O‘QUVCHILARDA KREATIVLIKNI RIVOJLANTIRISHNING
PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK VA GENDER XUSUSIYATLARI
PEDAGOGICAL-PSYCHOLOGICAL AND GENDER CHARACTERISTICS
OF DEVELOPING CREATIVITY IN STUDENTS
ПЕДАГОГИКО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ И ГЕНДЕРНЫЕ
ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ КРЕАТИВНОСТИ СТУДЕНТОВ
Mirqosimova Marg‘uba Mirqobilovna
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi
Din psixologiyasi va pedagogika
kafedrasi professori, p.f.d.
Tel.: +998 90 321-61-32
e-mail: marguba@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘quvchilarda kreativlikni rivojlantirishning
pedagogik-psixologik asoslari hamda gender xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda
ta’lim jarayonida ijodiy fikrlashni oshirish uchun qo‘llaniladigan usullar, psixologik
omillar va gender stereotiplarining o‘quvchilarning kreativ salohiyatiga ta’siri ko‘rib
chiqiladi. Maqolada kreativlikni rivojlantirishda o‘qituvchilarning pedagogik
yondashuvlari, o‘quvchilarning individual xususiyatlari va ijtimoiy muhitning roli
haqida mulohaza yuritiladi. Gender nuqtai nazardan, o‘g‘il va qiz bolalarning ijodiy
faoliyatdagi farqlari va ularga mos ta’lim strategiyalari muhokama qilinadi. Tadqiqot
ishi zamonaviy ta’limda kreativlikni rivojlantirishning samarali yo‘llarini aniqlashga
xizmat qiladi va pedagoglar uchun amaliy tavsiyalar beradi. Maqolada asosiy e’tibor
kreativlik, kreativlik potensiali va gender xususiyatlariga qaratilib, gender tushunchasi,
bu boradagi o‘xshashlik va farqlar psixologik tomonlama yoritiladi. Ushbu
tadqiqotning natijalaridan biri sifatida o‘quvchilarda kreativlikni rivojlantirishga
gender yondashuvni tatbiq etishning o‘ziga xosliklari taqdim etiladi.
Kalit so‘zlar: kreativlik, potensial, gender o‘xshashliklar, gender farqlar,
psixologik-pedagogik yondashuv.
Annotation. This article highlights the pedagogical-psychological foundations
and gender-specific characteristics of fostering creativity in students. The study
analyzes methods used to enhance creative thinking within the educational process,
alongside psychological factors and the influence of gender stereotypes on students’
creative potential. It explores teachers’ pedagogical approaches to developing
creativity, the individual characteristics of students, and the role of the social
environment. From a gender perspective, differences in creative activities between
boys and girls, as well as tailored educational strategies, are discussed. The research
aims to identify effective ways to nurture creativity in modern education and offers
practical recommendations for educators. Particular attention is given to creativity,
creative potential, and gender traits, highlighting psychological perspectives on gender
similarities and differences. One key finding is the unique application of a genderbased approach to fostering students’ creativity.
Keywords: creativity, potential, gender similarities, gender differences,
psychological-pedagogical approach.
Аннотация. В данной статье анализируются педагогические и
психологические основы развития креативности у учащихся, а также гендерные
особенности этого процесса. В исследовании рассматриваются методы,
применяемые в образовательном процессе для повышения творческого
мышления, психологические факторы и влияние гендерных стереотипов на
креативный потенциал учащихся. В статье обсуждаются педагогические подходы
учителей к развитию креативности, индивидуальные особенности учащихся и
роль социальной среды. С гендерной точки зрения анализируются различия в
творческой деятельности мальчиков и девочек, а также соответствующие
стратегии обучения. Исследование направлено на выявление эффективных путей
развития креативности в современной образовательной практике и предлагает
практические рекомендации для педагогов. Основное внимание уделено
понятиям креативности, креативного потенциала и гендерных особенностей,
включая психологический анализ сходств и различий в этом контексте. Одним из
результатов исследования является представление особенностей применения
гендерного подхода к развитию креативности учащихся.
Ключевые слова: креативность, потенциал, гендерные сходства,
гендерные различия, психолого-педагогический подход.
