ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Maktab psixologining nizoli vaziyatlardagi psixoprofilaktik faoliyatining ijtimoiy- psixologik omillari

Tojiboyeva Gulxumor Rahmonjonovna

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

MAKTAB PSIXOLOGINING NIZOLI VAZIYATLARDAGI
PSIXOPROFILAKTIK FAOLIYATINING
IJTIMOIY-PSIXOLOGIK OMILLARI

SOCIAL-PSYCHOLOGICAL FACTORS OF PSYCHOPROPHYLAXIS
ACTIVITIES OF SCHOOL PSYCHOLOGISTS IN CONFLICT SITUATIONS

СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ФАКТОРЫ
ПСИХОПРОФИЛАКТИЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ШКОЛЬНЫХ

ПСИХОЛОГОВ В КОНФЛИКТНЫХ СИТУАЦИЯХ

Tojiboyeva Gulxumor Rahmonjonovna
Andijon davlat universiteti Umumiy psixologiya
kafedrasi dotsenti, psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)

Tel.: +998 91 498-44-55
e-mail: tojiboyevagulxumor@mail.ru

Annotatsiya. Maqolada psixologning nizoli vaziyatlardagi psixoprofilaktik
faoliyatining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari, o‘quvchilar o‘rtasidagi munosabatlar va
ularni psixologik, o‘smirlarda yuzaga keladigan nizoli vaziyatlar va ularning psixologik
tahlili haqida atroflicha yoritilgan. Psixologlar bu vaziyatlarni tahlil qilib, o‘smirlar bilan
muvofiq strategiyalar ishlab chiqadilar. Psixoprofilaktik faoliyatning asosiy maqsadi –
o‘smirlarga harakat qilish, ularning shuhratini oshirish, stresslarni nazorat qilish va
ijtimoiy ko‘nikmalarga ega bo‘lishlariga yordam berishdir. Bunday faoliyat psixologik
qulaylikni yaratadi, o‘quvchilar orasida ijobiy muhitni rivojlantiradi va kelgusida
yuzaga chiqishi mumkin bo‘lgan nizolarning oldini oladi. Bundan tashqari, o‘quvchilar
o‘rtasida sog‘lom muhitni saqlash va do‘stlik va o‘zaro yordamni rivojlantirishga xizmat
qiladigan muhim omil sifatida psixologik xizmatlarning samarasini oshirish hamda
dasturiy ta’minotlarda o‘tkaziladigan treninglar alohida ahamiyatga ega. Shunday qilib,
nizoli vaziyatlar va ularning psixologik tahlili, o‘smirlarning shaxsiy va ijtimoiy
rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega.

Kalit so‘zlar: o‘smir, o‘qituvchi, stress, nizoli vaziyatlar, agressiya, yosh davri
xususiyatlari, ijtimoiy me’yor.

Annotation. The article discusses the social-psychological characteristics of a
psychologist's preventative activities in conflict situations, the relationships among
students, and the psychological analysis of conflicts arising in adolescents.
Psychologists analyze these situations and develop appropriate strategies in
collaboration with adolescents. The primary goal of preventive activities is to encourage
adolescents to take action, enhance their self-esteem, manage stress, and develop social
skills. Such activities create psychological comfort, foster a positive environment among

students, and prevent potential conflicts from arising in the future. Furthermore, the
effectiveness of psychological services and the significance of training conducted
through software as critical elements in maintaining a healthy environment among
students and promoting friendship and mutual support are emphasized. In this regard,
the analysis of conflict situations and their psychological assessment is of paramount
importance for the personal and social development of adolescents.

Keywords: teenager, teacher, stress, conflict situations, aggression, age
characteristics, social norm.

Аннотaция. В статье рассматриваются социально-психологические
особенности профилактической деятельности психолога в конфликтных
ситуациях, отношения между учащимися и их психологические характеристики,
а также конфликтные ситуации, возникающие у подростков, и их
психологический анализ. Психологи анализируют эти ситуации и разрабатывают
соответствующие стратегии для работы с подростками. Основная цель
профилактической деятельности состоит в том, чтобы помочь подросткам
действовать, повысить их уверенность, контролировать стресс и развивать
социальные навыки. Такая деятельность создает психологический комфорт,
развивает позитивную атмосферу среди учащихся и предотвращает возможные
конфликты в будущем. Кроме того, важным фактором, способствующим
поддержанию здоровой среды между учащимися и развитию дружбы и
взаимопомощи, является повышение эффективности психологических услуг и
тренингов, проводимых в рамках программного обеспечения. Таким образом,
анализ конфликтных ситуаций и их психологический аспект имеют важное
значение для личностного и социального развития подростков.

Ключевые слова: подросток, педагог, стресс, конфликтные ситуaции,
агрессия, возрастные особенности, социальная норма.

KIRISH
Ma’lumki, zamonaviy jamiyat va davlat ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmalar va ijtimoiy
munosabatlarning o‘zgarishi sharoitida rivojlanmoqda, bu muqarrar ravishda axloqiy va
ma’naviy sohalarda inqirozli hodisalar bilan birga keladi. Ular ta’limning holati va
rivojlanishida namoyon bo‘ladi, maktab ichidagi shaxslararo munosabatlarda, shu
jumladan o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi munosabatlarda o‘z izini qoldiradi.
Maktab ma’muriyati, psixologning nizolarni "sog‘lom aql" nuqtai nazaridan, hayotiy
tajriba asosida hal qilishga o‘rganishlari ko‘pincha muvaffaqiyatga olib kelmaydi.
O‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi buzg‘unchi nizolar nafaqat o‘smirlarni
o‘rganishdan qaytaradi, balki eng muhimi, ular shaxsiyatini noto‘g‘ri sozlashadi.
Statistikaga ko‘ra, 45% hollarda aynan shunday nizolar o‘smirlarning maktabni tark

etishining asosiy sabablari bo‘lib, nevrotizm, o‘quvchilarning psixosomatik
kasalliklariga olib keladi. Ta’kidlanishicha, didaktogen nevrozlar barcha bolalar
nevrozlarining 35-40 foizini tashkil qiladi. Tadqiqotlarda o‘tkazilgan sotsiologik
so‘rovlar natijalariga ko‘ra, o‘smirlarning atigi 30 foizi maktabga borishni xohlashdi,
2/3 qismi esa o‘qituvchilarning ularga nisbatan hurmatsiz munosabati tufayli maktabga
borishni istamasligini e’lon qildi (Авдеев В., 1992: 87).

E.M. Vrono ta’kidlaydiki, o‘z joniga qasd qilishga o‘rganishdan keyin
reabilitatsiya kursini o‘tayotgan o‘smirlarning uchdan ikki qismidan ko‘prog‘i ularni
halokatli qadamga undagan sabab sifatida maktabdagi, shu jumladan o‘qituvchilar bilan
bo‘lgan turli xil nizolarni nomlagan.

O‘quvchilar bilan ziddiyatli munosabatlar natijasida o‘qituvchilarning o‘zlari
kuchli hissiy stressni va ishidan norozilikni boshdan kechiradilar. Mojarolarning katta
qismi o‘qituvchilarning aybi bilan yuzaga keladi, chunki ularning ko‘plarida psixologik
aks ettirish, ma’lum psixologik bilim va ko‘nikmalar mavjud emas. Shuning uchun ham
bunday nizolarning oqibatlariga o‘qituvchi, ma’muriyat, psixolog mas’uldir.

