ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Oila psixologiyasi va psixoterapiyasi fanini o‘qitishda talabalarga oila funksiyalari haqida bilim berish usullari

Kurbanova Zilola Alisher qizi

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

OILA PSIXOLOGIYASI VA PSIXOTERAPIYASI FANINI O‘QITISHDA
TALABALARGA OILA FUNKSIYALARI HAQIDA
BILIM BERISH USULLARI

METHODS OF EDUCATING STUDENTS ABOUT FAMILY FUNCTIONS IN
TEACHING FAMILY PSYCHOLOGY AND PSYCHOTHERAPY

МЕТОДЫ ОБУЧЕНИЯ СТУДЕНТОВ ФУНКЦИЯМ СЕМЬИ В
ПРЕПОДАВАНИИ СЕМЕЙНОЙ ПСИХОЛОГИИ И ПСИХОТЕРАПИИ

Kurbanova Zilola Alisher qizi
Oriental Universiteti,

Uzluksiz ta’lim pedagogikasi kafedrasi katta o‘qituvchisi
Tel.: +998 88 111-29-96

e-mail: Zilolakhan.kurbanova@.com

Annotatsiya. XXI asr fan va texnikaning yangi bir yuksalish pallasiga kirganligi
bilan o‘ziga xos ahamiyat kasb etadi. Ma’lumki, jamiyat va tabiat o‘rtasidagi
munosabatlarni tadqiq etishga mo‘ljallangan fanlardan bittasi psixologiya hisoblanadi.
Psixologik bilimlarni ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida tatbiq etish ko‘lami
kengayib borishi uning mas’uliyati va nufuzi ortayotganligidan dalolat beradi. Xuddi
shu bois psixolog mutaxassislarga nisbatan ijtimoiy buyurtmaning ko‘payishi ularni
hozirgi zamon talabiga javob beradigan darajada tayyorlashni taqozo qilmoqda. Shu
ma’noda psixologiya fanining oldida turgan vazifalar ko‘lami va salmog‘i kattadir. Biz
jamiyatimiz hayotida ro‘y berayotgan barcha o‘zgarishlarning psixologik mohiyatini
psixologiyaning bugungi holati va istiqboli nuqtai nazaridan tahlil qilish orqali bu
fanning jamiyatdagi o‘rni va imkoniyatlariga baho berishimiz mumkin. Oila va oilaviy
munosabatlar haqida gap ketganida, oilaning funksiyalari masalasi eng dolzarb
muammo sifatida gavdalanadi. Oila funksiyalari haqida bilim berish orqali biz
yoshlarda oilaviy munosabatlarda yuzaga keladigan muammolarni sezilarli
kamaytirishga erishamiz. Ushbu funksiyalarni o‘zlashtirish orqali psixolog
mutaxassisligi talabalari kelgusi oilalarga psixologik yordam berishda ijobiy
natijalarga erishishlari mumkin.

Kalit so‘zlar: Oila, nikoh, shaxsiy hayot, qarindoshlik aloqalari, nikoh ittifoqi,
uy xo‘jaligi.

Annotation. The 21st century is of special significance as it has entered a new
period of advancement of science and technology. It is known that psychology is one
of the sciences aimed at researching the relationship between society and nature. The
expansion of the scope of the application of psychological knowledge in all aspects of
social life indicates that its responsibility and influence are increasing. For the same

reason, the increase in the social order for psychologists requires their preparation to
the level that meets the requirements of the present time. In this sense, the scope and
importance of the tasks facing the science of psychology are great. By analyzing the
psychological nature of all the changes taking place in the life of our society, we can
assess the role and potential of this science in society by analyzing the current state and
perspective of psychology. When it comes to family and family relations, the issue of
family functions is embodied as the most urgent problem. By providing knowledge
about family functions, we can significantly reduce the problems that arise in family
relationships in young people. By mastering these functions, students of the specialty
of psychology can achieve positive results in providing psychological support to future
families.

Keywords: family, marriage, private life, kinship, unmarried union, household.

