TURIZM - O‘ZBEKISTONDA IQTISODIY FAROVONLIKNING
ASOSIY OMILI
TOURISM IS THE MAIN FACTOR OF ECONOMIC WELFARE IN
UZBEKISTAN
ТУРИЗМ – ГЛАВНЫЙ ФАКТОР ЭКОНОМИЧЕСКОГО
БЛАГОСОСТОЯНИЯ В УЗБЕКИСТАНЕ
Astanakulov Olim Tashtemirovich
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi
“Islom iqtisodiyoti va moliyasi, ziyorat turizmi” kafedrasi mudiri, DSc, prof.
Tel: +998 99 000-03-97
astanakulov@gmail.com
Annotatsiya: Turizm O‘zbekiston iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi bo‘lib,
iqtisodiy o‘sish va rivojlanishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Global pandemiya keltirib
chiqargan qiyinchiliklarga qaramay, turizm sektori tezda tiklanib, qiyinchiliklarga
chidamliligini ko‘rsatmoqda. Ushbu maqolada turizmning mamlakat iqtisodiy
farovonligining asosiy omili sifatidagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi, uning o‘sish
yo‘nalishi va sanoatdagi tendensiyalari tahlil qilinadi. Maqolada sayyohlar uchun
diqqatga sazovor joylar, bozorlar va ularning salohiyatiga e’tibor qaratilib, turizmning
iqtisodiyotning turli tarmoqlariga ta’siri va uning umumiy farovonlikka qo‘shgan
hissasi ko‘rib chiqiladi. Turizmning boshqa tarmoqlar bilan o‘zaro bog‘liqligini hamda
uning daromad va bandlik imkoniyatlarini oshirishdagi rolini o‘rganish orqali ushbu
maqolada O‘zbekistonda barqaror iqtisodiy o‘sish va farovonlik uchun turizm
sektoridan foydalanish muhimligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar: turizm, tur, sayyoh, ziyorat, ziyoratgoh, turistik bozor, turistik
obyekt, turistik resurs, turistik salohiyat.
Annotation: Tourism is a vital component of the economy in Uzbekistan,
playing a crucial role in driving economic growth and development. Despite the
challenges posed by the global pandemic, the tourism sector is rebounding quickly and
showing resilience in the face of adversity. This article examines the significance of
tourism as a key factor in the economic prosperity of the country, analyzing its growth
trajectory and trends within the industry. With a focus on tourist attractions, markets,
and their potential, the article delves into the impact of tourism on various sectors of
the economy and its contribution to overall welfare. By exploring the
interconnectedness of tourism with other industries and its role in driving revenue and
employment opportunities, this article underscores the importance of leveraging the
tourism sector for sustained economic growth and prosperity in Uzbekistan.
Key words: tourism, tour, tourist, pilgrimage, shrine, tourist market, tourist
site, tourist resource, tourist potential.
Аннотация: Туризм является жизненно важным компонентом экономики
Узбекистана, играющим решающую роль в обеспечении экономического роста
и развития. Несмотря на проблемы, вызванные глобальной пандемией,
туристический сектор быстро восстанавливается и демонстрирует устойчивость
перед лицом невзгод. В данной статье рассматривается значение туризма как
ключевого фактора экономического процветания страны, анализируются
траектория его роста и тенденции внутри отрасли. Сосредоточив внимание на
туристических достопримечательностях, рынках и их потенциале, статья
углубляется в влияние туризма на различные сектора экономики и его вклад в
общее благосостояние. Исследуя взаимосвязь туризма с другими отраслями
промышленности и его роль в обеспечении доходов и возможностей
трудоустройства, данная статья подчеркивает важность использования
туристического сектора для устойчивого экономического роста и процветания в
Узбекистане.
Ключевые слова: туризм, тур, турист, паломничество, святыня,
туристский рынок, туристский объект, туристский ресурс, туристский
потенциал.
