ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Boshlang‘ich ona tili darslarida so‘z birikmalari ustida ishlash

Voxidova Muqaddas Rasuljon qizi, Jabborova Farida Abdujabborovna

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

BOSHLANG‘ICH ONA TILI DARSLARIDA SO‘Z BIRIKMALARI
USTIDA ISHLASH

WORKING ON WORD COMPOUNDS IN PRIMARY NATIVE
LANGUAGE LESSONS

РАБОТА НАД СЛОВОСЛОЖЕНИЯМИ НА УРОКАХ
РОДНОГО ЯЗЫКА

Voxidova Muqaddas Rasuljon qizi
Oriental universiteti

Uzluksiz ta’lim pedagogikasi kafedrasi dotsenti v.b.
Tel.: +998 94 842-40-20

e-mail: muqaddasfarangiz91@gmail.com

Jabborova Farida Abdujabborovna
Oriental universiteti

Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 3-kurs talabasi
Tel.: +998 91 165-89-09

Annotatsiya. Mazkur maqolada bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining ona
tili darslarida imlo savodxonligini takomillashtirishga oid taklif va tavsiyalar ishlab
chiqish. O‘qituvchi o‘quvchilar qaysi mavzuni o‘rganmasin, nazariy bilimlarini
qo‘llashga ko‘proq e’tibor qaratishi kerak. Dastur hajmida har bir sof mavzuni o‘rgatib,
unga ko‘niktirib, o‘sha ishlar yordamida ishonchini shakllantirib, ongini
rivojlantiramiz. Bolaga berilgan grammatik tushuncha asosan mavhum bo‘lgani uchun
darsning ko‘rgazmali bo‘lishi shart hisoblanadi. Jumladan, dars maqsadiga muvofiq
texnik qurollar, rasmlar, jadvallar, kartotekalardan foydalanish darsning samarali
o‘tishining asosiy shartlaridan biridir.

Kalit so‘zlari: so‘z birikmalari, imlo, sifat, fe’l, fonetik, morfologik, orfografik,
boshlang‘ich sinf, ko‘nikma, leksik-grammatik, gap.

Annotation. This article develops proposals and recommendations for improving
spelling literacy in native language lessons for future primary school teachers. The
teacher should pay more attention to the application of theoretical knowledge,
regardless of the topic that students study. We teach each pure topic in the program,
accustom them to it, and with the help of those works, we form their confidence and
develop their minds. Since the grammatical concept given to the child is mainly
abstract, it is necessary that the lesson be demonstrative. In particular, the use of
technical tools, pictures, tables, and card files in accordance with the purpose of the
lesson is one of the main conditions for the effective conduct of the lesson.

Keywords: word combinations, spelling, adjective, verb, phonetic,
morphological, orthographic, primary school, skill, lexical-grammatical, sentence.

Аннотация. В данной статье разработаны предложения и рекомендации по
повышению орфографической грамотности на уроках родного языка будущих
учителей начальных классов. Преподавателю следует уделять больше внимания
применению теоретических знаний по любому предмету, который изучают
ученики. В рамках программы мы обучаем каждому чистому предмету,
привыкаем к нему, укрепляем уверенность и развиваем сознание с помощью этих
занятий. Поскольку грамматическое понятие, данное ребенку, по большей части
абстрактно, то урок должен быть демонстративным. В частности, использование
технических средств, рисунков, таблиц, карточек в соответствии с целью урока
является одним из главных условий эффективного прохождения урока.

Ключевые слова: словосочетания, орфография, прилагательное, глагол,
фонетический, морфологический, орфографический, начальная школа, навыки,
лексико-грамматический, предложение.