KIRISH
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchilarning kreativlik qobiliyatlarini rivojlantirish
masalasi tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Jamiyatimizda, xususan, ta’lim sohasida
ijodiy fikrlash va muammolarni innovatsion yechish ko‘nikmalariga ega shaxslar
tayyorlash zarurati global raqobat sharoitida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Biroq,
bugungi kunda O‘zbekistonda ta’lim jarayonida an’anaviy usullarning ustunlik qilishi,
o‘quvchilarning individual va gender xususiyatlarini hisobga olishning yetarli darajada
e’tibordan chetda qolishi kabi muammolar mavjud. Bu holat yosh avlodning ijodiy
salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarishga to‘sqinlik qilib, ularning jamiyatdagi o‘ziga
xos o‘rnini topishini qiyinlashtirmoqda.
Ushbu muammoning dolzarbligi nafaqat ta’limning sifati, balki ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanish bilan ham bevosita bog‘liq. Kreativlikni rivojlantirishda pedagogik va
psixologik yondashuvlarning samarasiz qo‘llanilishi, shuningdek, o‘g‘il va qiz
bolalarning ijodiy faoliyatdagi farqlari e’tiborsiz qoldirilishi ta’lim natijalarining bir
xillashishiga olib kelmoqda. O‘zbekistonning zamonaviy dunyodagi o‘rnini
mustahkamlashda ijodkor, mustaqil fikrlaydigan shaxslar yetishib chiqishi muhim
hisoblanadi. Shu sababli, mazkur maqola o‘quvchilarda kreativlikni rivojlantirishning
pedagogik-psixologik asoslari va gender xususiyatlarini o‘rganishga qaratilib, ushbu
sohada mavjud muammolarni bartaraf etish yo‘llari taklif qilinadi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘quvchilarda kreativlikni rivojlantirish masalasi zamonaviy pedagogika va
psixologiya sohasida muhim o‘rin tutadi. Ushbu mavzu bo‘yicha olib borilgan
tadqiqotlar kreativlikning pedagogik-psixologik asoslari va gender xususiyatlarini
o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, turli mualliflarning ishlarida ushbu jihatlar tahlil
qilingan. Y. Baratova o‘z tadqiqotida pedagogikaning korreksion-rivojlantiruvchi
faoliyatiga e’tibor qaratib, ta’lim jarayonida o‘quvchilarning individual xususiyatlarini
hisobga olish zarurligini ta’kidlaydi (Baratova Y., 2021). Uning ishida kreativlikni
rivojlantirish uchun o‘qituvchilarning moslashuvchan yondashuvlari muhim omil
sifatida ko‘riladi, ammo gender jihatlari alohida ko‘rib chiqilmagan. Shu bilan birga,
A. Gulnora va boshqalar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ qobiliyatlarni
rivojlantirishda o‘qituvchining rolini o‘rganib, ijodiy faoliyatni rag‘batlantirishda
pedagogik usullarning samaradorligini tasdiqlaydi. Ushbu tadqiqot O‘zbekiston ta’lim
tizimiga xos bo‘lgan muammolarni ochib beradi, lekin gender farqlari masalasiga
chuqur kirmaydi (Qodirova O., 2021).
Y. Ponomaryov kreativlikning psixologik asoslarini chuqur tahlil qilib, ijodiy
fikrlash jarayonlarini shakllantirishda ichki motivatsiya va tashqi muhitning ta’sirini
ko‘rsatadi (Пономарев Я., 2008). Uning nazariy yondashuvi o‘quvchilarning kreativ
salohiyatini rivojlantirish uchun psixologik omillarni tushunishda muhim asos bo‘lib
xizmat qiladi, ammo gender nuqtai nazardan aniq farqlarni ko‘rib chiqishga urg‘u
bermaydi. G. Samandarova esa gender yondashuvni ta’lim jarayoniga integratsiyalash
masalasini o‘rganib, o‘g‘il va qiz bolalarning kasbiy yo‘nalishdagi farqlarini
ta’kidlaydi. Uning tadqiqoti gender xususiyatlarining kreativlikka ta’sirini bilvosita
ko‘rsatsa-da, bu jihatni to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lash bo‘yicha yetarli ma’lumot taqdim
etmaydi (Samandarova G., 2023).
