INSON PSIXOLOGIYASIDA DINLARNING OʻRNI
THE ROLE OF RELIGIONS IN HUMAN PSYCHOLOGY
РОЛЬ РЕЛИГИЙ В ПСИХОЛОГИИ ЧЕЛОВЕКА
Nishonova Dildora Komiljanovna
Oriental Universiteti dotsenti v.b., t.f.f.d. (PhD)
Tel.: +998 99 001-48-87
E-mail: dnishanova@yahoo.com
Mansurova Mohinur Dilmurod qizi
Oriental Universiteti,
Psixologiya yo‘nalishi 2-bosqich, 301-guruh talabasi
Tel.: +998 94 641-33-66
e-mail: mohinurmansurova9@gmail.com
Annotatsiya. Dinshunoslik fanini o‘qitishda psixologiyaning din psixologiyasi
yo‘nalishi muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur yo‘nalishga birinchi marta
Shaylermaxerning "Psixologiya" (1862) asarida uchratilgan tushuncha bo‘lib, unda
boshqa dinga o‘tish jarayonidagi ichki hissiyotlar va hayajonlar tahlil etilgan. Ushbu
psixologiya yo‘nalishida tavba-tazarru, gunohni his qilish, diniy kitob amrlariga
bo‘ysunish kabi jarayonlar o‘rganiladi. Din, ko‘pincha, ijtimoiy o‘zgarishlar va
inqiroziy vaziyatlarda sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Misol uchun, keskin o‘zgarishlar sodir
bo‘lganda, diniy his-tuyg‘ular keskincha kuchayishi mumkin. Shuningdek, din
psixologiyasi nisbatan kuchli emotsional holatlar bo‘lmasa ham, o‘zini namoyon
qilishi mumkin. Ushbu psixologiyaning asosiy negizi katarsis - poklanish
tushunchasidir. Poklanish jarayonining birinchi bosqichi ruhiy inqiroz, hayotdan
qoniqmaslik va axloqiy yoki dunyoqarashga doir chuqur izlanishlarni o‘z ichiga oladi.
Din psixologiyasi shaxsning ruhiy holatini o‘rganishda muhim rol o‘ynaydi va uning
jamiyatdagi ahamiyatini ochib beradi.
Kalit soʻzlar: din, psixologiya, inson, ichki holat, ruhiyat, omil, ruhiy poklanish
Annotation. The field of religious studies places significant importance on the
psychology of religion in its teaching. This direction was first encountered in
Shaylermaxer's work "Psychology" (1862), where the internal emotions and feelings
during the process of conversion to another faith are analyzed. In this psychological
discipline, processes such as repentance, the feeling of sin, and obedience to the
commandments of religious texts are studied. Religion often has a significant impact
during social changes and crisis situations. For example, during periods of sharp
change, religious sentiments may intensify. Additionally, the psychology of religion
can manifest even in the absence of strong emotional states. The key foundation of this
psychology is the concept of catharsis—purification. The first stage of the purification
process encompasses psychological crises, dissatisfaction with life, and deep
explorations related to moral or philosophical views. The psychology of religion plays
a crucial role in understanding an individual's mental state and reveals its significance
in society.
Keywords: religion, psychology, person, internal state, psyche, factor, spiritual
purification.
Аннотация. В обучении религиоведения направление психологии, а именно
психология религии, имеет важное значение. Это направление было впервые
обозначено в произведении Шайлермахера "Психология" (1862), в котором
анализируются внутренние ощущения и волнения, связанные с переходом к
другой религии. В рамках данной психологической дисциплины изучаются
процессы покаяния, осознания греха и подчинения предписаниям религиозных
текстов. Религия часто оказывает значительное влияние на социальные
изменения и кризисные ситуации. Например, в периоды резких перемен
религиозные чувства могут значительно усиливаться. Кроме того, психология
религии может проявляться и в ситуациях, когда отсутствуют сильные
эмоциональные состояния. Основой этой психологии является понятие катарсиса
— очищения. Первый этап процесса очищения включает в себя психический
кризис, недовольство жизнью и глубокие поиски моральных или
мировоззренческих оснований. Психология религии играет важную роль в
изучении психического состояния личности и раскрывает её значение в
обществе.