KIRISH
Dunyodagi rivojlangan davlatlarning yetakchi ilmiy markazlari va oliy o‘quv
yurtlarida ta’limning rivojlanishida yaxshi natija berayotgan xalqaro dasturlarni
mahalliy amaliyotga tatbiq qilish iqtisodiy hamkorlik HTT (Iqtisodiy sheriklik va
rivojlanish tashkiloti) talablariga mos umumiy o‘rta ta’lim jarayonida til o‘qitish
metodikasiga bog‘liq bo‘lgan talablar yuzasidan bo‘lajak boshlang‘ich o‘qituvchilar va
o‘quvchilar savodxonligi bo‘yicha yangi innovatsion metodlarni tatbiq qilish orqali
ularning muloqot (speaking) va imlo (yozuv – writing) bo‘yicha savodxonligini
takomillashtirish katta ahamiyatga ega (Mirziyoyev Sh., 2017). Ona tili darslarida
integrativ munosabat asosida xalqaro miqyosida savodlilikni ta’minlash bo‘yicha
fundamental amaliy tadqiqotlar tizimiga ham katta mas’uliyat yuklaydi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI
So‘nggi yillarda bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini ona tili o‘qitish
metodikasi xususan, og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish, imlo savodxonligi
bo‘yicha bir qancha ilmiy-metodik tadqiqotlar olib borildi. Jumladan, respublikamizda
boshlang‘ich sinf ona tili o‘qitish metodikasi bo‘yicha T. G‘afforova, A. Umarov,
R..Joldasov, S. Jarsonov, H. Baqieva, E. Berdimuratov, N. Urumbaev,
N..Bekniyazova, A. Nauruzbaeva, S. Tajbenova, A. Sultanova, M. Asqarova
A..Najimovalarning ilmiy ishlarida hamda rivojlangan chet davlatlarning
tilshunoslikka, til o‘qitish metodikasiga oid ilg‘or tajribalari aks etgan fan va
zamonaviy axborot texnologiyalari asosida boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida tayanch

va fanga oid kompetensiyalarini rivojlantirish masalalari dolzarb muammo sifatida
tadqiq qilingan.

TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ishda pedagogik kuzatuv, ilmiy-metodik adabiyotlarni tahlil qilish, savolnoma,
suhbat, umumlashtirish, tajriba-sinov, matematik statistik tahlil usullaridan
foydalanildi. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini fonetik, morfologik, stilistik,
punktuatsion va husnixatga oid grammatik tushunchalar, ijodiy mashqlar yordamida
imloviy savodxonlikni rivojlantirish metodikasi ona tili ta’limi jarayonida
foydalanishga tavsiya etilgan.

TAHLIL VA NATIJALAR
O‘quvchilarning ishida, ularni boshqarishda qiyin vaziyatlar ham uchraydi.
Shuning uchun o‘qituvchi har bir mavzuni o‘tish jarayonida o‘quvchiga mos vaziyatni
o‘ylab topishi kerak. So‘z birikmalari ustida ishlash qiyinligini yodda tutgan holda, u
savod o‘rgatish davridagi faoliyatiga to‘xtalib, boshlang‘ich sinfning birinchi sinfida
ham so‘z birikmasi ustida ishlashni davom ettiradi. So‘zlarga savol qo‘yish orqali so‘z
turlari bilan ishlaydi. Bu amaliy jihatdan keyingi ish jarayoni bilan bog‘liq. Ana
shunday amaliy tayyorgarlikdan so‘ng, predmet nomini, shaklini, harakatini
ifodalovchi so‘zlar ustida ishlash, so‘zlarni dastlabki tasniflash ustida ishlaydi. Bu so‘z
birikmalari ustida ishlashning dastlabki bosqichi sifatida qaraladi (Nuriyeva F., 2023).
Asosiy vazifalardan biri to‘g‘ri va savodli yozishni o‘rgatishdir. Bolalar imlo
ko‘nikmalariga ega bo‘lmaguncha, to‘g‘ri yozishni o‘rgana olmaydi. Agar bolalar har
bir orfogrammani ongli ravishda qabul qilib, ikkilanmasdan to‘g‘ri ishlata olsalar, bu
imlo ko‘nikmasiga ega bo‘lish deyiladi. Bolalar matn yozish topshiriqlarini bor
ishtiyoq bilan bajarsalar, to‘g‘ri yozishni o‘rganadilar.
Qoidaning o‘ziga xos xususiyati shundaki, bolalar yozma matnni qabul qilishlari
va har bir orfogrammani yaxshi eslab qolishga harakat qilishlari kerak. Shuning uchun
ham bolalarni to‘g‘ri yozishga o‘rgatishda o‘qituvchi birinchi navbatda ularni
topshiriqni bajarishga (o‘qituvchi aytmasdan), masalan, diktant yozishga, o‘qilayotgan
matnni diqqat bilan tinglashga, tushunishga yo‘naltirishi yoki yozsa ham tushunib
yozishga ko‘niktirib borishi kerak (Nuriyeva F., 2023). Qoida bilan imlo
ko‘nikmalarini o‘rganish uchun bolalar o‘qituvchi rahbarligida til hodisalarini, imlo
qoidalarini kuzatish, tahlil qilish, ularni bir-biri bilan solishtirish, mulohaza yuritish,
o‘z yozma ishlarida tasvirlashlari lozim. Shundagina ular to‘g‘ri yozishga o‘rganadilar.
Mavzuni yoritishda ushbu fan atamalarining ma’nosi tavsif beradi. Biroq, so‘z
shaklidagi o‘zgarishlar, ularning paydo bo‘lish sabablari va qoidalari aytilmagan.
Lekin so‘zlarning ma’nosi, grammatik shakli, grammatik shakldagi o‘zgarishlar faqat
ona tili darslarida o‘rgatiladi. Masalan, so‘zni undagi harflarni qoldirmasdan yoki