KIRISH
Turizm ko‘plab mamlakatlar, jumladan, O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishi
uchun tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Iqtisodiy o‘sishning asosiy omili sifatida
turizm nafaqat yangi ish o‘rinlari yaratib, investitsiyalarni jalb qiladi, balki
iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarini ham rivojlantirish uchun katalizator bo‘lib xizmat
qiladi. (Cárdenas-García P., Pulido-Fernández J., 2019: 2082-2108) Bu, ayniqsa,
iqtisodiy rivojlanish vositasi sifatida turizm salohiyati katta ahamiyatga ega bo‘lgan
O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun to‘g‘ri keladi. Boy madaniy
meros, tarixiy joylar va tabiiy go‘zallikka ega O‘zbekiston o‘zining iqtisodiy
farovonligini oshirish uchun turizmning afzalliklaridan yanada ko‘proq foydalanish
imkoniyatiga ega.
Xalqaro turizmning jadal rivojlanishi O‘zbekistonning iqtisodiy yuksalishi va
ijtimoiy-madaniy rivojlanishi uchun noyob imkoniyatlar yaratadi. Har yili millionlab
sayyohlar yangi taassurotlar izlab mamlakatga tashrif buyurishadi va turizm
O‘zbekiston uchun eng muhim daromad manbalaridan biriga aylandi. Davlat turizm
infratuzilmalariga investitsiya kiritish va turizmni rivojlantirishda davom etar ekan, bu
sanoat mamlakatning iqtisodiy farovonligida tobora muhim rol o‘ynaydi.8 Turizm
yangi ish o‘rinlarini yaratish va investitsiyalarni jalb qilish salohiyatiga ega.
Iqtisodiyotning boshqa tarmoqlari o‘sishini rag‘batlantirish, pirovardida
O‘zbekistonning har tomonlama rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
O‘zbekistonning turizm sohasi mamlakatning ayrim iqtisodiy muammolarini hal
qilish imkoniyatiga ega. Turizmning strategik rivojlanishi iqtisodiyotning
diversifikatsiyasiga, ish o‘rinlari yaratilishiga va ishsizlikning qisqarishiga olib keladi.9
Turizmdan olingan daromadlar O‘zbekistonni rivojlantirish, uning salohiyatidan to‘liq
foydalanish va mamlakatning umumiy farovonligi uchun maksimal foyda keltirish
uchun aniq strategiyalarni belgilab olishimiz zarur. Buning uchun turizm
industriyasining bugungi holatini o‘rganish, takomillashtirish yo‘nalishlarini aniqlash
va barqaror rivojlanish uchun maqsadli tashabbuslarni qo‘llashimiz kerak.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Turizmning O‘zbekistonning iqtisodiy farovonligiga taʼsiri va salohiyatini yanada chuqurroq o‘rganish uchun turizm sohasining asosiy ko‘rsatkichlarining har
tomonlama statistik tahlili o‘tkazildi. Ushbu tahlil tegishli davlat organlari tomonidan
taqdim etilgan rasmiy statistik maʼlumotlarga asoslanadi. Asosiy eʼtibor so‘nggi bir
necha yil ichida mamlakatimizga turistlar kelishi dinamikasini, iqtisodiyotdagi turistik
tushumlar tarkibini, turistik oqimni shuningdek, o‘rtacha turistik to‘lov, qolish muddati
va asosiy yo‘nalishlar kabi muhim ko‘rsatkichlarni o‘rganishga qaratiladi. Statistik
tahlildan tashqari, turizmni rivojlantirish siyosati va unda davlatning roli chuqur
o‘rganiladi. Turizm sektorining o‘sishini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan joriy va
barqaror o‘sish uchun maqsadli tashabbuslarni taklif qilishni o‘z ichiga oladi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Ilmiy adabiyotlarda turizm va iqtisodiy o‘sishning sabab-oqibat bog‘liqligini
o‘rganish borasida katta hajmda emperik tadqiqotlar olib borilgani izlanishlar
davomida ma’lum bo‘ldi. Shu bilan birga, olib borilgan tadqiqotlarda turizm
rivojlanishining investitsiya, qishloq xo‘jaligi hamda infratuzilmaning rivojlanishi,
shuningdek kambag‘allik darajasi o‘rtasidagi sabab-oqibat bog‘liqligi masalalari kam
o‘rganilgan. Turizm va iqtisodiy o‘sish, hamda qishloq xo‘jaligi rivojlanishi,
kambag‘allikni qisqartirish o‘rtasidagi sabab-oqibat bog‘liqligini o‘rganishga
bag‘ishlangan tadqiqotlar muayyan mintaqa, mamlakat, maʼlum davr, maʼlumotlar
to‘plami va metodologiyaga qaratilgan. Shu bilan birga, turizm iqtisodiyotning turli
sohalari rivojlanishiga turtki bo‘luvchi dinamik tarmoq ekanligini taʼkidlamoq zarur.