Аннотация. XXI век имеет особое значение, поскольку вступил в новый
период развития науки и техники. Известно, что психология является одной из
наук, направленных на исследование взаимоотношений общества и природы.
Расширение сферы применения психологических знаний во всех сферах
общественной жизни свидетельствует о возрастании их ответственности и
влияния. По этой же причине повышение социального заказа психологов требует
их подготовки до уровня, отвечающего требованиям современности. В этом
смысле масштаб и важность задач, стоящих перед психологической наукой,
велики. Анализируя психологическую природу всех изменений, происходящих
в жизни нашего общества, мы можем оценить роль и потенциал этой науки в
обществе, анализируя современное состояние и перспективы психологии. Когда
речь идет о семье и семейных отношениях, вопрос о функциях семьи
воплощается как наиболее актуальная проблема. Давая знания о функциях семьи,
мы можем существенно уменьшить проблемы, возникающие в семейных
отношениях у молодых людей. Овладев этими функциями, студенты
специальности психология могут добиться положительных результатов в
оказании психологической поддержки будущим семьям.

Ключевые слова: Семья, брак, частная жизнь, родство, внебрачный союз,
домашнее хозяйство.

KIRISH
Oilaviy munosabatlar psixologiyasi psixologik bilimlarning nisbatan yosh
tarmog‘i bo‘lib, u oilaviy psixoterapiyaning boy amaliyotiga, oilalarga psixologik
yordam ko‘rsatish va oilaviy maslahat bo‘yicha tajribaga, ota-onalarning bolalarni
tarbiyalash va rivojlantirish masalalari bo‘yicha psixologik maslahati amaliyotiga
asoslanadi. Oila psixologiyasining ilmiy fan sifatida o‘ziga xos xususiyati uning

psixologik amaliyot bilan uzviy bog‘liqligidir. Aynan oila hayotini optimallashtirish,
nikoh va bola-ota-ona munosabatlari samaradorligini oshirish, oilada bolalarni
tarbiyalash muammolarini hal qilish bo‘yicha ijtimoiy talab ushbu ilmiy fanning
rivojlanishini tezlashtirdi. Oila psixologiyasining nazariy asosini ijtimoiy psixologiya,
shaxs psixologiyasi, rivojlanish psixologiyasi, pedagogik psixologiya va klinik
psixologiya sohasidagi tadqiqotlar tashkil etadi. Ijtimoiy psixologiya oilaning kichik
guruh sifatidagi g‘oyasiga asoslanib, oilaning roli tuzilishi va oilada yetakchilik
masalalarini, oilaning guruh sifatida rivojlanish bosqichlarini, turmush o‘rtog‘ini
tanlash muammolarini o‘rganadi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Oila psixologiyasi va psixoterapiyasi fanini o‘qitishda talabalarni oila funksiyalari
haqida bilim berish usullari bir qator olimlar va tadqiqotchilar tomonidan ishlab
chiqilgan. Bu sohada mashhur bo‘lgan ba’zi olimlar va ularning yondashuvlari
quyidagilardir:
1. Murray Bowen - Oila tizimlari nazariyasining asoschisi bo‘lib, u oila
dinamikasini o‘rganishga katta e’tibor qaratgan. U oiladagi aloqalar va oila
funksiyalari haqida chuqur bilimlar beradigan yondashuvlarni ishlab chiqqan.
2. Salvador Minuchin - Oila terapiyasi sohasida ishlagan va uning oila
strukturasiga e’tiborini qaratgan. Uning ishlari oila funksiyalarini tushunishga va
terapiya jarayonida oilani qanday ishlatishni ko‘rsatishga yordam bergan.
3. Virginia Satir - Oila terapevti sifatida oilaviy aloqalar va kommunikatsiyalarni
yaxshilash uchun innovatsion yondashuvlar ishlab chiqdi. Uning "oilaviy funksiyalar"
va oila haqidagi bilishning ahamiyatini o‘rganishda katta hissa qo‘shgan.
4. John Gottman - Oila psixologiyasida o‘ziga xos uslublar ishlab chiqqan, u
oilaviy munosabatlarni va oila funksiyalarini o‘rganish uchun eksperimental
tadqiqlardan foydalangan.
5. Carl Whitaker - U oila terapiyasida "ruhiy boshqaruv" yondashuvini ishlab
chiqdi va oilani o‘z-o‘zini anglash va rivojlanishga undash uchun qiziqarli metodlarni
taklif qilgan.