almashtirmasdan to‘g‘ri talaffuz qilish yozish mahoratini shakllantirish va so‘zni
to‘g‘ri talaffuz qilishda katta ahamiyatga ega.

Shu sababli ona tili darslarida so‘z tovush nuqtai nazaridan tahlil qilinmagani
uchun so‘z tarkibidagi tovushlar soni aniqlanib, uni yozish ko‘nikmasi rivojlantiriladi.

1-sinfdan boshlab nutq tovushlarining ikki katta guruhini to‘g‘ri talaffuz qilish va
imlo qilish mashqlari takomillashtiriladi. Bir necha darslar davomida undosh va unli
tovushlarning turli jihatlari ochib beriladi:

- so‘zning tovushli jihati bilan yozma shakl o‘rtasidagi yaqinlik va moslik;
- so‘zning ma’noviy jihati bilan tovushli jihati o‘rtasidagi bog‘liqlik;
- mos so‘zlarning imlosini tekshirishni bilish zarurati.
So‘zning tovush-harf tarkibiga bunday yondashuv unli va undosh tovushlarning
talaffuzi va imlosini o‘zlashtirish imkoniyati bilan birga o‘quvchilarning intellektual
qobiliyatini oshiradi (Nuriyeva F., 2023).
Xususan, bolalar kuzatilgan hodisaning bir qancha belgilarini solishtirish va
umumlashtirishni o‘rganadilar.
O‘quvchilar so‘zning talaffuzi va yozilishidagi farq imlo xatolariga yo‘l
qo‘yishlariga sabab bo‘lganligini tushunib oladilar. Masalan, ularda imloning ilmiy
tajribasini shakllantirish uchun ular quyidagilarni bilishlari kerak:
Bitta undosh harf yozuvda ikkita undosh tovushni anglatishi mumkin (masalan,
maktab so‘zidagi b harfi p tovushini, maktabim so‘zidagi p harfi esa b tovushini
bildiradi). Bu holatlar bo‘yicha ko‘nikma va ilmiy tajribaga ega bo‘lmasa-da,
o‘quvchilarda savodli nutqni shakllantirib bo‘lmaydi.
O‘quvchilar egallagan o‘xshash bilimlar asosida talaffuz va yozilishida farq
qiladigan so‘zlar:
a va o, u va i kabi unli so‘zlarning talaffuzi va yozilishi;
so‘z oxirida kelgan b va d undoshlarining undosh jufti eshitilsa ham b va d
harfining yozilishi;
d va t undoshlari bilan tugagan turli so‘zlarning talaffuzda yo‘qolib, yozuvda
saqlanib qolishi;
tovushi bir xil bo‘lgan ikki so‘zning talaffuzi va yozilishini o‘rganadilar.
Xuddi shu jarayonda o‘qituvchi x va h undoshlarining imlosini quyidagi misollar
bilan tushuntirishni maqsad qilib qo‘yadi.
1. Quyidagi x va h undoshlari bo‘lgan so‘zlar doskaga alohida bosh harf shaklida
yoziladi.
har - xar xam - ham
xol - hol hom - xom
2. Quyidagi vazifalar asosida tahlil yakunlandi:
1. So‘zlarni o‘qing. Ularning talaffuzidagi farqni ayting.