ADABIYOTLAR TAHLILI
A.F.Afonkova, Y.L.Kolominskiy va B.P.Jiznevskiy, V.N.Lozotseva,
M.M.Ribakova, B.S.Alishev va R.X.Shakurov, Mudrik A.V, M.M.Yashchenko,
M.J.Voeten va J.Vilet va A.A.Bodalev, I.M.Verenikina, B.S.Volkov, N.V.Gatanova,
G.F.Gribanova, V.M.Razdobudko, (V.M.Afonkova, N.I. Gutkina, V.D. Dragunova,
J.D. Lendel) G‘.B.Shoumarov, E.G‘oziev, V.M.Karimova, B.M.Umarov,
N.G‘.Komilova, N.A.Sog‘inov, G.N.Tulaganova, F.F.Rajabova kabi psixolog va
pedagoglarning tadqiqotlarida o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi ziddiyatlar tahlil
qilingan. So‘nggi tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ta’lim muassasasidagi shaxslararo
nizolar bir vaqtning o‘zida turli xil nizo omillarining ta’siri bilan belgilanadigan o‘ziga
xos xususiyatga ega. O‘smirlik davridagi o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi nizolar
nafaqat o‘smirlarning yoshi va boshqa xususiyatlariga bog‘liq holda sezilarli farqlarga
ega. Nizolarning o‘ziga xos xususiyatlarini tushunish uchun, birinchi navbatda,
maktabga xos bo‘lgan va o‘smirlik davrida aktual bo‘lgan qarama-qarshiliklarni aniq
tushunish muhimdir.

TAHLIL VA NATIJALAR
Andijon viloyatidagi umumiy o‘rta o‘rta maktablarning o‘smir o‘quvchilari va
o‘qituvchilari tashkil etadi. Maqsad umumta’lim maktablarida o‘qituvchilar va
o‘quvchilar o‘rtasidagi nizolarning oldini olish bo‘yicha tizimli faoliyatning
xususiyatlari hisoblanadi.
Tadqiqot 69 nafar fan o‘qituvchilari va 248 nafar o‘smir o‘quvchilarni qamrab oldi.
Eksperimental tadqiqot uch bosqichdan iborat edi.

1-bosqichda – (aytib): - birinchidan, o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi
ziddiyatlar banki yaratildi va tahlil qilindi (500 dan ortiq 5-1-sinf o‘quvchilari va 100 ga
yaqin o‘qituvchilar bilan suhbat o‘tkazildi);

- ikkinchidan, o‘qituvchilar va katta yoshdagi o‘smirlarning kundalik muloqot
jarayonida individual psixologik konfliktogen xususiyatlari aniqlandi;

- uchinchidan, o‘rta maktabda ta’limning boshlang‘ich bosqichida kichik
o‘smirlarning individual psixologik xususiyatlari aniqlandi.

- 2-bosqichda - (formativ) birinchi bosqichda olingan natijalar asosida quyidagi
dasturlar ishlab chiqildi va sinovdan o‘tkazildi:

- boshlang‘ich maktabdan o‘rta maktabga optimal o‘tish uchun psixologik yordam;
- 10-sinf o‘quvchilari uchun “Muloqot va o‘zaro ta’sirning ijtimoiy-psixologik
asoslari” o‘quv kursi;
- o‘qituvchilar uchun o‘smir talabalar bilan konstruktiv muloqot qilish bo‘yicha
o‘quv seminari;
- O‘rta maktab o‘qituvchilari uchun "Konflikt" biznes o‘yini.
3-bosqichda (nazorat) shakllantiruvchi eksperimentda ko‘rilgan choratadbirlarning samaradorligi tajriba va nazorat guruhlaridagi o‘zgarishlarni solishtirish
orqali baholandi.
Tadqiqot tartibi birinchi bosqichda o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi nizolar
bankini yaratish va tahlil qilish maqsadida 500 dan ortiq 5-11-sinf o‘quvchilari va 100
ga yaqin o‘qituvchilar bilan suhbat o‘tkazildi); o‘qituvchilar va o‘smirlik davridagi
o‘quvchilarning o‘zaro munosabatlarida ziddiyatli omillar bo‘lishi mumkin bo‘lgan
individual psixologik xususiyatlarini aniqladi; ziddiyatli, noto‘g‘ri moslashtirilgan
beshinchi sinf o‘quvchilari guruhi ham aniqlandi.
Nizolar to‘g‘risidagi ma’lumotlar biz tomonidan ishlab chiqilgan tizim-vaziyatli
tahlil shakli (1-ilovaga qarang) va nizolar ishtirokchilari, guvohlar va ularni hal qilishda
ishtirok etgan shaxslar bilan suhbatlar yordamida to‘plangan.
O‘qituvchilarning standartlashtirilmagan namunasi turli yoshdagi va turli
o‘qituvchilik tajribasiga ega bo‘lgan o‘qituvchilarni, asosan ayollarni o‘z ichiga oladi.
Pedagogik stajiga qarab quyidagi o‘qituvchilar guruhlari aniqlandi: pedagogik staj 10
yilgacha bo‘lgan; 10 yoshdan 25 yoshgacha; 25 yosh va undan yuqori (ishlaydigan
pensionerlar).
O‘smir o‘quvchilarining namunasi 138 nafar kichik o‘smir (5-sinf) va 110 nafar
katta yoshdagi (10-sinf) o‘smirlardan iborat.
Yosh o‘smirlarning individual psixologik xususiyatlarini o‘rganish (5-sinf)
Boshlang‘ich maktabdan o‘rta maktabga optimal o‘tishni psixologik qo‘llab-quvvatlash
dasturining diagnostika qismi sifatida amalga oshirildi. Tadqiqot tartibi N.G.Luskanova
va T.N.Ovchinnikova (old tomondan) tomonidan taklif qilingan metodlar majmuasini

o‘z ichiga oladi: o‘rta maktabda o‘qishga intellektual tayyorgarlikni diagnostika qilish
usuli (12-ilovaga qarang), motivatsiya, Dembo-Rubinshtein o‘z-o‘zini baholash usuli va
sotsiometriya. Diagnostik tadqiqot natijalariga ko‘ra, noto‘g‘ri sozlangan maktab
o‘quvchilari guruhi aniqlandi, ular bilan hissiy farovonlikning Lyusher testi (individual
ravishda) o‘tkazildi (Абрамова Г., 1999).

5-sinfdagi shaxslararo munosabatlar guruhning sotsiometrik test topshirig‘ini hal
qilishda o‘rtacha faolligini ko‘rsatadigan hissiy kengayish indeksi, psixologik o‘zaro
muvofiqlik indeksi ("guruh birligi") va nizolar indeksi bilan baholandi. formulalar
bo‘yicha aniqlanadigan guruhda (mos ravishda):

Fan o‘qituvchilari va 10-sinf o‘quvchilarining psixodiagnostik tekshiruvi test
(frontal) shaklida o‘tkazildi.

O‘qituvchilar va katta yoshdagi o‘smirlarning shaxsiyatini psixodiagnostik
o‘rganish uchun vositalar sifatida quyidagi usullardan foydalanilgan: K. Tomas, Bass-
Darki, G. Ayzenk (o‘smir) testlari. versiya), o‘rta maktab o‘quvchilarining o‘zini o‘zi
qadrlash darajasini aniqlash uchun test anketasi va o‘qituvchilar, T.Liri usulining
o‘zgartirilgan varianti, E.G.Eydemillerning “Tipik holat” usuli, J.Morenoning
sotsiometrik o‘lchovlar usuli (Вроно Е., 2000).

T.Lirining shaxslararo munosabatlarni diagnostika qilish metodologiyasi ikki
marta, har safar yangi ko‘rsatma bilan berilgan. Taqdimotlar orasidagi interval kamida
bir hafta edi. Birinchi marta imtihon paytida o‘z "men" ning (haqiqiy "men") imidjini
baholash kerak edi. Ikkinchi marta o‘qituvchilar "ideal" o‘quvchi (ideal o‘quvchi),
talabalar esa "ideal" o‘qituvchi (ideal o‘qituvchi) haqidagi fikrlarini baholadilar.

Tomas testi o‘qituvchilarga 2 marta berildi. Birinchi marta test standart ko‘rsatma
bilan taqdim etildi. Ikkinchi marta ko‘rsatmaga talaba bilan o‘zaro munosabatni yodda
tutish uchun shart qo‘shildi. Taqdimotlar orasidagi vaqt oralig‘i kamida bir hafta edi.

Ta’lim jarayonida konfliktlarning o‘ziga xos xususiyatlarini chuqur tahlil qilish
uchun natijalarni qayta ishlash bosqichida ayrim usullarga diagnostik tarzda qo‘shimcha
shkalalar kiritildi.