Ключевые слова: религия, психология, человек, внутреннее состояние,
психика, фактор, духовное очищение.
KIRISH
Din bu muayyan dunyoqarash, ya’ni his-tuyg‘u va marosimlar orqali odamlar,
ularning uyushmalari, xalqlar va millatlarining yaqinlashuvi, ma’naviy-axloqiy
hayotdagi hamfikrlilik demakdir. Din qaysidir ma’noda “axloq yo‘lidir”. Diniy imon
va e’tiqod ana shu qo‘lning to‘g‘riligi, haqligiga ishonchdan iborat ma’naviy-ruhiy
holatdir. Dindor o‘z tasavvurida o‘zining toat-ibodatga oid harakatlari orqali ilohiy
kuch bilan aloqa, bevosita bog‘lanish o‘rnatadi. Talabalarga dinning elementlari
(unsurlari) haqida to‘liq va aniq ma’lumot berish maqsadga muvofiqdir. Din diniy ong,
diniy faoliyat va diniy tashkilotlar faoliyati orqali namoyon bo‘lganligi uchun ular
dinning elementlari deb ataladi. Dinning tarkibiy qismlari orasida diniy ong yetakchi
o‘rin egallaydi. Diniy ong bir-biri bilan bog‘liq, bir-biriga nisbatan muayyan darajada
mustaqil bo‘lgan diniy mafkura va diniy ruhiyatdan iborat (Zaripov O., 2016). Ruhiyat
– insonni ezgulikka yetaklovchi omil, u insonni shaytoniy hissiyotlardan xalos qiladi,
Tangri kalomiga itoat etishga, undan yuz o‘girmaslikka da’vat qiladi. Qadimdan
insonlar ruhiy olamidagi tasavvurlari orqali totemism, animism, fetishizm, shomonizm
diniy e’tiqod turlari paydo bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik Tangri tomonidan yuborilgan
payg‘ambarlar orqali diniy e’tiqod shakllari ko‘payib borgan. Jumladan,
dinshunoslikda qadimgi diniy tasavvurlar, milliy dinlar hamda jahon dinlari uslubida
darslarni tashkil etishdan murod ham talabalarda insonlarning turmush tarzini va
ularning ruhiy olamini to‘g‘ri talqin qilishni shakllantirishda din psixologiyasi orqali
kirib borishdan iborat.
Din psixologiyasi diniy urf-odatlarning xilma-xil mazmuniga, shuningdek, dindor
va dinsiz shaxslarga psixologik usullar va talqin asoslarini qo‘llashdan iborat. Tabiiyilmiy va insoniy-ilmiy yondashuvlar o‘rtasidagi klassik farqqa ko‘ra turli xil usullar va
shakllarni umumlashtirish mumkin. Birinchi klaster o‘rganilayotgan obyektlar
orasidagi sabab-oqibat aloqalari haqidagi farazlarni tekshirish uchun obyektiv,
miqdoriy va afzalroq eksperimental protseduralarni tashkil etadi. Bundan farqli
o‘laroq, insoniy-ilmiy yondashuv sifat, fenomenologik va sharhlovchi usullardan
foydalangan holda inson tajribasi dunyosiga kiradi. Ushbu yondashuv tushunishga
intilayotgan hodisalar o‘rtasidagi sababiy bog‘lanishni emas, balki mazmunli
aloqalarni aniqlashga qaratilgan.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘zbekistonda din psixologiyasi sohasida bir nechta taniqli olim va tadqiqotchilar
faoliyat olib borganlar. Ushbu olimlar dinning shaxsiy va ijtimoiy hayotdagi roli, diniy
hissiyotlarning psixologik jihatlari, insonning ruhiy holati va diniy qadriyatlar
o‘rtasidagi muvozanatni o‘rganish bilan shug‘ullangan. Ular quyidagilar:
1. «Abdurauf Fitrat» - O‘zbekistonning taniqli faylasufi va olimi bo‘lib, uning
asarlarida din, millat va inson ruhiyati o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishmoqda. U diniy
tushunchalarni o‘zbek milliy madaniyati orqali yoritishga harakat qilgan.