2. So‘zlarning ma’nosini misollar asosida ta’riflang.
Har xil mollar - har xil pishgan shaftolilar
Yuzingdagi qora xol – hol-ahvolini so‘rash.
Xush kelibsiz - qush boshidan uchdi
3. O‘ylab ko‘ring, x va h undoshlari so‘zlarda qanday o‘zgarishlarga olib keladi?
O‘zbek (qoraqalpoq) tilidagi x va h harflari qanday tovushlarni anglatadi?
5. X va h tovushlarini qanday o‘ziga xos jihatlarini kuzatgansiz? So‘zlarni
yozishda ularni farqlay olasizmi? Fikringizni misollar bilan tasdiqlang.
O‘qituvchi x tovushi tomoqda hosil bo‘lishini, x tovushi og‘izning orqa qismida
ezilganda hosil bo‘lishini ko‘rsatadi va bu tovushlarning talaffuzini mustahkamlaydi.
Sifatlarning yasalishi mavzusida imlo savodxonlik bo‘yicha belgilarni bildiruvchi
so‘zlarga qo‘shimchalar qo‘shilishi natijasida hosil bo‘lgan tovush o‘zgarishlari nuqtai
nazaridan qo‘llaniladi.

Baxtli, shodlik Vatanda,
Qanday qiziq, yoshlik chog‘lari,
Qaraganda ko‘zni tortgan,
Rang-barang suluv bog‘lari.

(Xolmurot Saparov)
Narsalarning belgisini kuchaytiruvchi yoki kamaytiruvchi sifatlarning
orfografiyasida ham o‘quvchilar chiziqcha qo‘ymasdan imloviy xatoga yo‘l qo‘yadilar.
Bunday xatoni to‘g‘irlashda belgilar quyidagi tartibda doskaga juft qilib yoziladi:
Katta bola – juda katta bola.
Yashil terak – yap-yashil terak.
Oq ko‘ylak – oppoq ko‘ylak.
Tiniq suv – tip-tiniq suv.
Qizil buyum – qip-qizil buyum.
Berilgan misollar ustida quyidagi vazifalar asosida ishlanadi:
- Birikmalarni o‘qing. Sifatlarni aniqlang. Birinchi ustundagi sifatlar ikkinchi
ustundagi sifatlardan qanday farq qilishiga e’tibor bering.
- Ikkinchi ustundagi sifatlar narsalarning belgilarini qanday aks ettiradi?
- Ularning yozilishidagi farqini ayting.
O‘quvchilar xolis fikrlash nuqtai nazaridan juft belgilar imlosini aniqlaydilar va
matn tahlili asosida mustahkamlaydilar.
O‘quvchilar kamaytiruvchi va kuchaytiruvchi sifatlarning imlosini ham matnni
shunday sifatlar qatnashgan matnlarni tahlil qilish asosida mustahkamlaydilar:
1. Matnni o‘qing. Savollar yordamida sifatlarni toping va tegishli so‘zdan
ko‘chiring. Sifatlar imlosini tushuntiring. Masalan: Qora-ko‘k bargli tol yonida

yotardi. Uning ma’yus ko‘zlari uxlayotganga o‘xshardi. Qoratosh yaqinida yaralangan.
Juda kuchli va chiroyli oyoqlari biroz oriq edi.

Ertagim ertaga bo‘ladi. Ertagim erta bo‘ldi. Qulog‘i kalta bo‘ldi. Bor ekan-da,
yo‘q ekan, Och ekan-da, to‘q ekan. Ola qarg‘a azonchi ekan, Qora qarg‘a qozonchi
ekan. Qora kuchuk qovunchi ekan, sariq mushuk sovunchi ekan (Qoraqalpoq folklori).

2. Topishmoqlarni o‘qing. Javobni toping. Sifatlarni aniqlab, yozilishini
ta’riflang.

1. Dum-dumaloq kichik oy,
Tishlab yesang, g‘ij-g‘ij moy.
2. Yashil gumbaz ichida
Qip-qizil xona,
Bir xil libos, teng bo‘yli,
Ming bir tengdosh.
3. Berilgan sifatlarning imlosini ta’riflang.