K. Tomas testi natijalarini qayta ishlashda ikkita qo‘shimcha shkala aniqlandi:
"Faol xatti-harakatlar" - "Raqobat" va "Hamkorlik" shkalasidagi ballarning arifmetik
yig‘indisi va "Passiv xatti-harakatlar" - ball bo‘yicha arifmetik yig‘indi. "Qochish" va
"Moslashish" tarozilari.

O‘qituvchilarning o‘z-o‘zini hurmat qilishiga ta’sir qiluvchi omillarni aniqlash
uchun diagnostika materialini qayta ishlash bosqichida 5 ta shkala aniqlandi: "Muloqot
ko‘nikmalari" shkalasi (1, 4, 9, "11" savollarga javoblardagi ball yig‘indisi, 13, 16, 17,
18, 19, 21, 24, 26, 27, 29, 30, 32 anketalar), “Mehnat” shkalasi (2, 5, 7, 10, 31-savollar
bo‘yicha ball yig‘indisi), “Tashvish” shkalasi (3, 15, 21, 28-savollar bo‘yicha ballar
yig‘indisi), “Ruhiy holat” shkalasi (6, 8, 12, 14, 15-savollar bo‘yicha ball yig‘indisi. 20,

23, 25,) va “Nutq” shkalasi (9, 11, 21, 31-savollar bo‘yicha ballar yig‘indisi). Har bir
shkala bo‘yicha natijalar nisbiy ko‘rinishda, fanning fanga bergan javoblari bo‘yicha
ball yig‘indisiga foiz sifatida taqdim etildi. har bir shkala bo‘yicha mumkin bo‘lgan
maksimal ball, har bir shkala bo‘yicha savollar soni va maksimal ball (4 ball)
ko‘paytmasiga teng.

Boshlang‘ich maktabdan o‘rta maktabga maqbul o‘tishni psixologik qo‘llabquvvatlash dasturiga maktabdagi moslashuvni tashxislashdan tashqari, ikki marta
o‘tkazilgan Psixologik-tibbiy-pedagogik kengash va beshinchi sinf o‘quvchilari bilan
tuzatuvchi va rivojlanish darslari kiritilgan.

Maktab profilaktikasi uchun metodikadan foydalanishning afzalligi noto‘g‘ri
moslashuv 5-sinfda ishlaydigan barcha o‘qituvchilarning sa’y-harakatlarini
birlashtirishdan iborat bo‘lib, xavf ostida bo‘lgan o‘quvchilarni psixologik va pedagogik
qo‘llab-quvvatlash strategiyasini ishlab chiqishga qaratilgan. Psixologik-pedagogik
kengashning talabalarga individual yordam ko‘rsatishni tashkil etish bo‘yicha
tavsiyalarining bajarilishini nazorat qilish fakti muhim jihatdir.

Katta yoshdagi o‘quvchilarning ijtimoiy-psixologik kompetensiyasini
shakllantirish uchun biz "Muloqot va o‘zaro ta’sirning ijtimoiy-psixologik asoslari"
o‘quv kursini ishlab chiqdik va amalga oshirdik.

Kursning uslubiy asosi konfliktlarni o‘rganishga tizimli yondashuv, xususan:
a) konfliktga yaxlit hodisa sifatida yondashish;
b) strukturani tashkil etuvchi bog‘larning barqaror komponentlarini ochish
ziddiyat;
c) vertikal va gorizontal tuzilmalarni topish;
d) boshqaruv, uning yordamida konfliktli munosabatlar tizimi rivojlanadi, uning
turli tarkibiy qismlari va darajalari orasidagi aloqalar amalga oshiriladi (Сухомлинский
В., 1981: 15).
O‘quvchilarni maktabda ta’lim bosqichida psixologik qo‘llab-quvvatlash va
psixologik qo‘llab-quvvatlash vazifasi nafaqat ularning o‘quv faoliyatini
rivojlantirishdan iborat ekanligini hisobga olib, kurs tarkibida o‘z-o‘zini boshqarishning
amaliy ko‘nikmalarini shakllantirishga katta e’tibor qaratilgan. Aks ettirish va hissiy
o‘zini-o‘zi ifoda va tarang vaziyatda o‘z xatti-harakatlarini boshqarish uchun
ko‘nikmalar, mojaro nima?
O‘quv kursining maqsadlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun pedagogik
psixolog ushbu kursning o‘qituvchisi sifatida nafaqat konflikt haqidagi bilimlarning
tarjimoni, balki shaxs oldida turgan savollarga birgalikda javob izlash tashkilotchisi edi.
qiyin hayotiy vaziyatda bo‘lgan yosh odam. Bu o‘quv kursini samarali o‘zlashtirish va
egallangan ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun sharoit yaratdi.

Ushbu sinflarda o‘qituvchi-psixolog turli rollarda harakat qildi: nazariy materialni
taqdim etish bo‘yicha mutaxassis, talabalar tomonidan qo‘yilgan vazifalarni hal qilishda
ijodiy jarayonga yordam beruvchi, ziddiyatli vaziyatni o‘rganish tashkilotchisi,
professional muloqotchi, shaxsiy misol orqali konstruktiv xulq-atvor strategiyalarini
ko‘rsatish. O‘qituvchi tomonidan har qanday rolda namoyon bo‘lgan muloqot kurs
maqsadiga erishish va uning oldida turgan ijtimoiy-psixologik muammolarni hal qilish
samaradorligini aniqladi. O‘qituvchining ushbu rollarni hal qilinayotgan aniq vazifaga
muvofiq o‘zgartirishni bilishi va talabalar tomonidan nizoda konstruktiv o‘zaro
ta’sirning individual tajribasini o‘zlashtirishiga katta ahamiyat berildi.

O‘quv kursi katta o‘smirlik, erta yoshlik (10-11 sinflar) ga qaratilgan. O‘ylash
inqirozi va u bilan birga o‘zi, hayotning mazmuni va o‘z rivojlanish istiqbollari haqidagi
savollarga javob izlash davrida qaramlik munosabatlarini buzish va tenglik
munosabatlarini qurish ayniqsa muhim tuyuldi. Ushbu bosqichda olingan ijtimoiypsixologik bilimlar yosh shaxs tomonidan o‘zlashtirilgan ijtimoiy voqelikning umumiy
tizimiga organik ravishda birlashtiriladi.

O‘quv kursini amalga oshirishda biz kognitiv, hissiy va xulq-atvor tarkibiy
qismlarining birligi, ya’ni konflikt haqidagi ma’lumotlarning organik munosabati
sifatida tushuniladigan materialning yaxlitligi prinsipiga rioya qilishga harakat qildik.
talabaga ziddiyatli vaziyatda unda paydo bo‘lgan his-tuyg‘ular va his-tuyg‘ularni tahlil
qilish, shuningdek, konfliktdagi xatti-harakatlarning odatiy modellarini tahlil qilish va
yangi, yanada konstruktivlarini o‘zlashtirish imkoniyati bilan taklif etiladi.

O‘qituvchilarning nizolarning oldini olishda ijtimoiy-psixologik kompetensiyasini
shakllantirish uchun biz o‘smirlar bilan konstruktiv hamkorlik bo‘yicha o‘quv seminari
va "Konflikt" biznes o‘yinini o‘tkazdik.

O‘qituvchilar uchun o‘smirlar bilan konstruktiv hamkorlik bo‘yicha o‘quv
seminari dasturi o‘smirlar bilan muloqot va o‘zaro munosabatlarning turli jihatlari bilan
bog‘liq nazariy savollarni, shuningdek, muloqot yoki ish jarayonidan qoniqishni
oshiradigan psixotexnik ko‘nikmalarni rivojlantiruvchi amaliy mashqlarni o‘z ichiga
oladi. ziddiyatlar (32 9-ilovaga qarang).

“Konflikt” ishbilarmonlik o‘yini jarayonida shaxslararo muloqot va o‘zaro ta’sir
qilish usullari inson ongiga kamroq bog‘liqlik bilan qo‘llaniladi, ya’ni ular malakaga
aylanadi (10-ilovaga qarang).

O‘yinning ssenariysi "Muloqot va o‘zaro ta’sirning ijtimoiy-psixologik asoslari"
kursida o‘rganilayotgan materialni o‘zlashtirish darajasini baholash uchun ishlatilishi
mumkin.