Umuman olganda, mavjud adabiyotlar kreativlikni rivojlantirishning pedagogik
va psixologik jihatlariga keng yondashgan bo‘lsa-da, O‘zbekiston kontekstida gender
xususiyatlarining ta’siri yetarlicha o‘rganilmagan. Ushbu bo‘shliqni to‘ldirish
maqolaning asosiy maqsadlaridan biridir. Mazkur tadqiqot yuqoridagi mualliflarning
ishlarini asos qilib, O‘zbekiston ta’lim tizimida kreativlikni rivojlantirishning o‘ziga
xos yo‘llarini aniqlashga qaratilgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqotning asosiy maqsadi O‘zbekiston ta’lim tizimida ijodiy salohiyatni
oshirishda qo‘llaniladigan usullarning samaradorligini, gender farqlari va psixologik
omillarning ushbu jarayonga ta’sirini o‘rganishdan iboratdir. Tadqiqot sifatli va
miqdoriy yondashuvlarni birlashtirgan aralash metodologiya asosida olib borildi.
Tadqiqot ishtirokchilari. Tadqiqot namunasi O‘zbekistonning turli
mintaqalaridagi umumta’lim maktablaridan tanlab olingan 12-16 yosh oralig‘idagi 200
nafar o‘quvchidan iborat bo‘ldi. Namuna teng gender taqsimotini ta’minlash
maqsadida 100 nafar o‘g‘il va 100 nafar qiz bolalarni o‘z ichiga oldi. Bundan tashqari,
20 nafar boshlang‘ich va o‘rta sinf o‘qituvchilari tadqiqotga jalb qilindi. Ishtirokchilar
tasodifiy tanlash usuli orqali belgilandi.
Ma’lumot yig‘ish usullari. Tadqiqotda uch xil usuldan foydalanildi: (1) Torrance
ijodiy fikrlash testi (Torrance Tests of Creative Thinking, TTCT) o‘quvchilarning
kreativlik darajasini o‘lchash uchun qo‘llanildi; (2) o‘qituvchilar va o‘quvchilar bilan
yarim strukturlashtirilgan intervyular o‘tkazildi, bu orqali pedagogik yondashuvlar va
gender stereotiplarining ta’siri chuqur o‘rganildi; (3) sinf mashg‘ulotlari davomida
kuzatuv usuli qo‘llanib, o‘g‘il va qiz bolalarning ijodiy faoliyatdagi xatti-harakatlari
tahlil qilindi. Kuzatuvlar 4 hafta davomida 10 ta sinfda amalga oshirildi.
Ma’lumotlarni tahlil qilish. Miqdoriy ma’lumotlar (TTCT natijalari) SPSS
dasturidan foydalangan holda statistik tahlil qilindi. Bu jarayonda o‘rtacha
ko‘rsatkichlar, dispersiya tahlili (ANOVA) va gender bo‘yicha farqlarni aniqlash
uchun t-test usullari qo‘llanildi. Sifatli ma’lumotlar (intervyu va kuzatuv natijalari)
tematik tahlil usuli orqali qayta ishlandi. Tahlilda kreativlikka ta’sir qiluvchi asosiy
omillar va gender xususiyatlari bo‘yicha umumiy yo‘nalishlar aniqlandi.
Tadqiqotning etik jihatlari. Tadqiqot davomida ishtirokchilarning roziligi olingan,
shaxsiy ma’lumotlarning maxfiyligi ta’minlangan va o‘quv jarayoniga salbiy ta’sir
ko‘rsatilmasligi uchun maxsus choralar ko‘rilgan. Tadqiqot O‘zbekiston Respublikasi
ta’lim sohasidagi etik me’yorlarga muvofiq amalga oshirildi.
Ushbu metodologiya mavzuning ko‘p qirrali tabiatini hisobga olgan holda,
pedagogik, psixologik va gender jihatlarni har tomonlama o‘rganish imkonini berdi.
Tadqiqot natijalari O‘zbekiston ta’lim tizimida kreativlikni rivojlantirish bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga asos bo‘ladi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Kreativlik – shaxsning an’anaviy fikrlashdan farqli ravishda ma’lum xattiharakat, faoliyat yoki jarayonni samaradorligi ta’minlashga xizmat qiluvchi yangi
g‘oyalarni yaratish, shuningdek, mavjud muammolarni ijobiy hal qilishga bo‘lgan
tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyati sanaladi. Shaxsning kreativlik potensiali uning
umumiy xususiyati sifatida aks etadi. U ijodiy faoliyatning dastlabki sharti va natijasi
sanaladi. Mazkur sifat shaxsning o‘z-o‘zini namoyon qilish layoqatiga egalikni va
tayyorlikni ifodalaydi. Qolaversa, kreativ potensial negizida har bir shaxsning shaxsiy
qobiliyatlari, tabiiy va ijtimoiy quvvati yaxlit holda namoyon bo‘ladi.
