Mixailov, S. T. (2016). Sambo sporti: Trening metodikasi va psixologik
tayyorgarlik // Sport va jismoniy tarbiya, 10(4), 101-112. (In Uzbek)
3. Bobomurodov, N. Sh. (2020). Strukturi fizicheskoy podgotovlennosti
kurashistov // “Vestnik” nauki i obrozavaniya, nauchno-metodicheskoy jurnal №4
(82). Chast 2. 2020 (str. 41-44) (In Russian)
4. Tastanov N.A. (2015) Kurash turlari nazariyasi va uslubiyati. Darslik. –
Toshkent. (In Uzbek)
5. Yunusov, S.A. (2021). Fizicheskoe vospitanie shkolnikov v inklyuzivnom
obrazovanii // “SCIENTIFIC PROGRESS” Scientific Journal, Volume: 1, ISSUE: 6.
(In Russian)
6. Yunusov, S.A. (2021). Osobennosti periodizasii trenirovochnogo prosessa
atletov visokokvalifisirovannix parapauerliftyorov // Fan – sport (ilmiy – nazariy
jurnal) № 1. (In Russian)
7. G‘ofurov, Sh.H. (2021). Malakali sprinterchilarning sport mashg‘ulotlarini
rivojlantirishning usullari // Academic research in educational sciences 2 (4), 309-313.
(In Uzbek)
8. Rakhmanova, D. A. (2024) Options of pedagogical control over motor
preparition of gymnasts specializing in rhythmic gymnastics // EURASIAN
JOURNAL OF SPORT SCIENCE, 1(2), 136-138.
9. Eshmanova Umida Abdulla qizi. Development of agility in female students
through basketball game elements // THE MULTIDISCIPLINARY JOURNAL OF
SCIENCE AND TECHNOLOGY, VOLUME-4, ISSUE-12.
10. Ma’murbekova Gulzoroy Azamjonovna. (2024) Improving the speed and
agility of national wrestlers // The multidisciplinary journal of science and technology.
Volume 4, Issue-12, 34-37.