Amalga oshirilgan o‘qituvchilar va talabalarga psixologik ta’sir ko‘rsatish
dasturlarining samaradorligi ishonchlilikning muhim darajasida bir qator ko‘rsatkichlar

bo‘yicha birinchi va takroriy imtihonlar natijalarini qiyosiy tahlil qilish ma’lumotlariga
ko‘ra aniqlandi (s<0,05; a< 0,001).

Nizolar bankining tahlili shuni ko‘rsatdiki, o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi
nizolarning aksariyati sinfda boshqa o‘quvchilar ishtirokida sodir bo‘ladi.
Mojarolarning muhim qismi baholar (2-rasm) yoki intizomning buzilishi (3-rasm) bilan
bog‘liq. O‘qituvchilarning eng keng tarqalgan taktikasi - bu nizolarni hal qilishda
direktor, bosh o‘qituvchi, sinf o‘qituvchisi yoki ota-onalarni jalb qilishdir, bu ko‘pincha
nizoni hal qilishdan ko‘ra, uni tugatishga olib keladi. Subyektlarni yillar bo‘yicha
nizolarni hal qilishga jalb qilish dinamikasi ko‘rsatilgan. maktab ta’limi. O‘qituvchining
o‘quvchiga turli xil psixologik bosim o‘tkazishi (qichqirish, tahdid qilish, kamsitish,
haqorat qilish va boshqalar) odatiy holdir va, qoida tariqasida, har qanday yoshda qizlar
o‘g‘il bolalarga qaraganda ko‘proq psixologik bosim obyekti bo‘lishadi.

Qizig‘i shundaki, kattaroq o‘smirlik davrida (8, 9, 10-sinflar) bir guruh o‘quvchilar
(qismi yoki butun sinf) va o‘qituvchi o‘rtasidagi eng muhim nizolar sezilarli bo‘ladi va
9 va 10-sinflarda ular ko‘proq tilga olinadi. tez-tez 8-sinflarga qaraganda 11-sinfda
bunday turdagi nizolar tilga olinmaydi, o‘z o‘rnini shaxslararo nizolarga olib keladi.

Nizolar bankining tahlili o‘smirlar o‘qituvchilar bilan bo‘lgan nizolardan qanday
saboq olishlarini aniqlashga imkon berdi. Ma’lum bo‘lishicha, o‘quvchilarda “qochish”
va “joylashish” (javoblar: “O‘qituvchi doim to‘g‘ri” – moslashish yoki “O‘qituvchi
bilan aralashmaslik yaxshidir” – qochish kabilar), shuningdek, “raqobat” tarzida
shakllanadi. "("Men hali ham o‘z joyimda turaman" javobi); Mojarodan keyingi
tajribada “murosa” va “hamkorlik” kabi uslublar deyarli yo‘q.

Shunday qilib, nizolarni hal qilishda an’anaviy yondashuv o‘quvchilarga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi nizolarning oldini
olish tadbirlari o‘quvchilar bilan ziddiyatlarda o‘qituvchida konstruktiv xulq-atvor
strategiyalarini ishlab chiqishni o‘z ichiga olishi kerak.

O‘qituvchilar va talabalarning individual psixologik xususiyatlarini
psixodiagnostik o‘rganish natijalari.

Beshinchi sinf o‘quvchilarining psixodiagnostik tekshiruvi shuni ko‘rsatdiki,
noto‘g‘ri o‘quvchilar umumiy tarkibning taxminan 28% ni, bu guruhda o‘g‘il bolalar
70% ni tashkil qiladi.

Moslashmagan ziddiyatli talabalarning sotsiometrik tuzilishida yetakchilar 12,5%
ni tashkil qiladi; afzal - 15%; rad etilgan -15%; izolyatsiya qilingan - 10%; ziddiyat -
10%; tor muloqot doirasiga ega bo‘lish - 20%). Ko‘rinib turibdiki, ko‘pchilik muloqotda
qiyinchiliklarga duch kelgan talabalardir.

Qarama-qarshi talabalar o‘zini past baholaydi va akademik motivatsiyaga ega,
o‘rta maktabda o‘qishga intellektual tayyorgarlikning past darajasi, hissiy

noqulayliklarni boshdan kechiradi, ular ko‘pincha o‘qituvchilar bilan intizom va o‘quv
natijalari bo‘yicha nizolarga duch kelishadi.

Bularning barchasi o‘qituvchilar va o‘smir o‘quvchilar o‘rtasidagi nizolarning
oldini olishda muhim yo‘nalish bo‘lgan boshlang‘ich maktabdan o‘rta maktabga
o‘tishda biz ko‘rsatgan psixologik yordam zarurligini tushuntiradi.

Katta yoshli o‘smirlarning psixodiagnostik tekshiruvida ular bilan ishlashda
e’tiborga olingan ularning ziddiyatli xatti-harakatlarining bir qator sabablari aniqlandi.

Tomas testi bo‘yicha raqobat uslubi va o‘z-o‘zini hurmat qilish ko‘rsatkichi
o‘rtasida salbiy bog‘liqlik (-0,235 *) aniqlandi (qo‘llanilgan usulga ko‘ra, past ball
yuqori o‘zini-o‘zi hurmatga to‘g‘ri keladi), ya’ni o‘zini yuqori baholagan o‘smirlar. -
hurmat raqobatga ko‘proq moyil bo‘ladi.

Hamkorlik va o‘z-o‘zini hurmat qilish ballari o‘rtasidagi ijobiy korrelyatsiya
(0,239**) o‘zini past baholagan talabalar hamkorlik qilish ehtimoli ko‘proq ekanligini
ko‘rsatadi.

Talabalarning qochish uslubi "ideal o‘qituvchi", ya’ni o‘quvchilarning shaxslararo
munosabatlarining imperativ-yetakchi (0,252*) va mustaqil-dominant (-0,257*)
uslublari (Liri uslubiga ko‘ra) bilan salbiy bog‘liqdir. qochish uslubi o‘qituvchilarda
hukmronlik namoyon bo‘lishini rad etadi.

Turar joy “ideal o‘qituvchi”ning hukmronlik qiluvchi yetakchi uslubi (0,229*)
bilan ijobiy bog‘liqdir, ya’ni o‘qituvchidagi hukmronlik o‘smir o‘quvchida yana bir
samarasiz uslub – turar joyni kuchaytiradi.

Bularning barchasi quyidagi yo‘nalishlarda o‘qituvchilar va o‘smirlar o‘rtasidagi
nizolarning oldini olish kerak degan xulosaga keldi:

a) o‘z-o‘zini hurmat qiladigan o‘spirinlarda uslubiy afzalliklarni shakllantirish
mojarolarda yanada samarali xatti-harakatlar sifatida hamkorlik;

b) o‘smirlar bilan shaxslararo munosabatlarda o‘qituvchining dominant va kuch
tendensiyalarining namoyon bo‘lishining pasayishi, chunki aynan ular o‘smirlar
tomonidan konfliktlarda konstruktiv bo‘lmagan xulq-atvor uslublarini tanlashni
kuchaytiradilar - qochish va moslashish.

Tomas testi bo‘yicha o‘rtacha ballarni taqqoslashda ma’lum bo‘ldiki, standart
taqdimot bilan o‘qituvchining eng yuqori o‘rtacha balli murosa shkalasi (7,38), eng pasti
esa - raqobat (2,64) bo‘yicha ko‘rsatiladi. O‘qituvchilar talabalar bilan muomala
qilganda vaziyat o‘zgaradi. Garchi bu holatda ham murosaga kelish afzal ko‘rilgan xattiharakatlar turi bo‘lsa-da, murosa shkalasi bo‘yicha o‘rtacha ball birinchi holatga
qaraganda past (7,07). Raqobatni afzal ko‘rish ancha aniq bo‘ladi, raqobat uchun
o‘rtacha ball birinchi holatga qaraganda deyarli ikki baravar yuqori (4,14).