TADQIQOT METODOLOGIYASI
Oila kichik ijtimoiy guruh bo‘lib, shaxsiy hayotni tashkil etishning eng muhim
shakli bo‘lib, nikoh ittifoqi va oilaviy aloqalarga asoslangan, ya’ni, er va xotin, otaonalar va bolalar o‘rtasidagi munosabatlar birgalikda yashaydigan va birgalikda uy
xo‘jaligini yuritish. Oilaviy aloqalar uch xil bo‘lishi mumkin: qarindoshlik (aka-uka va
opa-singillar), nasl (ota-ona-bolalar), nikoh munosabatlari (er-xotin, turmush
o‘rtoqlar). Oila shakllanishining asosi nikohdir. Nikoh bu alohida ijtimoiy institut,
erkak va ayol o‘rtasidagi munosabatlarning tarixan belgilangan, ijtimoiy tartibga

solinadigan shakli, ularning bir-biriga va bolalariga nisbatan huquq va majburiyatlarini
belgilaydi (Эйдемиллер Э., Юстицкис В., 2001).

TAHLIL VA NATIJALAR
Oilaning ikkita xususiyati bor:
1) oilani kichik ijtimoiy guruh sifatida tushunish uning faoliyati samaradorligini
guruh ichidagi muloqot muammolarini hal qilishga bog‘liq qiladi, ya’ni, oila a’zolari
o‘rtasidagi muloqot, hokimiyat va yetakchilikni taqsimlash, nizolarni hal qilish,
ijtimoiy muhit - bobo va buvilar bilan munosabatlarni o‘rnatish kabi guruhlararo o‘zaro
ta’sir va boshqalar. Ushbu muammolarni hal etish oilani ijtimoiy tizim sifatida
o‘rganishning ijtimoiy-psixologik jihati;
2) oilaning kichik ijtimoiy guruh sifatida o‘ziga xos xususiyati oila a’zolari
o‘rtasidagi munosabatlarning yuqori ta’sirchan intensivligi va hissiy "to‘yinganligi"
bilan bog‘liq bo‘lib, bu yerda bir qutbda - sevgi, qabul qilish va mehr munosabatlari,
ikkinchisida – munosabatlar: nafrat, rad etish, qaramlik, negativizm.
Oilaviy funksiyalar:
1) iqtisodiy (moddiy va ishlab chiqarish), xo‘jalik va uy xo‘jaligi uning
a’zolarining daromadlarini birlashtirish va bu daromadlarni har bir oila a’zosining
ehtiyojlariga muvofiq iste’molga taqsimlash bilan belgilanadi. Iqtisodiy-maishiy
funksiya oila hayotini va uning har bir a’zosining shaxsiy hayotini tashkil etish shaklida
amalga oshiriladi;
2) reproduktiv (tug‘ilish va aholining ko‘payishi);
3) bolalarni tarbiyalash. Oila bolaning birlamchi ijtimoiylashuvi instituti
bo‘lib, u jamiyat taraqqiyotining uzluksizligini ta’minlaydi;
4) jinsiy munosabat. Faqatgina doimiy sherik bilan tanlab, barqaror jinsiy
aloqalar, o‘ziga xos va takrorlanmaydigan shaxs sifatida harakat qilish, sheriklarning
eng to‘liq jinsiy uyg‘unligiga erishish uchun sharoit yaratadi;
5) ma’naviy muloqot. Bu oila a’zolarining ma’naviy o‘zaro boyitilishini o‘z
ichiga oladi; axborot almashinuvi; ijtimoiy-siyosiy, kasbiy va ijtimoiy hayotdagi shaxs
uchun eng muhim muammolarni muhokama qilish; adabiy-badiiy san'at, musiqani
idrok etish kontekstida muloqot qilish; oila a’zolarining shaxsiy va intellektual o‘sishi
uchun sharoit yaratish;
6) hissiy qo‘llab-quvvatlash va qabul qilish - xavfsizlik va guruhga mansublik
hissi, hissiy tushunish va hamdardlik yoki psixoterapevtik funksiyani ta’minlaydi.
Zamonaviy oilada bu funksiyaning yana bir jihati - shaxsning o‘zini namoyon qilish va
o‘zini o‘zi amalga oshirishga bo‘lgan ehtiyojini shakllantirish;
7) rekreatsion (tiklash) - oila a’zolarining neyro-ruhiy salomatligi va ruhiy
barqarorligini tiklash uchun shart-sharoitlarni ta’minlash funksiyasi;