Kreativ potensial bilish jarayoniga yo‘naltirilgan ijodkorlik bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lib, an’anaviy tafakkur yuritishdan farqli ravishda tafakkurning tezkorligi
va egiluvchanligida, yangi g‘oyalarni yaratish, qobiliyati, shuningdek, shaxs
xarakteriga xos jihatlar – bir qolipda fikrlamaslikda, o‘ziga xoslikda,
tashabbuskorlikda, noaniqlikka toqat qilishda, zakovatli bo‘lishda aks etadi.
Odatda o‘quvchining kreativlik qobiliyatiga ega bo‘lishi muayyan muammolarni
hal qilishga intilishi, kichik ilmiy-tadqiqotlarini amalga oshirishi va bu jarayonda
qiziqish doirasi bir xil bo‘lgan tengdoshlar bilan o‘zaro ijodiy hamkorlikka erishishi
muhim ahamiyatga ega. O‘quvchilarida kreativlikni rivojlantirish tuzilmasi ko‘plab
komponentlardan iborat dinamik tizimi sifatida talqin qilindi. Mazkur tizim o‘quv
faoliyati jarayonida rivojlanib, qayta tashkillanib boradi. Har bir tarkibiy qism ularning
o‘zaro aloqadorligini ochib berishga xizmat qiluvchi o‘zining mazmuniga ega.
Shuningdek mazkur tuzilma boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativlikni
rivojlantirishga kreativ muhit va psixologik-pedagogik hamkorlik katta ta’sir
ko‘rsatishini ham ko‘rsatib beradi. Kreativ muhit o‘zida o‘quvchilarning kreativligini
rivojlantirishga ta’sir ko‘rsatuvchi mikro, makro va megoomillarni aks ettiradi. Ya’ni,
o‘quvchilarning kreativligiga ota-onalar, o‘qituvchilar, do‘stlar, sinf, maktab va u
yashaydigan mahalla ta’sir ko‘rsatadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
kreativlikni rivojlantirish o‘z navbatida gender yondashuvni talab etadi.
“Gender” atamasi 1968-yilda amerikalik psixolog olim Stoller tomonidan ilmiy
iste’molga kiritilgan bo‘lib, “jins” ma’nosini bildiradi. Jinsiy munosabatlar ilgari ham
psixologiyada faol o‘rganilgan bo‘lsa-da, yangi atamaning paydo bo‘lishi ijtimoiy
fanlarda yangi oqimlarni yuzaga keltirdi. “Gender tarixi”, “Gender psixologiyasi”,
“Falsafaning gender tomonlari”, “Gender antropologiyasi”, “Gender sotsiologiyasi”,
keyinchalik esa “Gender pedagogikasi” kabi fan tarmoqlari shakllandi. “Gender”
tushunchasi, avvalo, erkak va ayol, o‘g‘il va qiz bolalar munosabatlarining ijtimoiy-
psixologik hamda pedagogik tomonlarini qamrab oladi. Mazkur tushuncha yangi
ijtimoiy qarashlar va madaniyatga bog‘liqdir.
Adabiyotlarda gender tushunchasining bir necha xil talqini mavjud. Jumladan,
faylasuflar uni quyidagicha tavsiflaydilar: “Gender” inglizcha so‘z bo‘lib, jinsga
mansublikning ijtimoiy jihatlari ma’nosini anglatadi.... Bu tushuncha erkaklar va
ayollar o‘rtasida nafaqat biologik farqni, balki jamiyatning jinsiy taqsimotida ijtimoiy va
madaniy tavsiflarning butun majmuini hisobga oladi. Erkaklar va ayollarga tegishli
ijtimoiy bog‘liqlik, xulq-atvor va kutilgan natijalarni ifodalaydi”. Sotsiologlar esa,
gender tushunchasiga quyidagicha yondashadilar: “Gender” ijtimoiy, biologik holat
bo‘lib, erkak va ayolning jinsiy munosabatlari majmuasi hisoblanadi”. Psixologlar ham
gender tushunchasiga o‘ziga xos tarzda yondashganlar: “Psixikaning gender asoslari jins
va u bilan bog‘liq ijtimoiy stereotiplar, shaxsning psixologik ko‘rinishidir”. Olimlar
orasida bu xususiyatlarning qaysi biri tug‘ma, qaysi biri esa ta’lim va tarbiya jarayonida
rivojlanganligi to‘g‘risida keskin munozaralar bormoqda. O‘g‘il va qiz bolalarning har
bir xalq madaniyatida har xil tarbiyalanishi tufayli, ular maktabga kelgan davrdan
boshlab jinslarning psixologik farqlari ma’lum bo‘ladi. Bu farqlar orasida psixologlar
(Taras A., 2002) qizlar o‘g‘il bolalardan matematik va vizual qobiliyatlari bilan ustunroq
deb ta’kidlashadi. O‘g‘il bolalarda qizlarga qaraganda o‘ziga ishonch hissi kuchliroqdir.