Talabalar bilan ziddiyatli o‘zaro munosabatlarda o‘qituvchilarning xatti-harakatlari
faollashadi: faol xatti-harakatlar uchun o‘rtacha ball 8,54 dan 10,58 gacha ko‘tariladi,
passiv xatti-harakatlar uchun esa 13,62 dan 11,94 gacha kamayadi.

Ushbu o‘zgarishlar mexanizmini tahlil qilish qiziq. A-prior,
Faol xatti-harakatlar (bundan buyon matnda - A.p.) = Raqobat + Hamkorlik.
Birinchi holatda (Tomas testining odatiy taqdimoti) Faol xatti-harakatlar uchun
o‘rtacha ball: A.p. = 2,64 + 5,9 = 8,54.
Ikkinchi holatda (o‘qituvchining talaba bilan o‘zaro munosabati): A.p. = 4.14 +
6.43 = 10.58
Raqibning o‘rtacha balli taxminan 60% ga oshdi: (4.14 -2.64)/2.64, o‘rtacha
hamkorlik balli esa taxminan 10% ga oshdi: (6.43 - 5.9)/5.9.
Shunday qilib, o‘qituvchilarning o‘quvchilar bilan ziddiyatdagi faolligi oshishi
raqobatning kuchayishi bilan birga keladi.
Tomas testi va Liri usuli natijalarini solishtirganda, testning standart taqdimoti
bilan talabalar bilan o‘zaro munosabatlarga qaraganda ko‘proq korrelyatsiya mavjud.
Shubhasiz, o‘qituvchining o‘quvchi bilan ziddiyatdagi xatti-harakati o‘ziga xos
shaxslararo munosabatlar uslubiga kamroq bog‘liq, ya’ni kamroq taxmin qilinadi.
O‘quvchilar bilan to‘qnashuvlarda o‘qituvchining raqobati kuchayganligi sababli,
o‘quvchilar bilan to‘qnashuvlarda o‘zining shaxslararo munosabatlar uslubidan qat’i
nazar, tez-tez raqobatlashadi, deb aytish mumkin (Вроно Е., 2000).
Ushbu ma’lumotlar bizga quyidagi xulosalar chiqarishga imkon beradi:
Birinchidan, o‘qituvchining konfliktdagi faolligini oshirish o‘smir talaba bilan
o‘zaro munosabat ustunlik tufayli raqobatga moyillikning kuchayishi;
Ikkinchidan, o‘smir talabalar bilan ziddiyatli vaziyatda o‘qituvchilar kattalar
raqiblari bilan bo‘lgan vaziyatlarga qaraganda kamroq murosaga moyil bo‘lib,
ko‘pincha raqobat uslubini afzal ko‘radilar;
- uchinchidan, talabalar bilan ziddiyatlarda o‘qituvchilar raqobatni tanlaydilar.
Shaxslararo munosabatlarning o‘ziga xos uslubidan qat’i nazar.
Yosh va o‘quvchilar bilan nizolarda murosaga borishni afzal ko‘rish o‘rtasidagi
aniqlangan salbiy korrelyatsiya (-0,311**) o‘qituvchilar yoshi o‘tgan sayin o‘quvchilar
bilan murosa qilishga moyil bo‘lmasligini ko‘rsatadi.
Bundan kelib chiqadiki, o‘qituvchilar va o‘smir o‘quvchilar o‘rtasidagi
ziddiyatlarning oldini olish uchun o‘qituvchilarni (ayniqsa, yoshi ulug‘larni) o‘quvchi
bilan ziddiyatli hamkorlik qilish kayfiyatida shakllantirish kerak va bu manfaatlar
namoyon bo‘lgan ehtiyojlar. Bunday strategiya natijasida nizolashayotgan tomonlar
ixtilofni murosa yo‘li bilan hal qilishga osonroq erishishlari mumkin bo‘ladi.

O‘qituvchilarning o‘z-o‘zini baholash bo‘yicha o‘rtacha ball 58,84 ni tashkil etadi,
bu esa qo‘llaniladigan metodika bo‘yicha past darajaga to‘g‘ri keladi (45 balldan
yuqori).

O‘qituvchilarning o‘zini o‘zi qadrlashini pasaytiradigan omillardan birinchi
o‘rinda bajarilayotgan ish sifatiga munosabat (56,64%), so‘zlashuv sohasining
rivojlanishi (50,30%), muloqot qobiliyatlari ikkinchi o‘rinda turadi. uchinchi o‘rinda
(44,20%).

Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, o‘qituvchining o‘zini o‘zi qadrlashi asosan o‘z
kasbiy fazilatlariga ishonchsizlik tufayli kamayadi; ularning og‘zaki qobiliyatlarini past
baholash (ishontirish, o‘z fikrlarini aniq ifodalash, tushunish); muloqot qila olmaslik.
A.K.Markovaning fikricha, sanab o‘tilgan sifatlar o‘qituvchining kasbiy
kompetensiyasining tarkibiy qismlari bo‘lsa (84:120), o‘qituvchining o‘zini o‘zi
qadrlashini pasaytiruvchi asosiy omil ularning kasbiy psixologik kompetensiyasiga
ishonchsizlikdir, deb taxmin qilish mumkin. Garchi ushbu tadqiqot o‘z-o‘zini hurmat
qilish va ziddiyatning u yoki bu turini afzal ko‘rish o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlamagan
bo‘lsa-da, o‘zini past baho konfliktogen omil sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin. O‘zining
kasbiy fazilatlariga ishonchi komil bo‘lmagan o‘qituvchi talabaning
muvaffaqiyatsizligini ta’kidlab, o‘z kasbiy pozitsiyasini mustahkamlashga ko‘proq
muhtoj (Вроно Е., 2000).

Konflikt bankining tahlili buni tasdiqlaydi. Mojarolarning katta qismi yomon
o‘rganilgan material ustidagi mojarolar bo‘lib, o‘qituvchi o‘quvchilarning past bilim
darajasini ularning ahmoqligi, dangasaligi, yomon irsiyat va boshqalar bilan tushuntirsa,
ko‘pincha, bundan tashqari, ifodalarda uyalmasdan. Shunday qilib, u o‘z shogirdlari
oldida o‘z obro‘sini saqlab qolishga harakat qiladi, shekilli, o‘zining professional
kuchsizligi yoki ularning individual xususiyatlariga e’tibor qarata olmaslik ongidan
o‘zini himoya qiladi. O‘zini yuqori baholagan o‘qituvchigina ma’lum bir sohada kasbiy
qobiliyatsizligini tan olishi va o‘quvchilarining bilim darajasi uchun javobgarlikni o‘z
zimmasiga olishi mumkin. Bu nafaqat o‘z muammoingizni hal qilish uchun birinchi
qadamni qo‘yadi, balki ziddiyatli vaziyatning paydo bo‘lishining oldini oladi.

Maktab ma’muriyati ham, maktab psixologi tomonidan ham o‘qituvchining o‘zini
o‘zi qadrlash darajasini, kengroq aytganda, o‘qituvchining o‘zini o‘zi qadrlash
darajasini oshirish, bu jarayonga o‘quvchilar va ularning ota-onalarini jalb etish
maktabdagi nizolarning oldini olishning zaruriy tarkibiy qismi hisoblanadi.

Bass-Darki testiga ko‘ra, o‘qituvchilar aybdorlik (6,55), og‘zaki tajovuz (6,19) va
bezovtalik (5,01) uchun eng yuqori qiymatlarni ko‘rsatadilar.

Ushbu tadqiqot o‘qituvchilarning tajovuzkorligining ayrim turlarining
ekstraversiya darajasiga bog‘liqligini aniqladi.

Ayzenk testiga ko‘ra, asabiylashishning 16 balldan (0,048**) yuqori ekstraversiya
ko‘rsatkichlari bilan ijobiy korrelyatsiyasi aniqlandi.

Ekstraversiya darajasining 0 dan 8 ballgacha va 16 balldan yuqori diapazonida
dushmanlik darajasining ekstraversiya (0,041**) bilan ijobiy bog‘liqligi o‘rta darajada
aniq ekstraversiya (8 dan 8 dan)gacha bo‘lgan o‘qituvchilar uchun dushmanlik xos emas
degan xulosaga kelishimizga imkon beradi. 16 ballgacha).