Turizmning iqtisodiy o‘sishga taʼsiri rivojlanayotgan mamlakatlarda rivojlangan
8 https://thediplomat.com/2022/04/tourism-in-uzbekistan-after-the-pandemic-a-new-strategy/
9 https://thediplomat.com/2022/04/tourism-in-uzbekistan-after-the-pandemic-a-new-strategy/
mamlakatlarga nisbatan ustunroq xususiyatga ega. (Nene G., Taivan A., 2017: 155-
169) Turizm rivojlanishiga bandlikni taʼminlash daromad o‘sishiga taʼsir etuvchi omil
sifatida qaraladi. (Nissan E., Galindo M., Méndez M., 2011: 1567-1572) Turizm
tovarlar savdosi va kapital tovarlar importi, zarur xizmatlar ko‘rsatish va ishlab
chiqarish tarmoqlari rivojlanishi asosida valyuta tushumi ortishiga olib keladi. (Ivanov
S., Webster C., 2013: 477-508) Shunday qilib, turizmning rivojlanishi iqtisodiyotning
turli tarmoqlariga multiplikativ taʼsir ko‘rsatadi.
Turizm sohasini yanada rivojlantirishning turli nazariy va amaliy jihatlari
xorijlik va mahalliy iqtisodchi olimlar, amaliyotchi ekspertlar ilmiy ishlari hamda
hisobot maʼruzalarida muhim tadqiqot predmeti sifatida tadqiq etilgan.
Jumladan, xorijlik olim A. Menyaylov “Turizm iqtisodiy integratsiya va
globalizatsiya omili sifatida” nomli maqolasida turizmning kiruvchi mamlakat uchun
ahamiyati, foyda va zararlarini ochib bergan. (Menyaylov A., 2016: 79-81) A.
Barlibayev, V. Axmetov “Turizmning qishloq xo‘jaligini diversifikatsiya qilishdagi
o‘rni” maqolasida turistik faoliyatning turli iqtisodiy sektorlarning jadal rivojlanishi,
xususan, qishloq xo‘jaligining diversifikatsiyasidagi ahamiyatiga urg‘u berilgan.
(Barlibayev A., Axmetov V., Nasirov G., 2009: 105-111) O. Kazanseva “Turizm milliy
iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi omili sifatida” nomli maqolasida
mamlakatlarning turizmni rivojlantirishga bo‘lgan qiziqishlarini izohlash bilan bir
qatorda, sektor rivojlanishi mamlakatning iqtisodiyoti o‘sishiga olib kelishini
isbotlagan. (Kazanseva O., 2010: 17-22)
G. Arslanovaning fikriga ko‘ra: “Turizm mahalliy infrastrukturani rivojlantirish,
qo‘shimcha ish o‘rinlarini yaratish, xizmatlar sektorining o‘sishiga turtki bo‘lishi
mumkin”. (Arslanova G., 2016: 1061-1070) Y. Syao turizmni sayohatchining notijorat
va kasbga bog‘liq bo‘lmagan vaqtinchalik va ixtiyoriy, doimiy yashash joyini
o‘zgartirish bilan bog‘liq munosabatlar va xizmatlar to‘plami sifatida taʼriflaydi. (Xiao
Y., 2022: 109-125) G.M. Shadiyeva, N.B. Shanazarova va S.M. Arslanbekovlar esa,
turizm tushunchasini alohida bir mamlakat milliy iqtisodiyoti, milliy iqtisodiyotning
butun jahon xo‘jaligi bilan aloqalari doirasida alohida elementlar o‘rtasidagi turli
bog‘liqliklarga ega bo‘lgan yirik iqtisodiy tizim sifatida shakllantiradi. (Shadiyeva G.,
Baratovna S., Muminovich A., 2022: 3166-3177)
Mahalliy olimlarning so‘nggi yillarda chop ettirgan ilmiy ishlari ham diqqatga
molik. Z.I. Usmonova tomonidan eʼlon qilingan ilmiy ishlarda turistik rekreatsion
xizmatlarning rivojlanish tendensiyalari tahlil qilingan. (Usmanova Z., 2018: 17-19)
J.N. Abiyev milliy iqtisodiyotda turizm tarmog‘ini rivojlantirishning iqtisodiy
jihatlarini tadqiq etgan. (Abiyev J., 2019: 11- 14)
Taʼkidlash lozimki, so‘nggi yillarda turizmning mamlakat iqtisodiyotidagi
ahamiyati, turizm sohasida davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlari va jozibador
muhitni shakllantirish masalalari iqtisodchi olimlar o‘rtasida qisman bayon etilgan.