Qiz bolalar bir xillikka asoslangan qiziqarsiz faoliyatni yengilroq qabul qilishadi.
O‘zgaruvchan muhitga tez moslashishadi. O‘g‘il bolalar har bir holatni umumiy tarzda
baholashsa, qizlar yaxshilab tekshirib, o‘rganib, keyin unga baho berishadi”. Pedagogik
ma’noda gender – o‘g‘il va qiz bolalarning murakkab ta’limiy sotsiomadaniy birligi
bo‘lib, ularning xatti-harakati, mentaliteti va emotsional xususiyatlari, o‘quv
faoliyatidagi o‘zaro teng va farqli jihatlarini o‘z ichiga oladi.
Ta’lim-tarbiya tizimida “gender” tushunchasi faqat qizlarga taalluqli emas,
chunki u o‘z xususiyatiga ko‘ra o‘g‘il va qiz bolalar orasidagi munosabatlarni tavsiflab
beradi. Mazkur tushuncha ta’lim jarayonida o‘g‘il va qiz bolalarning jinsiy
mansubligiga asoslanib taqsimlangan o‘quv faoliyatining bajarilishini ifodalaydi.
Pedagogikada bunday yondashuvning qaror topishi o‘g‘il va qiz bolalarga istiqbolda –
mikrosotsiumda ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-axloqiy jihatdan o‘zligini namoyon
qilish imkonini beradigan ko‘nikma va malakalarni shakllantirishdan iboratdir. Gender
pedagogikasiga oid tadqiqotlar o‘g‘il va qiz bolalarga kelajakda ijtimoiy hayotda erkak
va ayol sifatida qanday mavqeni egallash lozimligini o‘rgatishga yo‘naltirilishi kerak.
Bugungi kunda pedagogika fanida erishilayotgan eng muhim yutuqlardan biri
gender tenglik va farqlar asosida ta’lim berish imkoniyatlarining ochilayotganligidir.
Bu hodisa ta’limni gumanitarlashtirish nuqtai nazaridan ham alohida qimmatga ega.
Gender atamasi o‘g‘il va qiz bolalar orasidagi farq tushunchasini anglatadi.
Mazkur so‘zning ijtimoiy ma’nosi esa aksariyat hollarda o‘g‘il va qiz bolalarning
anatomik farqlarini ifodalaydi.
Antropolog Margaret Mid gender farqlar va o‘xshashliklarning biologik emas,
balki ijtimoiy, psixologik hamda pedagogik jihatdan hisobga olinishi lozimligini
ta’kidlab kelmoqda. Gender farqlar va o‘xshashliklarning butun tavsifi ta’lim
jarayonida o‘zgarib, rivojlanib boradi. Uni o‘zgartiruvchi asosiy vosita
tarbiyalanuvchilarning jinsiga mos ravishda differensiatsiyalashtirilgan aqliy hamda
jismoniy mehnatdir. Ijtimoiy-pedagogik omillar sifatida tarbiyalanuvchining toifasi,
yoshi e’tirof etilmoqda. Gender farqlar va o‘xshashliklarni hisobga olgan holda tashkil
etiladigan ta’lim jarayonida tarbiyalanuvchining ijtimoiy tajribasi aniq hisobga olinishi
lozim. Genderni belgilashga nisbatan mavjud yondashuvlar va nuqtai nazarlarning
xilma-xilligiga qaramay, ikkita konsepsiyani ajratib ko‘rsatish mumkin. Bu
konsepsiyalar quyidagilardan iborat:
1) genderning ijtimoiy tuzilishi nazariyasi;
2) gender tizimi nazariyasi.