Shu bilan birga, ekstraversiya darajasi va yosh (-0,295 *) o‘rtasida salbiy bog‘liqlik
aniqlandi, ya’ni bu namunada yoshi katta o‘qituvchilar muloqotga kamroq moyil
bo‘ladilar. Ochig‘i, og‘zaki tajovuz va asabiylashish ko‘pincha sabab bo‘lishi mumkin.
Talabalar bilan nizolar va tajovuzkorlikning asabiylashish va dushmanlik, aybdorlik
tuyg‘ulari ko‘rinishi ekstraversiyaning yuqori qadriyatlariga ega (Ayzenk
so‘rovnomasida 16 balldan yuqori) o‘qituvchilarga ko‘proq xosdir va bu namunada bu
yosh o‘qituvchilardir. Ko‘rinib turibdiki, an’anaviy kasb-hunar pedagogik ta’lim
jarayonida umuman olganda, xususan, o‘quvchilar bilan bo‘ladigan ziddiyatlarga
nisbatan salbiy munosabatda bo‘lgan o‘qituvchi bunda o‘zini aybdor his qilmasligi
mumkin, bu esa o‘ziga qaratilgan tajovuz deb tushuniladi.

Ushbu ma’lumotlar nizolarning oldini olishning muhim yo‘nalishini aniqlashga
imkon beradi, bu og‘zaki ifodalar, asabiylashish va aybdorlik hissi shaklida namoyon
bo‘ladigan tajovuzkorlikning kuchayishi tufayli nizolarga ko‘proq moyil bo‘lgan yosh
o‘qituvchilar bilan ishlash.

Shaxslararo munosabatlarning hamkorlik qiluvchi-an’anaviy turi umumiy ichkilik
bilan ijobiy bog‘liqdir (0,254*). Boshqalar bilan hamjamiyatga intilish, birgalikdagi
faoliyatga, hamkorlikka bo‘lgan ehtiyoj, shu jumladan nizolarda, ichki darajasi yuqori
bo‘lgan, ya’ni ichki nazorat o‘chog‘iga ega bo‘lgan o‘qituvchilar orasida yuqori.

Shubhasiz, o‘qituvchilar va talabalarning subyektiv nazorati darajasining oshishi
nizolarning oldini olish faoliyati samaradorligining ko‘rsatkichi bo‘lib xizmat qilishi
mumkin. Turli usullardan foydalangan holda diagnostika jarayonida aniqlangan
o‘qituvchilar va talabalarning ziddiyatli raqib sifatidagi individual xususiyatlarini
taqqoslashdan (5-ilovaga qarang) o‘zini o‘zi qadrlaydigan o‘spirin ham tajovuzkor raqib
ekanligini ko‘rish mumkin. Raqobat, o‘zini aybdor his qilmaslik. Shuning uchun
o‘qituvchi uchun mojarolarda o‘zaro hamkorlik uslubini afzal ko‘rishi muhim, bu
konfliktning o‘tkir bosqichga o‘tishiga to‘sqinlik qilishi mumkin, bu esa buzilish
kuchayishi bilan to‘la.

Boshlang‘ich maktabdan o‘rta maktabga optimal o‘tishni psixologik qo‘llabquvvatlash dasturining korreksion va rivojlanish mashg‘ulotlari davomida olib borilgan
kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, yosh o‘smirlar, qoida tariqasida, introspeksiyada
qiyinchiliklarga duch kelishadi. Mashg‘ulot siklining oxiriga kelib, ular o‘zlarining
reaksiyalarini farqlay olishdi, boshdan kechirgan his-tuyg‘ularini nomlashdi: "Men xafa

bo‘ldim", "Men hayron bo‘ldim", "Uning buni qanday qilgani menga yoqdi". Birinchi
darslarda barcha guruhlar tarqoqlik va do‘stlar doirasiga sodiqlik bilan ajralib turardi.
Rad etilgan o‘smirlarga nisbatan dushmanlik, bir xil doirada o‘tirishni istamaslik, "qo‘l
zanjiri"ni shakllantirishda qo‘liga tegish ko‘rsatildi. Rad etilgan bolalar boshqalarga
qaraganda ko‘proq "aralashish" deb atalgan, ularga nisbatan salbiy bayonotlarga yo‘l
qo‘yilgan. Mashg‘ulotlar oxirida guruh a’zolari o‘rtasidagi begonalashish va alohida
bolalarga nisbatan dushmanlik namoyishi deyarli yo‘qoldi. Sotsiometrik mavqei past
bo‘lgan o‘smirlar muloqotda faollashdilar, ularning guruhdagi muloqot doirasi
kengaydi. So‘rov natijalari sinflarda mavjud bo‘lgan dam olish elementini tasdiqladi:
"Psixologiyadan keyingi darsda men o‘zimni yaxshi his qilyapman".

Yigitlarning so‘zlariga ko‘ra, darslar o‘zlari, o‘rtoqlari, sinfdoshlarining ularga
bo‘lgan munosabati haqidagi bilimlarini kengaytirdi, yangi do‘stlar orttirishga yordam
berdi: "Men kimdir ota-onasi bilan qiyin munosabatda bo‘lganini bilmasdim", "Men.
odamlarga ko‘proq ishona boshladim", "Men yolg‘iz emasligimni bilib oldim",
"Maktabga borishni yoqtira boshladim", "Sinfdagi deyarli hamma bilan do‘stlashdim",
"Yaxshi va chiroyli kiyinishimni bilib oldim".

Ba’zi yigitlar rad etilgan sinfdoshlariga, o‘g‘il bolalar qizlarga va aksincha, salbiy
munosabatda bo‘lishdi. Bularning barchasi sinf bilan keyingi ishlash bo‘yicha
psixologning maslahati bilan sinf rahbarining ish yo‘nalishini belgilab berdi.

Rahbar "yaxshi o‘qituvchi" va "mehribon va yaxshi inson" sifatida tilga olindi, bu
psixologning shaxsiy xizmatlaridan emas, balki sheriklar bilan muloqot qilish va sinfda
qabul qilish uslubi o‘spirinlarda o‘zini namoyon qilganidan dalolat beradi. rahbarning
mehribon va yaxshi ekanligi haqidagi taassurot.inson. Ba’zilar o‘z nazarida psixolog
bo‘lib qolgan o‘qituvchiga nisbatan qolip va umidlardan butunlay voz kecha olmadi va
qattiqroq bo‘lishni va "bu qizlarni (o‘g‘il bolalarni)", "boshqaruvchilarni", "buni
aralashtirib yuborishni" jazolash istagini bildirdi. hamma." Bu, shubhasiz, maktab
o‘qituvchilarining o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatlarining hukmron uslubiga
sodiqligining natijasi edi. Umuman olganda, darslarga bo‘lgan ijobiy munosabatni
ta’kidlash mumkin emas, bu bolalar tomonidan ixtiro qilingan sinflarning nomlarida o‘z
aksini topdi: "Do‘stlar doirasi", "Bir kishi hamma uchun, hamma bir kishi uchun",
"Ishonch saboqlari". O‘tkazilgan tuzatish va rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar
samaradorligini baholash mashg‘ulotlardan oldin va keyin eksperimental guruhdagi
ba’zi ko‘rsatkichlarni taqqoslash orqali amalga oshirildi.

Olingan natijalar umumta’lim maktablarida o‘quvchilarning noto‘g‘ri moslashuvi
namoyon bo‘lishining kamayishi haqida xulosa chiqarishga imkon beradi.

Beshinchi sinf o‘quvchilarining nazorat guruhida bir vaqtning o‘zida o‘tkazilgan
ikkinchi so‘rov boshlang‘ich so‘rovga nisbatan sinflarning sotsiometrik

ko‘rsatkichlarida ham, o‘zini o‘zi qadrlash, maktab motivatsiyasi darajasida ham
farqlarni aniqlamadi. noto‘g‘ri talabalar.