2. «Ismoil ibn Qutayba» - Sharq va Islom psixologiyasini o‘rganish uchun muhim
ishlarni amalga oshirgan. U dinning psixologik jihatlarini, xususan, axloqiy va ruhiy
qiyinchiliklarni o‘z ichiga olgan ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazgan.
3. «Alisher Navoiy» - Navoiy shaxsiy va ijtimoiy psixologiya masalalarini
o‘rgangan. Uning asarlarida diniy hissiyotlar va inson ruhiyatining din bilan bog‘liqligi
haqida g‘oyalar mavjud.
4. «Abu Ali ibn Sino» - Ushbu mashhur faylasuf, uning psixologiya va din
haqidagi g‘oyalari hozirgi zamon psixologiyasi uchun ham ahamiyatlidir. Ibn Sino
dinning inson psixikasiga ta’siri bo‘yicha qiziqarli fikrlar bilan tanilgan.
5. «Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf» - Zamonaviy O‘zbekistonda din
psixologiyasi sohasida tadqiqotlar olib borgan olimlardan biri. U diniy hissiyotlar va
ularning inson ongiga ta’siri haqida qiziqarli tadqiqotlar o‘tkazgan.
Ushbu olimlar din psixologiyasi sohasida O‘zbekistonda muhim g‘oyalarni
rivojlantirgan va diniy hayotning inson ruhiyatidagi o‘rnini yoritishga qaratilgan
tadqiqotlar olib borgan. O‘zbekistonning diniy va madaniy kontekstida psixologiyaga
oid yangi g‘oyalar yaratish va bu sohadagi mutaxassislarning bilimini oshirishda
ularning hissasi katta. Shuningdek, din psixologiyasi doirasida g‘arb olimlaridan
J..Pratt, G. Hall, D. Volf, D. Mayers, U. Jeyms, Z. Freyd o‘z asarlarida din
psixologiyasining nazariy jihatlari bilan bir qatorda din va psixologiyaning bolalar
tarbiyasi va axloqida tutgan o‘rnini tadqiq qilganlar. Rus olimlaridan E. Arinin,
V..Davidov, A. Safronov asarlarida dinning shaxs tarbiyasida tutgan o‘rnini tadqiq
etgan. Yurtimiz olimlaridan esa N. Boymurodov, F. Abdurahmanov,
Z..Abdurahmanova, S. Kamilov o‘z tadqiqotlarida inson ruhiyatida dinning omili va
din psixologiyasining ahamiyatiga to‘xtalib o‘tganlar (Nazarova M., 2021: 352).
O‘zbek tadqiqotchilari din psixologiyasini o‘rganishda zamonaviy metodlardan
foydalanib, dinning ijtimoiy va madaniy hayotdagi ahamiyatini, shuningdek, inson
psixologiyasiga ta’sirini tahlil qilishga intilmoqdalar. Ushbu asarlar din psixologiyasini
yanada rivojlantirish va o‘zbek tadqiqotchilarining ilmiy nazariyalarini kengaytirishda
muhim ahamiyatga ega.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ilm-fan rivojlanib borgan sari, differensiatsiya jarayoni kuchayib, yangidan yangi
fan sohalari vujudga kela boshlaydi. Shu bilan birga ilm-fanning rivojlanib borishi
barobarida, paradoksga o‘xshash jarayon - fanlararo integratsiya ham kuchayib boradi.