Genderga ijtimoiy jihatdan bo‘lgan yondashuv quyidagilardan iborat bo‘ladi:
biologik nuqtai nazardan jins muayyan jamiyatda qaror topgan jinsga xos bo‘lgan
vazifalar va o‘g‘il hamda qiz bolalarning o‘ziga xos xatti-harakatlari, o‘zaro
hamkorligining ijtimoiy me’yorlari bilan bog‘liq bo‘lgan turli-tuman ko‘rinishlari.
O‘g‘il va qiz bolalarning o‘zaro hamkorligi tushunchasi I. Goffman tomonidan
kiritilgan bo‘lib, o‘g‘il va qiz bolalarning ma’naviy-madaniy qiyofalarini ifodalaydi.
Ushbu yondashuvga muvofiq ravishda gender muayyan jamiyatda qaror topgan
ijtimoiy munosabatlarning o‘lchovi sifatida namoyon bo‘ladi. Ta’kidlash lozimki,
gender munosabatlar tahlili mohiyatan jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy,
ma’naviy, ma’rifiy sohalardagi jinslararo munosabatlarining aniq manzarasini
ifodalaydi. Gender farqlar bilan bir qatorda gender o‘xshashliklarni ham hisobga olgan
holda ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etish muhim ahamiyatga ega.
Gender o‘xshashlik – o‘g‘il va qiz bolalar orasidagi aqliy-intellektual, madaniy,
ma’naviy, ijtimoiy o‘xshashlikni ifodalaydi. Qiz va o‘g‘il bolalar orasidagi o‘xshashlik
ularning o‘zaro hamkorligi jarayonida vujudga keladigan umumiy xususiyatlarning
pedagogik-psixologik interiorizatsiyasiga xizmat qiladi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, gender jinsga bog‘liq emas, balki ta’lim-tarbiya, ijtimoiy muhit
yordamida vujudga keladigan o‘xshashliklarga bog‘liq.
Gender farqlar shuni ifodalaydiki, unda biologik o‘ziga xoslik ijtimoiy-pedagogik
mohiyat kasb etadi. Bu esa, o‘z navbatida, tarbiyalanuvchilarni ijtimoiy-pedagogik
tasniflash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Rivojlangan jamiyatlarda anatomik jins
genderning asosi sifatida e’tirof etiladi.
Gender sohasidagi tadqiqotlarda bir jinsning ikkinchi jinsga nisbatan iyerarxiyasi,
yetakchiligi va hukmronligidan voz kechish g‘oyasi ifodalanishi lozim. Aks holda,
jinslararo tenglik va o‘ziga xoslik pedagogik jihatdan ta’minlanishi kerak. Bugungi
kunga kelib shu narsa tan olinganki, hech qanday boshqa tadqiqot va ta’lim
strategiyalari Yevropada, jumladan Amerikada akademik ta’lim tuzilmalarining
o‘zgarishiga bu qadar kuchli ta’sir ko‘rsata olmagan.
S. Bemning gender modeli nazariyasi gender mansublikni shakllantirishning
o‘ziga xos yo‘lini taklif etadi: “men” ajratish – “men” konsepsiyasini gender
chizmasiga assimilyatsiya qilish. Bolalarda gender o‘xshashlik 7 yoshda namoyon
bo‘ladi. Mutaxassislar, ayniqsa, o‘quv dasturlari va adabiyotlarning mualliflari buni
albatta hisobga olishlari lozim. K. Millet bir yarim yoshdan boshlab bolada gender
mansublik namoyon bo‘la boshlaydi, degan g‘oyani ilgari suradi. Bu esa gender
mansublik elementlarini passiv tarzda ongsiz o‘zlashtirish mexanizmlari bilan
bog‘liqdir, biroq shu davrdan boshlab bolada o‘zlik, ya’ni jinsiy mansublikka
asoslangan “men” qaror topa boshlaydi. Bolaning xatti-harakatlari, o‘g‘il va qiz
bolaning o‘ziga xosligi ustuvor tushunchalar asosida shakllana boshlaydi.