Bizningcha, hozirgi vaqtda xalqaro turistik xizmatlarning rivojlanish dinamikasi
tahlilini olib borib, sohada amalga oshirilayotgan davlat siyosati samaradorligiga
eʼtibor qaratish muhim ahamiyatga ega.
TAHLIL VA NATIJALAR
Bugungi kunga kelib mehmondo‘stlik sanoati jahon iqtisodiyotining muhim
sektorlaridan biriga aylandi. Mamlakatlar o‘zining turistik salohiyatidan unumli
foydalangan holda savdo, transport, aloqa, qishloq xo‘jaligi, qurilish, isteʼmol
tovarlarini ishlab chiqarish kabi muhim sektorlarini rivojlantirishga erishishi mumkin.
Xalqaro miqyosda turizmning rivojlanishiga eʼtibor beradigan bo‘lsak, turizm
va rekreatsiya sohasi nafaqat rivojlangan mamlakatlar, balki mintaqalarning yalpi ichki
mahsuloti tarkibida mazkur sektorning ulushi katta ekanligiga guvoh bo‘lishimiz
mumkin. Yalpi ichki mahsuloti tarkibida turizm yetakchi o‘rinni egallagan
mamlakatlarning aksariyatini orol mamlakatlar, ekoturizmda yuqori salohiyatli yoki
boy tarixga ega bo‘lgan davlatlar tashkil etadi. (Astanakulov O., Soxibova M., 2023:
346–353) Misol uchun, Karib dengizida joylashgan aksariyat mamlakatlar, Okeaniya
mamlakatlari, shu bilan birga, Yevropaning bir qator mamlakatlari: Fransiya, Gretsiya,
Ispaniya, Italiya, bundan tashqari, Misr va boshqa ko‘plab mamlakatlarning
iqtisodiyotida turizm asosiy daromad manbai hisoblanadi.
Statista – maʼlumotlarni jamlash va tahrirlashga ixtisoslashtirilgan onlayn
platformasining 2023-yil yakuniga oid maʼlumotlariga ko‘ra, sayohat va turizm
bozoridan daromadi eng yirik daromadga ega bo‘lgan davlat AQSH bo‘lib, daromadi
190,39 milliard AQSH dollarini tashkil etdi. Keyingi o‘rinni esa Xitoy egalladi,
mamlakatning turizm sektoridan olgan daromadi qariyb 154,02 milliard AQSH
dollariga yetdi. 1-jadvalda 2023-yilda sayohat va turizm bozoridan eng ko‘p daromad
olgan 10 ta mamlakat berilgan.
Mamlakatimizda ham xalqaro va ichki turizmni rivojlantirish, mavjud turistik
salohiyat va resurslardan samarali foydalanish dolzarb ahamiyatga ega. 2023-yilning
29-mart kuni turizm salohiyatini oshirish masalalari muhokamasi yuzasidan bo‘lib
o‘tgan videoselektor yig‘ilishida Prezident Shavkat Mirziyoyev turizm ham iqtisodiy,
ham ijtimoiy-madaniy ahamiyatga ega keng qamrovli soha ekanligi, shuningdek, kam
xarajat bilan ko‘p ish o‘rinlarini yaratish imkonini bera olishini alohida taʼkidladi.