Masalan, ikki va undan ortiq fanlar hamkorlikda o‘rganadigan “qo‘shaloq” fanlar, ya’ni
ikki fanning obyekti sifatida - sotsial psixologiya, pedagogik psixologiya,
psixofiziologiya, neyropsixologiya, etnopsixologiya, muhandislik psixologiyasi,
tibbiyot psixologiyasi, sport psixologiyasi kabi yangi fan sohalari vujudga keldi. Din
psixologiyasi ham shu jarayonning mahsuli hisoblanib, dinshunoslik va psixologik
bilimlar zaminida vujudga kelgan bo‘lsa-da, o‘zining mustaqil maqsad va vazifalari,
obyekt va predmetiga ega fan sifatida shakllanib, rivojlanib bormoqda (Kasimova Z.,
2022: 35).
Din psixologiyasi metodologiyasi – bu dinshunoslik va psixologiyadagi ilmiy
tadqiqotlarni amalga oshirish usullarini o‘z ichiga oluvchi bilim sohasidir. Din
psixologiyasining nazariy va amaliy jihatlari bir qator metodologik yondashuvlardan
foydalanishni talab qiladi. Eng asosiy metodologik usullar quyidagilar:
1. «Empirik tadqiqotlar»: Din psixologiyasi doirasida psixologik hodisalarni
o‘rganish uchun so‘rovnomalar, intervyular, eksperimentlar va kuzatishlar kabi
empirik metodlardan foydalaniladi. Bu usullar yordamida diniy e’tiqodlar, shaxsiy
tajribalar va ruhiy holatlar haqidagi ma’lumotlar to‘planadi.
2. «Teoretik tahlil»: Din psixologiyasining o‘ziga xos nazariy asoslarini yaratish
uchun, mavjud nazariyalar va psixologik konseptlarni tahlil qilish muhimdir. Bu
yondashuv diniy his-tuyg‘ular, e’tiqod va rituallar kabi tushunchalarni yanada
chuqurroq o‘rganishga yordam beradi.
3. «Fenomenologik metod»: Din psixologiyasida shaxsiy tajribalarni, histuyg‘ularni, va e’tiqodlarni o‘rganish uchun fenomenologik yondashuvlar qo‘llaniladi.
Bu usul insonlarning diniy tajribasini qanday qabul qilishlari va unga munosabatlarini
tushunishga imkon beradi.
4. «Psixoanalitik usul»: Din psixologiyasida freydizm va uning rivojlanishlari
yordamida diniy his-tuyg‘ular, e’tiqod va xulq-atvorni tahlil qilish mumkin. Bu usul
inson psixikasidagi ichki dasturlar va motivatsiyalarni ochishga yordam beradi.
5. «Kulturalist yondashuv»: Din psixologiyasi ko‘plab kulturalar va ijtimoiy
sharoitlar bilan bog‘liq. Shu bois, diniy masalalarni kultural kontekstda o‘rganish va
taqqoslash usullari juda foydalidir.
6. «Interdisipliner yondashuv»: Din psixologiyasi iqtisodiyot, sotsiologiya,
antropologiya va madaniyatshunoslik kabi boshqa sohalardan metodlarni olishi va
ularning integratsiyalashuvi orqali yanada kengroq tushunchalar va natijalarga erishish
mumkin.
Ushbu metodologik yondashuvlar o‘rtasida muvofiqlik va integratsiya din
psixologiyasi tadqiqotlarining sifatini oshiradi va bu sohada yangi bilimlar va
tushunchalar yaratish imkonini beradi. Diniy his-tuyg‘ular va e’tiqodlar
psixologiyasini o‘rganish inson hayotining ko‘plab jihatlarini, shu jumladan ruhiy
sog‘liq va shaxsiy rivojlanish masalalarini yanada yaxshiroq tushunishga yordam
beradi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Bugungi kunda yurtimizda turli millat va elat vakillari yonma-yon istiqomat qilib
kelmoqda. Yurtimiz tinchligi, xalqimiz farovonligida diniy bag‘rikenglik va tolerantlik
munosabatlarini yo‘lga qo‘yilishida albatta inson psixologiyasidagi diniy omillarni
tartibga solishda din psixologiyasi yordamga keladi. Din psixologiyasida inson
ruhiyati, diniy e’tiqod, hissiyotlar va amallar bilan bog‘liq jarayonlarni o‘rganadi.