Ta’limda gender tenglik tamoyillarining o‘yin mashg‘ulotlari va erkin faoliyat
ko‘rsatish muhitida amalga oshirilishi ta’minlanadi. Bunda o‘zaro hurmat va
muloyimlik ustuvorlik qiladi. Tarbiyachi va tarbiyalanuvchilar o‘zaro hamkorlikda
o‘zgarishlarni rejalashtiradilar, muvaffaqiyatlarni nazorat qilib rag‘batlantiradilar,
mavjud muammolarni muhokama qilib, ularni hal etish choralarini izlaydilar. Shuning
uchun ham ta’lim jarayoni ochiqlik, moslashuvchanlik, ilg‘or tajribalardan foydalanish
va muqobil yechimlarni izlashni taqozo etadi. Bu esa tanqidiy fikrlash, ijod erkinligi
va insoniy sifatlarni qadrlashga undaydi.
Ota-onalar tomonidan boshlangan o‘g‘il va qiz bolalarni ijtimoiy shakllantirish
jarayonini, ularga xos bo‘lgan faoliyat to‘rini qaror toptirish maktabda, birinchi
navbatda, mehnat darslarida davom ettiriladi.
Tarbiyalanuvchilarga gender tenglik va farqlar asosida ta’lim-tarbiya berishda
tarbiyachining shaxsiy namunasi, nutqi, xatti-harakatlari alohida ahamiyatga ega.
Tarbiyalanuvchilar genderning turli shakllari to‘g‘risidagi ma’lumotga ega bo‘lishlari
uchun maqsadga muvofiq keladigan axborot muhiti yaratilishi zarur. O‘quv jarayonida
gender tenglik va farqlarni hisobga olgan holda interfaol ta’lim metodlarini qo‘llash,
ko‘rgazmalar, stendlar, plakatlar, audio hamda videovizual vositalardan foydalanish
imkonini beradigan ta’lim muhitini yaratish lozim.
O‘g‘il va qizlarga xos xislatlar shakllanishida o‘quv jarayoni muhim ahamiyatga
ega. Aniqlanishicha, bog‘cha tarbiyachilari o‘g‘il bolalar nutqi va fikrini qizlarnikiga
nisbatan ko‘proq rag‘batlantirar ekanlar. Hatto bog‘cha tarbiyachilari qiz bola
shikoyatiga ko‘ra o‘g‘il bolalar arziga ko‘proq quloq tutadilar. Buning natijasida qizlar
ijtimoiy faollik zarurligini o‘g‘il bolalarga nisbatan tezroq anglab yetadilar.
Maktabgacha katta yoshdagi bolalarda gender madaniyatni shakllantirish muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, bolaning katta kishilar, boshqa jins vakillari bilan
munosabatlarida qaror topadi. Shaxslararo munosabatlarga kirishish, mazkur
jarayonda o‘zining o‘rnini bilish o‘g‘il va qiz bolalarda individuallikning turli
sohalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi va ularning gender ijobiy yoki salbiy
gender ijtimoiylashuvi uchun shart-sharoit yaratadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Tadqiqot natijalari ijtimoiy-madaniy an’analar vositasida maktabgacha katta
yoshdagi bolalarda gender madaniyatni shakllantirish samaradorligidan guvohlik
beradi. Ijtimoiy-madaniy an’analar (xalq og‘zaki ijodi, badiiy madaniyat) san’at va
madaniyatning tarkibiy qismi sifatida maktabgacha katta yoshdagi bolalarni
tarbiyalashda muhim o‘rin tutadi. Ijtimoiy-madaniy an’analar vositasida maktabgacha
katta yoshdagi bolalarda gender madaniyatni shakllantirish ma’naviyatsizlik va
emotsional ojizlikka qarshi o‘ziga xos immunitet vazifasini bajaradi.
Tahlillar asosida o‘quvchilarida kreativlikni rivojlantirishga gender yondashuvni
tatbiq etishning quyidagi o‘ziga xosliklari aniqlashtirildi:
1. Demokratlik o‘quvchilarga ta’lim-tarbiya berish va ijtimoiy hayotda
ularning teng huquqligini ta’minlaydi, ular biri-biriga qarama-qarshi qo‘yilmaydi,
hamkorlik munosabatlari asosida birgalikda harakat qilishadi.