Bundan tashqari, 2023-yilda qabul qilingan “O‘zbekiston – 2030” strategiyasida
turizm sohasiga alohida urg‘u berilgan va amalga oshirilishi lozim bo‘lgan choratadbirlar belgilab qo‘yilgan.
1-jadval
2023-yilda sayohat va turizm bozoridan eng ko‘p daromad olgan mamlakatlar 10
№ Mamlakat Daromad (mlrd $)
190,39
1. AQSh 154,02
66,23
2. Xitoy 40,28
39,14
3. Germaniya 25,46
22,16
4. Yaponiya 19,86
19,69
5. Buyuk Britaniya 16
6. Ispaniya
7. Italiya
8. Hindiston
9. Fransiya
10. Kanada
O‘zbekistonda turizmning bir qancha yo‘nalishlarini rivojlantirish uchun
yetarlicha salohiyat va resurslar mavjud. So‘nggi yillarda ushbu sektorning o‘sish
surʼatlarini jadallashtirish strategik ahamiyat kasb etmoqda. Zero, yurtimiz o‘zining
tarixiy-meʼmoriy yodgorliklari, iqlimi va o‘ziga xos boy tarixi bilan sayyohlar
eʼtiborini tortadi. Mamlakat hududida joylashgan meʼmoriy yodgorliklar alohida
o‘ringa ega. Xivadagi Ichan qalʼa majmuasi, Buxorodagi tarixiy markazlar, Shahrisabz
va Samarqand shaharlari YUNESKOning “Butunjahon merosi” maxsus ro‘yxatidan
joy olgan.
Bundan tashqari, geografik jihatdan qulay joylashuv bu yerda zamonaviy
qulayliklar va yovvoyi tabiatning uyg‘unligini taʼminlay oladigan aktiv sayohatlarni
amalga oshirish imkoniyatini beradi. Respublika hududida har qanday tabiat
landshaftlari, jumladan, tog‘, vodiy, cho‘l, daryo va ko‘llarni uchratish mumkin. Shu
bilan bir qatorda, G‘arbiy Tyan-Shan tog‘lari bo‘ylab piyoda yurish, alpinistlar va
chang‘ichilar uchun ekstremal turlarni taklif etish mumkin.
Mamlakatimiz iqtisodiyotida turizmning o‘rni va rolini uning yalpi ichki
mahsulot tarkibidagi ulushiga qarab ham baholashimiz mumkin. 1-rasmda 2016–2022-
yillar kesimida turizmning mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi ulushi foizda
keltirilgan.
2016-yilda mamlakatda turizm faoliyatining mamlakat YAIMdagi ulushi 2,1
foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2017–2019-yillarda mazkur ko‘rsatkich 2,5-2,6 %
oralig‘ida bo‘lgan. Biroq, pandemiya ushbu ko‘rsatkichning pasayishiga sabab bo‘ldi.
10 https://www.statista.com/ ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi
2.5 2.5 2.6
2.3 2.3
2.1 2.022
2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022
1-rasm. 2016-2022-yillar kesimida turizmning O‘zbekiston yalpi ichki mahsulotidagi
ulushi (foizda)11
2023-yilda mamlakatimizning turistik salohiyatini oshirish bo‘yicha yangi tizim
joriy qilinishi eʼlon qilindi, jumladan, har bir viloyatning “tashrif qog‘ozi”ni ishlab
chiqish, turistik mavsumni uzaytirish, mamlakat turistik salohiyatini jahonga targ‘ib
qilish uchun 100 milliard so‘m ajratish chora-tadbirlari belgilab berildi.
O‘zbekistonda turizm faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlari 2-jadvalda keltirilgan.
Unga ko‘ra, mamlakatga tashrif buyurgan xorijiy turistlar oqimi 2016-yildan 2020-
yilgacha bo‘lgan davr mobaynida yildan-yilga o‘sib bordi. Xususan, 2016-yilda
O‘zbekistonga xorijdan tashrif buyurgan turistlar soni 2,03 mln nafarni tashkil qilgan
bo‘lsa, 2019-yilda bu ko‘rsatkich 6,75 millionga, 2016-yilga nisbatan qariyb 3,3
barobarga o‘sishni qayd etgan. 2020-yilda mamlakatga jami 1,5 mln sayyoh tashrif
buyurdi, bu undan oldingi yilga nisbatan 4,5 barobar pasayish demakdir.