8) voyaga etmaganlar va mehnatga layoqatsiz oila a’zolariga nisbatan ijtimoiy
tartibga solish, nazorat va homiylik (Эйдемиллер Э., Юстицкис В., 2001);

9) tabriklash - insonning baxtga bo‘lgan ehtiyojini qondirish funksiyasi
(lotincha felicio - baxt). Oila insonning hissiy farovonligining muhim omili bo‘lib,
uning dunyoqarashining ta’sirchan ohangini belgilaydi. Sevgi va nikoh insonning baxt
va hayotdan qoniqish tajribasini qat'iy belgilaydi. M. Argylening fikricha, nikohdan
qoniqish umumiy hayotdan qoniqish va baxtni belgilaydi.

Funksiyalar iyerarxiyasi oilaning ijtimoiy-madaniy institut sifatidagi tarixi va
ma’lum bir oilaning tarixi bilan belgilanadi. U tarixiy davr, ijtimoiy-madaniy muhit va
oilaviy hayot siklining bosqichiga qarab o‘zgaradi. Har bir turmush o‘rtoqning oilaning
funksional tuzilishi iyerarxiyasini idrok etishi sezilarli darajada farq qilishi mumkin.
Bu turmush o‘rtoqlar o‘rtasidagi o‘zaro tushunishning buzilishi va oiladagi nizolarga
sabab bo‘ladi (Эйдемиллер Э., Юстицкис В., 2001).

Ushbu funksiyalardan kelib chiqib zamonaviy oilaning o‘ziga xos xususiyatlari 4
xususiyat bilan belgilanadi:

1) ota-onalarning alohida roli. 20-asrning ikkinchi yarmidan boshlab. Ota-ona va
bola munosabatlarida hissiy va ma’naviy yaqinlik, hamdardlik alohida ahamiyatga ega
bo‘lib, ota-ona mehri oilaviy hayotning ustuvor qadriyatiga aylanadi. Ta’lim
muloqotning ikkala subyekti teng huquqlarga ega bo‘lgan dialogik jarayonga aylanadi
(Петровская Л., Спиваковская А., 1983). Bolalik davri uzaymoqda, ota-onalarga
farzandlarini tarbiyalash va o‘qitish mas'uliyati yuklanmoqda;

2) nikoh ittifoqining asosi - sevgi, hissiy qabul va qo‘llab-quvvatlash;
3) oila tizimi ancha ochiq, chunki turmush o‘rtoqlar o‘zlarining ustuvor
qadriyatlar tizimidan kelib chiqib, o‘z oilasining kelajakdagi taqdirini erkin belgilash
huquqiga ega (Петровская Л., Спиваковская А., 1983);
4) katta oiladan yadro oilasiga (ota-onalar va bolalar) o‘tish sodir bo‘ldi.

XULOSA VA TAKLIFLAR
So‘nggi o‘n yilliklarda oila rivojlanishining bir qator tendensiyalari mavjud:
– an'anaviy (patriarxal) tipdagi ko‘p yadroli keng oilalardan yadroli oilalarga
o‘tish;
– tug‘ilish darajasining pasayishi;
– erkaklar va ayollar o‘rtasidagi o‘rtacha umr ko‘rishning nomutanosibligi;
– ajralishlar sonining ko‘payishi;
– oilasiz yoki ota-onalar va yaqin kattalar bilan muloqot qilishdan mahrum
bo‘lgan bolalar sonining ko‘payishi (yetimlar, maktab-internatlar, tun-u kun bolalar
bog‘chalari o‘quvchilari, uysiz bolalar va boshqalar);
– oiladagi munosabatlarni demokratlashtirish, rollarni qat'iy belgilashdan

turmush o‘rtoqlarning o‘zaro almashinishiga, sheriklik, yordam va o‘zaro yordamga
o‘tish;