2. Tabiat bilan uyg‘unlik. O‘g‘il va qiz bolalarning shaxsiy tengligi hayotiy
faoliyat jarayonida ularning biologik va fiziologik o‘ziga xosliklari va farqlarini inkor
etilishini bildirmaydi. Farqlarning qabul qilinishi o‘z jinsining vakili sifatida ijtimoiymadaniy faoliyatda maktabgacha katta yoshdagi bolalarning qobiliyatlarini to‘liq
namoyon qilishlari uchun ta’limning turli shakl, metod va vositalaridan foydalanishni
talab etadi;
3. Vaqt me’yorlariga rioya qilish. Ta’limga gender yondashuvda tarbiyachi va
ota-onalar harakatining birligi muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur qoida oila bilan
o‘zaro birgalikdagi faoliyat ta’lim va tarbiyaning maqsad, vazifalariga mos ravishda
bolalarga talab va hurmatning birligi, bola huquqlarini hurmat qilishni talab etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Xolmatova, M. (2002) Oilaviy munosabatlar madaniyati va sog‘lom avlod
tarbiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston. - 216 b.
2. Atabaeva, N. (2020) Shaxsda altruizm rivojlanishining psixologik
xususiyatlari. – Toshkent. - 140 b.
3. Baratova, Y. (2021) Pedagogikaning korreksion-rivojlantiruvchi faoliyati //
Журнал Педагогики и психологии в современном образовании, 1(4).
https://natscience.jdpu.uz/index.php/ppmedu/article/view/4519
4. Qodirova O. (2021) Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ qobiliyatlarni
rivojlantirishda o‘qituvchining roli. https://cyberleninka.ru/article/n/boshlangich-sinfoquvchilarida-kreativ-qobiliyatlarni-rivojlantirishda-oqituvchining-roli
5. Samandarova, G. (2023) Gender yondashuv asosida maktab o‘quvchilarini
kasbga yo‘naltirish masalalari. https://cyberleninka.ru/article/n/gender-yondashuvasosida-maktab-oquvchilarini-kasbga-yo-naltirish-masalalari
6. Kим Л. (2002) Практические аспекты гендерной педагогики. – Мурманск.
-180 с.
7. Пономарев, Я. (2008) Психология творчества. – Москва: Наука.
8. Amabile T. (1996) Creativity in context: Update to the social psychology of
creativity. Boulder, CO: Westview Press.
9. Runco M., & Jaeger G. (2012) The standard definition of creativity. Creativity
Research Journal, 24(1), 92-96. https://doi.org/10.1080/10400419.2012.650092
10. Davies D., Jindal-Snape D., Collier C., Digby R., Hay P., & Howe A. (2013)
Creative learning environments in education – A systematic literature review. Thinking
Skills and Creativity, 8, 80-91. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2012.07.004
REFERENCES:
1. Xolmatova, M. (2002) Oilaviy munosabatlar madaniyati va sog‘lom avlod
tarbiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston. - 216 b. (In Uzbek)
2. Atabaeva, N. (2020) Shaxsda altruizm rivojlanishining psixologik
xususiyatlari. – Toshkent. - 140 b. (In Uzbek)
3. Baratova, Y. (2021) Pedagogikaning korreksion-rivojlantiruvchi faoliyati //
Jurnal Pedagogiki i psixologii v sovremennom obrazovanii, 1(4).
https://natscience.jdpu.uz/index.php/ppmedu/article/view/4519 (In Uzbek)
4. Qodirova O. (2021) Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ qobiliyatlarni
rivojlantirishda o‘qituvchining roli. https://cyberleninka.ru/article/n/boshlangich-sinfoquvchilarida-kreativ-qobiliyatlarni-rivojlantirishda-oqituvchining-roli (In Uzbek)
5. Samandarova, G. (2023) Gender yondashuv asosida maktab o‘quvchilarini
kasbga yo‘naltirish masalalari. https://cyberleninka.ru/article/n/gender-yondashuvasosida-maktab-oquvchilarini-kasbga-yo-naltirish-masalalari (In Uzbek)
6. Kim L. (2002) Prakticheskie aspekti gendernoy pedagogiki. – Murmansk. -180
s. (In Russian)
7. Ponomarev, Ya. (2008) Psixologiya tvorchestva. – Moskva: Nauka. (In
Russian)
8. Amabile T. (1996) Creativity in context: Update to the social psychology of
creativity. Boulder, CO: Westview Press.
9. Runco M., & Jaeger G. (2012) The standard definition of creativity. Creativity
Research Journal, 24(1), 92-96. https://doi.org/10.1080/10400419.2012.650092
10. Davies D., Jindal-Snape D., Collier C., Digby R., Hay P., & Howe A. (2013)
Creative learning environments in education – A systematic literature review. Thinking
Skills and Creativity, 8, 80-91. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2012.07.004