2021-yilda dunyodagi cheklovlarning kamayishi natijasida 1,88 mln kishi
O‘zbekistonga sayohatni amalga oshirdi. 2022-yilda ushbu ko‘rsatkich 5,2 mln.ga
yetdi va 2021-yilga nisbatan 2,7 barobar o‘sish kuzatildi. Jadvaldagi ichki turistlar
sonini tahlil qiladigan bo‘lsak, 2016-yilda 8,9 mln, 2017-yilda 10,6 mln, 2018-yilda
12,5 mln, 2019-yilga kelib esa 14,7 mln.ni tashkil etgan. 2019-yildagi ichki turistlar
soni 2016-yilnikiga nisbatan o‘sishi 65% ni tashkil etgan.
Ushbu davr mobaynida turizm sohasida band bo‘lganlarning sonida ham ijobiy
tendensiya kuzatilgan. 2016-yilda turizm sektorida band ishchilar soni 170,9 ming
kishini tashkil etgan bo‘lsa, 2019-yilda ushbu ko‘rsatkich 260,1 ming kishiga yetdi.
2020-yilda ushbu sektorda band bo‘lganlarning soni qariyb 23% ga kamaydi.
Turizmni intensiv yoki ekstensiv rivojlantirish mumkin bo‘lib, intensiv
11 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi maʼlumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi.
rivojlantirishda asosiy eʼtibor turistlarning xarajatini oshirish, boshqacha qilib
aytganda, mavjud sayyohlar hajmini saqlagan holda, ularning mezbon mamlakatda
qolish vaqtini uzaytirish orqali turizmdan tushgan tushumni oshirish nazarda tutiladi.
Turizmni ekstensiv rivojlantirishda esa turistik oqim hajmini oshirish natijasida
turizmdan tushgan daromadni oshirish nazarda tutiladi.
2-jadval
O‘zbekistonda turizm faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlari 12
№ Ko‘rsatkichlar O‘lchov 2017 2018 2019 2020 2021 2022
birligi
1 YAIM mlrd. so‘m 317476,4 426641 532712,5 605514,9 738425,2 888341,7
2 Xorijiy turistlar mln. nafar 2,69 5,35 6,75 1,5 1,88 5,2
mln. AQSh 531 1041,1 1313 260,9 422,1 1600,0
3 Eksport 10,6 12,5 14,7 11,43
dollari 5,2 8,4 3,5 15 5,16
4 Ichki turistlar mln. nafar 39,3 8,6 53,1 2 2,2 40,1
5 Chiqish turizmi mln. nafar 187,6 53,2 260,1 22,1 36,3 260,1
6 Mehmonxonaning 201 201,3 210
foiz
bandlik darajasi
7 Turizm sohasida ming nafar
band bo‘lganlar
Mamlakatimizda turizmni har ikki yo‘nalishda rivojlantirish lozim, zero mavjud
turistik resurslar potensialidan to‘laligicha foydalana olganimiz yo‘q. Misol uchun,
Xorazmda turistlarning o‘rtacha qolish muddati 2 kunni tashkil etsa, sarflaydigan
mablag‘i 220 AQSH dollarini tashkil etadi. Xorijdan tashrif buyurgan sayyohlar
Buxoro va Samarqandga nisbatan Xorazmda 2,5 barobar kam, biroq Xorazmda
turistlarni 3-4 kun olib qolish va 400-500 dollar xarajat qilishlari uchun barcha shartsharoitlar mavjud.
Bundan tashqari, 2022-yilda 31 ta tuman va 143 ta mahalla turizmga
ixtisoslashtirilgan va ularda alohida soliq tartibi o‘rnatilgan. Mazkur imkoniyatlardan
bugungi kungacha Forish, Urgut, Xo‘jayli, Payariq, Nurota tumanlari hamda Angren
shahri unumli foydalana olgan xolos. Temir yo‘ldan uzoq, infratuzilmasi yetarlicha
takomillashtirilmagan, chekka hududlarda joylashgan ushbu hududlarda ham turizmni
rivojlantirish imkoniyati yaratildi va ulardan unumli foydalanildi.