– voyaga yetmagan ota-onalar sonining ko‘payishi;
– oilaviy va maishiy sabablarga ko‘ra jinoyatlar sonining ko‘payishi;
– "Farzandsiz oila" maqomi turmush o‘rtoqlarning ongli ravishda tanlanishi
bo‘lgan farzandsiz oilalar sonining ko‘payishi;
– "ikki martaba" deb ataladigan oilalarning paydo bo‘lishi, ya’ni, har ikkala
turmush o‘rtog‘i o‘zlariga kasbiy martaba, o‘sish va o‘zini o‘zi anglash maqsadlarini
qo‘ygan oilalar. Bunday oilalarda oilada rol va hokimiyat taqsimotining tabiati,
yetakchilik masalasi, demokratiya va o‘zaro almashinish, oilaviy va shaxsiy
qadriyatlarning umumiyligi, bolalarni tarbiyalashda oilani qo‘llab-quvvatlash uchun
resurslarning mavjudligi, oilaning maishiy vazifalari va boshqalar alohida ahamiyat
kasb etadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Vasilyeva O.S., Xmaruk I.N. (1999) Oila ijtimoiy-psixologik tadqiqot
predmeti sifatida // Amaliy psixologiya. No 2. – B. 59-65.
2. Вайтекер K. (1998) Полуночные размышления семейного
психотерапевта / Перевод. с английского. М.И. Завалова. – Москва.
3. Гаврилова Г.Т. (1981) К проблеме влияния распада семьи на детей
дошкольного возраста // Семья и формирование личности. – Москва.
4. Смахтина Татьяна, Кубекова Алия. (2019) Взаимосвязь стилей
семейного воспитания и самооценки в подростковом возрасте // World of Science.
Pedagogy and psychology. No 4, Vol 7.
5. Эйдемиллер Э., Юстицкис В. (2001) Психология и психотерапия семьи.
– Москва.
6. Петровская Л., Спиваковская А. (1983) Воспитание как общение-диалог.
– Москва.
7. Ruzinov, I. (2018). Oila psixologiyasi: nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent.
8. Аракелян, Г.Ю. (2017). Психология семьи: теория и практика. – Москва:
Издательство РГУ.
9. Smith, J. (2016). Family Psychology: Theory and Practice. – New York:
Wiley.
10. Johnson, S. M. (2019). The Practice of Emotionally Focused Couple
Therapy: Creating Connection. – New York: Routledge.

REFERENCES:
1. Vasilyeva O.S., Xmaruk I.N. (1999) Oila ijtimoiy-psixologik tadqiqot predmeti
sifatida // Amaliy psixologiya. No 2. – B. 59-65. (In Uzbek)

2. Whitaker K. (1998) Polunochnie razmishleniya semeynogo psixoterapevta /
Perevod. s angliyskogo. M.I. Zavalova. – Moskva. (In Russian)

3. Gavrilova G.T. (1981) K probleme vliyaniya raspada semi na detey
doshkolnogo vozrasta // Semya i formirovanie lichnosti. – Moskva. (In Russian)

4. Smaxtina Tatyana, Kubekova Aliya. (2019) Vzaimosvyaz stiley semeynogo
vospitaniya i samoosenki v podrostkovom vozraste // World of Science. Pedagogy and
psychology. No 4, Vol 7. (In Russian)

5. Eydemiller E., Yustiskis V. (2001) Psixologiya i psixoterapiya semi. – Moskva.
(In Russian)

6. Petrovskaya L., Spivakovskaya A. (1983) Vospitanie kak obshenie-dialog. –
Moskva. (In Russian)

7. Ruzinov, I. (2018). Oila psixologiyasi: nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent. (In
Uzbek)

8. Arakelyan, G.Yu. (2017). Psixologiya semi: teoriya i praktika. – Moskva:
Izdatelstvo RGU. (In Russian)

9. Smith, J. (2016). Family Psychology: Theory and Practice. – New York: Wiley.
10. Johnson, S. M. (2019). The Practice of Emotionally Focused Couple
Therapy: Creating Connection. – New York: Routledge.