Ushbu soha, dinning individ va jamiyatdagi psixologik ta’sirlarini, shuningdek, diniy
tajribalarni chuqur tahlil qilishni maqsad qiladi. Inson ruhiyati din psixologiyasi nuqtai
nazaridan bir qancha asosiy jihatlar bilan ifodalanadi (Угринович Д., 2002):
1. «Diniy e’tiqodning ta’siri»: Diniy e’tiqodlar insonlarning ongiga,
hissiyotlariga va harakatlariga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Diniy e’tiqodlar shaxsning
axloqiy qarashlariga, ruhiy tabiati va shaxsiy muammolarni hal qilish usullariga ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
2. «Ruhiy poklanish (katarsis)»: Din psixologiyasi katarsis tushunchasiga
asoslanadi, ya’ni ruhiy tozalanish jarayoni. Bu jarayon, insonlarning ruhiy inqirozlari
va qiyinchiliklaridan qutulishlarini, hayotdagi ma’noni topishlarini ta’minlaydi.
3. «Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash»: Diniy guruhlar ko‘pincha a’zolariga ruhiy
qo‘llab-quvvatlashni ta’minlaydi. Ushbu jamiyatlar, o‘zaro yordam va hamdardlik
muhitini yaratib, insonlar orasida sog‘lom ruhiy muhitni shakllantiradi.
4. «Insonning maqsadlari»: Diniy e’tiqodlar ko‘pincha insonlarga hayotning
ma’nosi va maqsadini aniqlashda yordam beradi. Diniy fikrlar, insonning o‘zini qanday
darajada tushunishi va o‘z o‘rnini topishidagi muhim omildir.
5. «Stress va ruhiy muammolar»: Diniy e’tiqodlar ba’zan stress va ruhiy
muammolarni yengillashtirishda yordam berishi mumkin. E’tiqod orqali insonlar
qiyinchiliklarga duch kelganda imon tiklashadi va umidlarini saqlaydilar.
6. «Transsendent tajribalar»: Din ko‘pincha insonlarga transsendent tajribalarni,
ya’ni o‘z ligidan yuqoriga ko‘tarilish va ruhiy holatni boshdan kechirish imkoniyatini
beradi. Bu tajribalar insonning o‘z-o‘zini tadqiq qilishini, ichki tinchlikka erishishni va
hayotga yangi nazardan qarashini ta’minlaydi.
Din psixologiyasi, insonlarning diniy e’tiqodlari, hissiyotlari va xulq-atvorini
o‘rganadigan psixologiya sohasi hisoblanadi. Ushbu yo‘nalishga oid tadqiqotlar, din
amaliyoti va diniy tajribalar inson psixikasi va hissiyotlaridagi chuqur o‘zgarishlarni
qanday keltirib chiqarishi mumkinligini ko‘rsatadi. Din, insonning ichki hissiyotlariga
katta ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, tavba, yuksalish, va diniy marosimlar holatlari
shaxsning ruhiy holatini o‘zgartirishi, ularni tinchlantirishi yoki aksincha,
g‘ayratlantirishi mumkin. Din psixologiyasi psixikaning turli jihatlarini, xususan,
motivatsiya, katarsis va ruhiy poklanish jarayonlarini tadqiq qiladi. Din psixologiyasi
ishiga qaratilgan ko‘plab tadqiqotlar, xususan, ruhiy inqiroz, axloqiy masalalar va diniy
qadriyatlarning ta’siri haqida muhim xulosalar chiqaradi. O‘zaro munosabatlar,
jinslararo farqlar, oilaviy kontekstlar va ijtimoiy o‘zgarishlar ham din
psixologiyasining tadqiqot obyekti hisoblanadi. Natijada mazkur fan yo‘nalishi
dinning kishilar ruhiy holatiga ta’sirini va insonlardagi diniy tajribalarning qanday
qilib ruhiy o‘zgarishlarga olib kelishini ochib beradi. Bu soha, tashkilotlar, diniy
birlashmalar va ijtimoiy xizmatlar uchun ham muhim ahamiyatga ega, chunki diniy
masalalar individual va kolleksion hissiyotlarni shakllantiradi. O‘zbekiston
kontekstida, bu tadqiqotlar milliy qadriyatlarni saqlab qolish va rivojlantirish uchun
yangi yo‘nalishlar ochadi. Din psixologiyasi nafaqat shaxsning ruhiy o‘sishi va
poklanish jarayonini o‘rganadi, balki uni ijtimoiy barqarorlik va birlashishga olib
keluvchi kuch sifatida ko‘rsatadi. Din orqali insonlar o‘zlarini anglash, boshqalar bilan
muloqot qilish va o‘zlarining ichki muammolarini hal qilish imkoniga ega bo‘lishadi.