2023-yilda viloyatlarga biriktirilgan 11 ta oliygoh turizm obyektlari to‘g‘risida
maʼlumotlarni jamlab, xorijiy kontent yaratish joriy qilindi. Bunda 31 ta tuman va
mazkur tumanlarda joylashgan 143 ta turizm mahallasining tarixi, yodgorliklari va
turistik obyektlari kontentini yaratish, ular asosida kamida 12 tilda turistik paketlar
ishlab chiqish, turizm, iqtisodiyot, tarix, geografiya, servis, xorijiy tillar yo‘nalishlarida
12 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi maʼlumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi.
tahsil olayotgan talabalarning kamida 2 oylik amaliyotini ushbu tumanlarda tashkil
etish vazifalari belgilab berildi.
Hozirda mehmondo‘stlik sektorida ayollar, yoshlar va aholining kam
taʼminlangan qatlamlarini jalb etishga ko‘maklashadigan siyosat, strategiya va
dasturlarni aniqlash muhim ahamiyatga ega. Yoshlar uchun o‘quv kurslarini tashkil
etish, ular o‘z biznesini yo‘lga qo‘ya olishi uchun sharoitlar yaratib berish lozim. Oliy
taʼlim muassasalari va ilmiy tadqiqot markazlari tomonidan isteʼmolchilar ishonchini
mustahkamlashga qaratilgan tadqiqotlar o‘tkazishga ehtiyoj mavjud.
O‘zbekistonda turizmni barqaror rivojlantirish bir nechta ijtimoiy-iqtisodiy
muammolarga yechim bo‘la oladi. Turizm ish o‘rinlarini yaratishda eng qulay iqtisodiy
sektor hisoblanadi. Shuningdek, iqtisodiyotning bir qator tarmoqlari, xususan, qishloq
xo‘jaligi bilan bevosita bog‘liq. Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish, qishloq turizmini
rivojlantirish orqali turizmning yangi yo‘nalishlarini yaratish, nafaqat mamlakatimizda
iqtisodiy ko‘rsatkichlarning o‘sishi, balki dunyoning bir qator mamlakatlarida ochlik
muammosini bartaraf etish, mintaqalarda to‘g‘ri ovqatlanishni targ‘ib qilish mumkin.
Turizmning rivojlanishi nafaqat iqtisodiy o‘sish, balki bandlik va barcha uchun
munosib mehnatga hamda gender tengligiga hissa qo‘shadi. Sohani takomillashtirish
orqali barqaror infratuzilma, barqaror sanoatlashtirishga erishish, hamda
innovatsiyalarni keng targ‘ib qilishga erishish mumkin. Bundan tashqari, turizm
mamlakatlararo va mamlakat ichidagi mintaqalar o‘rtasidagi tengsizliklarni
kamaytirishga taʼsir qiladi. Shahar va aholi punktlarining ochiqligi, xavfsizligi,
ekologik barqarorligini taʼminlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, turizm mamlakat iqtisodiyoti uchun muhim
dvigatel bo‘lib, u nafaqat mamlakat, balki mintaqalarning samarali iqtisodiy
rivojlanishi uchun asos bo‘lishi mumkin. Turizmni rivojlantirish mamlakatda
iqtisodiyotga oid sektorlarning yangi shakllarini yaratish uchun katta salohiyatga ega
negiz hisoblanib, innovatsion ilmiy-texnik yo‘nalishlar paydo bo‘lishi va ularning
tijoriy takliflarini rag‘batlantiradi, taʼlim, fan, biznes sohasini bilvosita qo‘llabquvvatlaydi.