O‘smirlar bilan konstruktiv muloqot qilish bo‘yicha seminar-trening.
Muhokama davomida ta’kidlanganidek, nizolar muammosi bo‘yicha nazariy
materialni idrok etish jarayonida ishtirokchilarning ba’zilari "o‘z konfliktlarini tahlil qila
boshladilar" va ma’lumotlarni o‘z tajribalari orqali o‘tkaza boshladilar.
Ishbilarmonlik o‘yinining natijasi nizodagi xatti-harakatlar variantlarini taklif
qilish va raqiblarning o‘zaro ta’siri oqibatlarini bashorat qilishdan nizo
ishtirokchilarining ehtiyojlarini, ularning munosabatlarini tahlil qilish va ularning
sabablari va sabablarini tushunishga o‘tish edi. ziddiyatga kirish. Mojarolarni
tashxislashning asosiy tamoyillarini o‘zlashtirish o‘qituvchilar o‘rtasida talabalar bilan
nizolarni oldini olishga qaratilgan yo‘nalishni rivojlantirishga yordam berdi.
Rahbar tomonidan o‘yin ishtirokchilaridan olingan fikr-mulohazalar o‘yinning
maqsadlariga erishilganligini ko‘rsatdi: o‘qituvchilar nizolarni tahlil qilishda yangi
tajribaga ega bo‘lishdi, ularning donasi o‘sish qobiliyatini oshirdi.
Talaba bilan ziddiyatli o‘zaro munosabatlar jarayonida yomon desentratsiya. Tahlil
qilinayotgan konflikt ishtirokchilarining manfaatlarini muvofiqlashtirish jarayonida
ayrim o‘qituvchilar o‘zlarini qiziqtirgan savollarga javob olganliklarini payqashdi.
O‘qituvchilar va katta yoshdagi o‘smirlar bilan o‘tkazilgan formativ eksperiment
faoliyatining samaradorligi Tomas, Bass-Darki, Bajinning usullaridan foydalangan
holda natijalarni taqqoslash, o‘zini o‘zi qadrlash va maktabdagi odatiy holatni aniqlash
orqali baholandi.
O‘qituvchilar va talabalarning nazorat guruhlarida dastlabki ko‘rsatkichlar va
eksperimental guruhlardagi kabi bir vaqtning o‘zida o‘tkazilgan ikkinchi so‘rov
natijalari o‘rtasida sezilarli farqlar topilmadi.
Shakllantiruvchi eksperimentdan oldin va keyin olingan natijalarni taqqoslash
talabalar va o‘qituvchilar ilovalarida keltirilgan.
Tomas testiga ko‘ra, hamkorlik uslubiga ustunlik sezilarli darajada oshgani,
murosaga kelish va qochish tendensiyasining pasayishi aniqlangan. Raqobat va turar
joyning namoyon bo‘lishini kamaytirish tendensiyasi mavjud.
O‘z-o‘zini hurmat qilish sezilarli darajada oshdi.
Bass-Darki testiga ko‘ra, tajovuzkorlikning sezilarli darajada kamayishi,
shuningdek, bilvosita va og‘zaki tajovuz kabi tajovuzkorlikning ko‘rinishlari mavjud.
Shaxslararo munosabatlarda ham umumiy ichkilik, ham ichkilik nuqtai nazaridan
subyektiv nazorat darajasini oshirish tendensiyasi aniqlandi.
Maktabdagi farovonlikning yaxshilanishi qoniqishning ortishi, tashvishning
kamayishi, shuningdek, keskinlik darajasining sezilarli darajada pasayishi tendensiyasi
shaklida namoyon bo‘ldi (6-ilovaga qarang).

Tomas testiga ko‘ra, hamkorlik uslubi bo‘yicha o‘rtacha ballning sezilarli o‘sishi
aniqlandi. Bajin testiga ko‘ra, subyektiv nazoratning umumiy darajasi (ichkilik) ham,
Shaxslararo munosabatlardagi ichkilik darajasi ham oshdi. Ishlab chiqarish
munosabatlarida subyektiv nazorat darajasida ko‘rilgan choralardan oldin va keyin
ko‘rsatkichlarda sezilarli farqlar yo‘q edi, ammo ishlab chiqarish munosabatlarida
ichkilikni oshirish tendensiyasi mavjud.

Umumiy o‘z-o‘zini baholash balining o‘rtacha qiymati kamaydi, bu
metodologiyada o‘qituvchilarning o‘z-o‘zini baholashining o‘sishi sifatida baholanadi
va kommunikativ va og‘zaki sohalarda o‘z-o‘zini baholash sezilarli darajada oshdi.

Agressiya ko‘rsatkichi, shuningdek, bilvosita tajovuz, norozilik, og‘zaki tajovuz va
aybdorlik kabi tajovuzkorlik ko‘rinishlari kamaydi. Aniqlangan ijobiy o‘zgarishlar
shakllantiruvchi eksperiment faoliyati o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi
ziddiyatlarning oldini olishda samarali deb xulosa qilish imkonini beradi.

Shunday qilib, shakllantiruvchi eksperimentning maqsadiga erishildi. Uning
natijalari muallif tomonidan ishlab chiqilgan va o‘rta maktabda shaxslararo nizolarning
oldini olish uchun amalga oshirilgan chora-tadbirlar tizimini samarali, ommaviy
qo‘llash varianti sifatida mos deb hisoblash imkonini beradi.

Formativ eksperiment natijalariga ko‘ra maktabdagi nizolarning oldini olish
bo‘yicha kompleks dastur tuzildi.

XULOSA VA TAKLIFLAR
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari uning vazifalarini hal qilingan deb hisoblash va
gipotezani tasdiqlash imkonini beradi:
O‘rta maktabda o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi buzuvchi shaxslararo
nizolar aksariyat hollarda o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi psixologik
asoslanmagan muloqot uslubi bilan bog‘liq bo‘lib, bu, o‘z navbatida, o‘qituvchilarning
ijtimoiy-psixologik kompetensiyasining past darajasi bilan bog‘liq. Pedagoglar
jamoasining ijtimoiy-perseptiv, kommunikativ, interaktiv kompetensiya darajasini har
tomonlama oshirish zamonaviy o‘rta maktabda ma’muriyat, maktab psixologining eng
muhim faoliyati hisoblanadi.
O‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi nizolarning oldini olish umumta’lim
maktabida ta’lim subyektlari faoliyatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir.
Tadqiqot natijalari bizga quyidagi xulosalar chiqarishga imkon berdi:
1. Bir qator mahalliy va xorijiy mualliflarning asarlarida keltirilgan ta’riflarni
qiyosiy tahlil qilish va umumlashtirishga ko‘ra, shaxslararo ziddiyat hissiy jihatdan
to‘yingan (og‘zaki yoki jismoniy) namoyon bo‘ladigan ikki yoki undan ortiq
shaxslarning o‘ziga xos muloqoti sifatida belgilanishi mumkin. qarashlari, manfaatlari,
pozitsiyalaridagi qarama-qarshilik va to‘qnashuvlarga asoslangan qarama-qarshilik.

2. O‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi shaxslararo ziddiyatlar sezilarli o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lib, ular quyidagilarda ifodalanadi:

a) ham o‘quvchi, ham o‘qituvchi shaxsiga tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish;
b) ijtimoiy mavqei, yoshi bo‘yicha va raqiblar o‘rtasidagi farq ko‘pincha
o‘qituvchilar tomonidan noto‘g‘ri qabul qilingan hayotiy tajriba talabalarga avtoritar
ta’sir qilish "huquqi";
c) o‘quvchilarning shaxsiyatini baholashda salbiy stereotiplar qo‘zg‘atadi, ular
bilan nizolarning paydo bo‘lishi;
d) raqiblar o‘rtasida mos kelmaydigan asosiy manfaatlarning yo‘qligi, bu esa
ma’lum darajada nizolarni hal qilishga yordam beradi;
e) o‘qituvchilar o‘rtasidagi buzg‘unchi nizolarning salbiy ta’siri va ikkinchisining
shaxsiyati va salomatligi haqida talabalar, shuning uchun o‘qituvchi haqida, qoida
tariqasida, ularning paydo bo‘lishi uchun javobgarlik psixologik jihatdan belgilanadi;
f) ushbu mojarolarning o‘ziga xos oshkoraligi sinfdoshlarning mavjudligi va
ularning axloqiy rivojlanishiga ta’sir qilish.
3. Shaxslararo konfliktlar obyektiv va subyektiv omillarning kombinatsiyasi bilan
belgilanadi. Intrasubyektiv va subyektivlararo omillarni farqlash muhimdir.
Birinchisiga ma’lum shaxsiy xususiyatlar (xususiyatlar, holatlar), masalan,
tajovuzkorlik kiradi.
Ikkinchisi - shaxslararo to‘qnashuvlarni keltirib chiqaradigan subyektiv omillarga
ijtimoiy-psixologik iqlim va kichik guruh tuzilishining ba’zi xususiyatlari kiradi:
nomuvofiq guruh manfaatlari, guruh fikridagi salbiy stereotiplar, salbiy guruh ruhiy
holatlari (masalan, guruh noroziligi, g‘azab, zerikish), salbiy yo‘naltirilgan mikro
guruhlarning mavjudligi, salbiy yetakchilik va boshqalar.
Zamonaviy o‘rta maktabda o‘qituvchilar va o‘smirlar o‘rtasidagi nizolarning eng
ko‘p ma’lum bo‘lgan sabablari raqiblarning quyidagi individual psixologik
xususiyatlari:
- o‘qituvchilar tomonidan nizolar talabchanlik, avtoritarizm (ba’zan tajovuzkorlik),
o‘z-o‘zini hurmat qilishning pastligi, salbiy "o‘qituvchi" ning mavjudligi bilan
qo‘zg‘atiladi.
- o‘quvchilarning xulq-atvori va shaxsiy fazilatlarini baholashda stereotiplar,
o‘quvchilarning xatti-harakati va faoliyatiga nisbatan amalga oshirib bo‘lmaydigan
(adekvat bo‘lmagan) umidlardan umidsizlik.
- o‘smir talabalar tomonidan nizolar ular tomonidan belgilanadi.
- psixoprotektiv motivatsiya, o‘z-o‘zini tasdiqlash usullarining etarli emasligi
jamiyat (masalan, salbiy rahbar rolida va boshqalar); o‘smir raqobatbardoshlik, yuqori
o‘z-o‘zini hurmat qilish, umidsizlik xulq-atvor, muloqot va faoliyat bilan bog‘liq amalga
oshirib bo‘lmaydigan umidlar o‘qituvchilar.

4. Maktabda shaxslararo nizolarning oldini olish, tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, quyidagi ijtimoiy-psixologik sharoitlarni ta’minlash yordam beradi:

- o‘quvchilar bilan nizolarni qo‘zg‘atish yoki oldini olmaslik uchun
o‘qituvchilarning javobgarligi muqarrarligi;

- professor-o‘qituvchilar tarkibini mojaroning tabiati va sabablari, ayniqsa, uning
tashabbuskorlariga nisbatan qo‘llanilayotgan sanksiyalar to‘g‘risida zudlik bilan
xabardor qilish;

- o‘qituvchilarning ijtimoiy-psixologik kompetensiyalari darajasini, ularning
o‘qituvchilik kasbining insonparvarlik mohiyatiga, o‘quvchi shaxsining ustuvorligi va
ichki qadriyatiga ishonchiga asoslanib, o‘qituvchining asosiy vazifasi sifatida uning
ruhiy salomatligini saqlash; o‘qituvchilarning muhim qismining o‘zini o‘zi qadrlash
darajasini oshirish;

- o‘qituvchilar va talabalarda konstruktivlik ko‘nikmalarini shakllantirish
nizolardagi xatti-harakatlar;

- o‘qituvchilarning o‘smirlar bilan shaxslararo munosabatlarida dominant va kuch
tendensiyalarining namoyon bo‘lishining pasayishi, bu esa nizolarda nokonstruktiv
xatti-harakatlar uslubini shakllantiradi;

- o‘qituvchilarning e’tiborini kattalar bilan ziddiyatga kelgan o‘smirlarning
sotsiogen ehtiyojlariga qaratish.

Maktabda shaxslararo nizolarning oldini olishning muhim ijtimoiy-psixologik
sharti - bu o‘qituvchilarning fikriga ko‘ra, o‘quvchilarni baholashda qat’iy avtoritarizm,
tajovuzkor ko‘rinishlar, noto‘g‘ri qarashlar va noto‘g‘ri stereotiplarning tashuvchilari -
hamkasblariga nisbatan murosasizlik, tanqid, nafratlanish munosabatlarini
shakllantirishdir.

5. Maktabda shaxslararo nizolarning oldini olish va bartaraf etish bo‘yicha
faoliyatning samaradorligi ko‘p jihatdan ta’limning barcha subyektlari tomonidan otaonalar bilan hamkorlikda maktab psixologining faol maslahat va uslubiy yordami bilan
tizimli ravishda olib borilishi bilan belgilanadi. Ushbu faoliyat ustuvor yo‘nalish bo‘lib,
o‘rta maktabda o‘qishning butun davri davomida maktabning ta’lim maydonining
barcha subyektlari tomonidan maktab psixologining faol va ko‘pincha hal qiluvchi
ishtirokida, ijtimoiy-ma’rifiy tashuvchi va ommalashtiruvchi sifatida amalga oshirilishi
kerak. O‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi shaxslararo ziddiyatlarning oldini olishga
qaratilgan faoliyatini optimallashtirish bo‘yicha maktablarda ta’lim subyektlari uchun
amaliy tavsiyalar mazmuni tegishli kompleks dasturda o‘z aksini topgan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Абрамова Г.С., Степанович В.А. (1999) Деловые игры: Теория и
организaция. – Екатеринбург: Деловая книга. – 192 с.

2. Авдеев В.В. (1992) Психотехнология решения проблемных ситуaций. –
Москва: Феликс. – 128 с.

3. Алишев Б.С., Шакуров Р.Х. (1986) Причины конфликтов в
педагогическом коллективе и способы их разрешения // Вопросы психологии. – №6.

4. Вроно Е.М. (2000) За гранью отчаяния // Школьный психолог. - №1.
5. Ломов Б.Ф. (1991) Вопросы общей, педагогической и инженерной
психологии. – Москва: Педагогика. – 296 с.
6. Сухомлинский В.А. (1981) Методика воспитания коллектива. – Москва.
7. Аминов, М. А. (2020). Психология конфликтов и пути их разрешения. –
Ташкент.
8. Khamraev, A. (2019). Conflict resolution and psychological profiling in
educational settings. – Tashkent.
9. Ромашев, И. А. (2018). Психологическое сопровождение в конфликтных
ситуациях в школе. – Москва: Просвещение.
10. Abdurakhmonova, D. (2021). Social and psychological factors in school
conflict prevention. – Tashkent.

REFERENCES:
1. Abramova G.S., Stepanovich V.A. (1999) Delovie igri: Teoriya i organizasiya.
– Ekaterinburg: Delovaya kniga. – 192 s. (In Russian)
2. Avdeev V.V. (1992) Psixotexnologiya resheniya problemnix situasiy. –
Moskva: Feliks. – 128 s. (In Russian)
3. Alishev B.S., Shakurov R.X. (1986) Prichini konfliktov v pedagogicheskom
kollektive i sposobi ix razresheniya // Voprosi psixologii. – №6. (In Russian)
4. Vrono E.M. (2000) Za granyu otchayaniya // Shkolniy psixolog. - №1. (In
Russian)
5. Lomov B.F. (1991) Voprosi obshey, pedagogicheskoy i injenernoy psixologii.
– Moskva: Pedagogika. – 296 s. (In Russian)
6. Suxomlinskiy V.A. (1981) Metodika vospitaniya kollektiva. – Moskva. (In
Russian)
7. Aminov, M. A. (2020). Psixologiya konfliktov i puti ix razresheniya. –
Tashkent. (In Russian)
8. Khamraev, A. (2019). Conflict resolution and psychological profiling in
educational settings. – Tashkent.
9. Romashev, I. A. (2018). Psixologicheskoe soprovojdenie v konfliktnix
situasiyax v shkole. – Moskva: Prosveshenie. (In Russian)
10. Abdurakhmonova, D. (2021). Social and psychological factors in school
conflict prevention. – Tashkent.