Natijada, din psixologiyasi dinning insoniyat uchun qanday ahamiyatga ega
ekanligini va ruhiy salomatlikni saqlashda qanday katta rol o‘ynashini ko‘rsatmoqda.
Shunday qilib, ushbu soha ichki va tashqi ruhiy holatlarni yaxshilashda yangi
nazariyalar va amaliyotlarni ishlab chiqishga yordam beradi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Din psixologiyasi inson ruhiyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Diniy e’tiqodlar va
amallar shaxsning ichki hissiyotlari, qaror qabul qilish jarayonlari va ijtimoiy
munosabatlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Dinning ruhiy e’tiqodni yuksaltirish,
umid berish va ruhiy tinchlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynashi ko‘plab tadqiqotlar
bilan tasdiqlangan. Diniy tajribalar, masalan, ibodat, tavba va diniy marosimlar
shaxsning ruhiy holatini yaxshilashga yordam beradi, stressni kamaytiradi va kerakli
qiymatlarni shakllantiradi. Biroq, din psixologiyasining murakkabligi va shaxslararo
farqlarni inobatga olish zarur, chunki turli dinlar va e’tiqodlar turlicha ruhiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Yakunda quyidagi takliflar maqsadga muvofiq bo‘ladi:
1. «Tadqiqotlarni kengaytirish»: Din psixologiyasi sohasida olib borilayotgan
tadqiqotlar raqobatbardosh bo‘lishi uchun, rus tili, ingliz tili va boshqa tillarda mavjud
bo‘lgan ilmiy ishlanmalarni o‘rganish va ularni o‘zbek kontekstida tatbiq etish zarur.
2. «Interdisiplinar yondashuv»: Din psixologiyasi, sotsiologiya va antropologiya
kabi sohalar o‘rtasida o‘zaro aloqalarni kuchaytirish, bu esa turli xil muammolarni,
jumladan, diniy intoleransiya va konformizmni o‘rganishda yanada samarali
natijalarga erishishga yordam beradi.
3. «Amaliy dasturlarni yaratish»: Shaxsiy ruhiy salomatlikni yaxshilash uchun
diniy tashkilotlar va psixologlar bilan hamkorlikda amaliy dasturlarni ishlab chiqish,
bu orqali insonlarni diniy e’tiqodlaridan foydalangan holda ruhiy ko‘mak berishga
undash.
4. «Trening va seminarlar»: Din psixologiyasining asosiy tushunchalarini omma
orasida kengaytirish uchun treninglar va seminarlar o‘tkazish, bu nafaqat shaxslar,
balki butun jamiyatni ruhiy rivojlantirishga xizmat qiladi.
5. «O‘zaro tadqiqotlar»: Turli dinlar va e’tiqodlar o‘rtasida o‘zaro ta’sirlarni
o‘rganish, bu turli guruhlar o‘rtasida tushunishni va bag‘rikenglikni kuchaytirishga
xizmat qiladi.