Suluv diydoringiz bahor tongiday,
Jo‘shqin yuragingiz yongan olovdek.
Onamiz Amudaryo to‘lqinlariday,
Qanotli qo‘shiq va kuysiz, ustozlar

(Tolibay Qabulov)

XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda, boshqa sifat so‘z turkumlarini o‘rganish jarayonida imlo
savodxonligiga erishish bu mashq turlarini uzluksiz shakllantirishni taqozo etadi.
Boshlang‘ich sinflarda so‘z turkumlarini o‘qitish qiyin va mas’uliyatli, chunki
bolalarning bunday til faktlarini o‘zlashtirish qobiliyati yo‘q, ularning o‘rganish
darajasi, moslashish darajasi yetarli emas, bunday til faktlari ustida hech qachon
ishlamagan. Shu bilan burga, so‘z turkumlarini o‘rganish va uning toifalarini bilish
kelajakdagi ish uchun muhim hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Boshlang‘ich ta’lim konsepsiyasi // Boshlang‘ich ta’lim. – Тoshkent, 1998.
– № 6. – В. 12-18.
2. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi. (Ona tili. O‘qish.
Matematika. Atrofimizdagi olam. Tabiatshunoslik (1-4-sinflar)). – Toshkent: RTM,
2017. – 252 b.
3. Umumiy o‘rta ta’limning DTS va o‘quv dasturi. – Toshkent, 2017. – 74 b.
4. O‘zbekiston Respublikasining “Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi
Qonuni. – “ICTWEEK Uzbekistan – 2016” Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
haftaligi // Xalq so‘zi, 2016-yil 20-sentabr.

5. Mirziyoyev Sh.M. “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF – 4947- sonli Farmonı // Harakatlar
strategiyasi asosida jadal taraqqiyot va yangilanish sari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom,
2017. – 92 b.

6. Nuriyeva F. (2023) Boshlang‘ich sinflarda so‘z birikmalari ustida ishlash //
Scholar, V. 1.

7. Mansurov, I. (2020). Ona tili va adabiyot darslarida so‘z birikmalari. –
Toshkent: O‘qituvchi.

8. Karimova, N. (2019). O‘zbek tilida so‘z birikmalari va ularning o‘rni. –
Samarqand.

9. Boshlang‘ich ona tilida o‘qitish metodikasi. Darslik. – Toshkent, 2021.
10. Abduvalieva, M. (2022). O‘zbekcha so‘z birikmalari va ularni o‘rganish
usullari. – Buxoro.

REFERENCES:
1. Boshlang‘ich ta’lim konsepsiyasi // Boshlang‘ich ta’lim. – Тoshkent, 1998. –
№ 6. – В. 12-18. (In Uzbek)
2. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi. (Ona tili. O‘qish.
Matematika. Atrofimizdagi olam. Tabiatshunoslik (1-4-sinflar)). – Toshkent: RTM,
2017. – 252 b. (In Uzbek)
3. Umumiy o‘rta ta’limning DTS va o‘quv dasturi. – Toshkent, 2017. – 74 b. (In
Uzbek)
4. O‘zbekiston Respublikasining “Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi
Qonuni. – “ICTWEEK Uzbekistan – 2016” Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
haftaligi // Xalq so‘zi, 2016-yil 20-sentabr. (In Uzbek)
5. Mirziyoyev Sh.M. “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF – 4947- sonli Farmonı // Harakatlar
strategiyasi asosida jadal taraqqiyot va yangilanish sari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom,
2017. – 92 b. (In Uzbek)
6. Nuriyeva F. (2023) Boshlang‘ich sinflarda so‘z birikmalari ustida ishlash //
Scholar, V. 1. (In Uzbek)
7. Mansurov, I. (2020). Ona tili va adabiyot darslarida so‘z birikmalari. –
Toshkent: O‘qituvchi. (In Uzbek)
8. Karimova, N. (2019). O‘zbek tilida so‘z birikmalari va ularning o‘rni. –
Samarqand. (In Uzbek)
9. Boshlang‘ich ona tilida o‘qitish metodikasi. Darslik. – Toshkent, 2021. (In Uzbek)
10. Abduvalieva, M. (2022). O‘zbekcha so‘z birikmalari va ularni o‘rganish
usullari. – Buxoro. (In Uzbek)