Ushbu takliflar, din psixologiyasining inson ruhiyatiga ta’sirini yanada chuqurroq
tushunishga va uni yaxshilashga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. Najmiddinov J., Karimov J., Turdiyeva D. (2017) Dinshunoslik. Qomusiy
lugʻat. Imom Buxoriy xalqaro markazi nashriyoti. – 480 b.
2. Kasimova Zebo Xamidovna. (2022) Din psixologiyasi bo‘yicha mutaxassis
kadrlarni tayyorlashda fanlararo integratsiyaning ahamiyati // Scientific-Theoretical
and Practical Issues of Psychology of Religion in Uzbekistan. – Toshkent.
3. Абдуғаниева, Д. (2021). Копинг-стратегияларни амалга оширишда дин
омилининг намоён бўлиш хусусиятлари. // Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 1 (Special Issue 2), 150-156.
4. Raxmonov N. (2004) Ruhiyatdagi nur murodi. – Toshkent.
5. Wulff, D. (2010). Psychology of Religion. In D. A. Leeming, K. Madden, & S.
Marian (Eds.), Encyclopedia of Psychology and Religion (pp. 732–735). New York;
London: Springer.
6. Smith, W. C. (1963). The Meaning and End of Religion: A New Approach to
the Religious Traditions of Mankind. New York: Macmillan.
7. Allport, G. W., & Ross, J. M. (1967). Personal religious orientation and
prejudice. Journal of Personality and Social Psychology, 5(4), 432–443.
https://doi.org/10.1037/h0021212
8. Hamer, D. (2004). The God gene: How faith is hardwired into our genes. New
York: Doubleday.
9. Koenig, H. G., McCullough, M. E., & Larson, D. B. (2001). Handbook of
religion and health. New York: Oxford University Press.
10. Paloutzian, R. F., & Park, C. L. (2005). Handbook of the psychology of
religion and spirituality. New York: Guilford Press.
11. https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/08/01/NamDU-ARM-12568-
Dinshunoslik.pdf
REFERENCES:
1. Najmiddinov J., Karimov J., Turdiyeva D. (2017) Dinshunoslik. Qomusiy
lugʻat. Imom Buxoriy xalqaro markazi nashriyoti. – 480 b. (In Uzbek)
2. Kasimova Zebo Xamidovna. (2022) Din psixologiyasi bo‘yicha mutaxassis
kadrlarni tayyorlashda fanlararo integratsiyaning ahamiyati // Scientific-Theoretical
and Practical Issues of Psychology of Religion in Uzbekistan. – Toshkent. (In Uzbek)
3. Abdugʻanieva, D. (2021). Koping-strategiyalarni amalga oshirishda din
omilining namoyon boʻlish xususiyatlari. // Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 1 (Special Issue 2), 150-156. (In Uzbek)
4. Raxmonov N. (2004) Ruhiyatdagi nur murodi. – Toshkent. (In Uzbek)
5. Wulff, D. (2010). Psychology of Religion. In D. A. Leeming, K. Madden, & S.
Marian (Eds.), Encyclopedia of Psychology and Religion (pp. 732–735). New York;
London: Springer.
6. Smith, W. C. (1963). The Meaning and End of Religion: A New Approach to
the Religious Traditions of Mankind. New York: Macmillan.
7. Allport, G. W., & Ross, J. M. (1967). Personal religious orientation and
prejudice. Journal of Personality and Social Psychology, 5(4), 432–443.
https://doi.org/10.1037/h0021212
8. Hamer, D. (2004). The God gene: How faith is hardwired into our genes. New
York: Doubleday.
9. Koenig, H. G., McCullough, M. E., & Larson, D. B. (2001). Handbook of
religion and health. New York: Oxford University Press.
10. Paloutzian, R. F., & Park, C. L. (2005). Handbook of the psychology of
religion and spirituality. New York: Guilford Press.
11. https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/08/01/NamDU-ARM-12568-
Dinshunoslik.pdf