O‘zbekiston o‘zining boy tarixi, meʼmoriy obidalari, muqaddas qadamjolari
bilan turistlar uchun maʼnaviy ozuqa olish va izlanishlar uchun noyob manzillarni
taqdim etadi. Buxoroi sharifning muqaddas ziyoratgohlari, Imom Buxoriy, Hakim at-
Termiziy, Burhonuddin Marg‘inoniy kabi allomalar maqbaralarini ziyorat qilish yoki
qadimiy Samarqand, Xiva shaharlaridagi ziyoratgohlarni borib ko‘rish bilan sayyohlar
unutilmas taassurot olishlari va O‘zbekistonning madaniy merosini o‘rganib, uning
qadriga baho berishlari aniq. O‘zbek xalqining mehmondo‘stligi va samimiyligi
sayohatchilarning tashrifini chinakam unutilmas sayohatga aylantiradi. O‘zbekiston
sayyohlar uchun eshiklarini ochishda davom etar ekan, mamlakatda turizmni
rivojlantirish bilan dunyoning turli burchaklaridan keluvchi turistlarning sayohatini
mazmunli o‘tishi va maʼnaviy boy bo‘lishi uchun barcha sharoitlarni yaratishga tayyor.
Turizm bozorining turli segmentlariga yo‘naltirilgan turistik mahsulot va
xizmatlarni yanada rivojlantirish va shu asosda mamlakat iqtisodiyotining barqaror
o‘sishini taʼminlash maqsadida turizmning aynan mamlakatimiz uchun mos keladigan
turlari, xususan, madaniy-maʼrifiy, ziyorat, ekstremal va tog‘ turizmi turlarini
rivojlantirish doirasida eng ilg‘or va innovatsion texnologiyalar asosida qo‘shimcha
infratuzilma obyektlarini ishga tushirish, kino turizmni rivojlantirish uchun
respublikada tayyorlangan audiovizual mahsulotlar uchun xorijiy kinokompaniyalar
xarajatlarining bir qismini qoplab berish tartibini soddalashtirish, mahalla va
qishloqlardagi tabiat va urf-odatlardan kelib chiqib, turistik jozibadorlikni oshirish
maqsadida “Turizm mahallasi”, “Turizm qishlog‘i” va “Turizm ovul”larining tashkil
qilinishini kengaytirish, turizmni yanada rivojlantirish maqsadida avtomagistral
yo‘llari bo‘ylab “O‘zbekiston turizm magistrali” turizm transport koridori tashkil
etilishini jadallashtirish zarur.
O‘zbekiston turizmni rivojlantirish va ziyoratgohlarini targ‘ib qilishda davom etar
ekan, nafaqat maʼnaviy qoniqish, balki yaxlit va hayajonli sayohat izlayotganlar uchun
markazga aylanishi mumkin. Mamlakatning o‘z merosini asrab-avaylash va
mehmondo‘stligi O‘zbekistonda turizmni bundan buyon ham gullab-yashnashi va turli
qatlamlar vakillarini jalb qilishni taʼminlaydi, bu esa mazmunli madaniyatlararo
almashinuv va shaxsiy o‘zgarishlarni rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Abiyev, J.N. (2019) Milliy iqtisodiyotda turizm tarmog‘ini rivojlantirishning
tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish. Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha
falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan dissertatsiya
avtoreferati. Samarqand.
2. Cárdenas-García, P.J., & Pulido-Fernández, J.I. (2019). Tourism as an
economic development tool. Key factors. Current Issues in Tourism, 22(17), 2082-
2108.
3. Ivanov, S. H., & Webster, C. (2013). Tourism’s contribution to economic
growth: a global analysis for the first decade of the millennium. Tourism Economics,
19(3), 477-508.
4. Nene, G., & Taivan, A. (2017). Causality between tourism and economic
growth: Evidence from Sub-Saharan Africa (SSA). The Journal of Developing Areas,
51(2), 155-169.
5. Nissan, E., Galindo, M. A., & Méndez, M. T. (2011). Relationship between
tourism and economic growth. The Service Industries Journal, 31(10), 1567-1572.
6. Shadieva, G.M., Baratovna S.N., Muminovich, A.S. (2022) Theoretical
Foundations of National Tourism and Competitiveness // Specialusis Ugdymas. – Т. 2.
– No. 43, 3166-3177.
7. Usmanova, Z.I. (2018) O‘zbekistonda turistik-rekreatsion xizmatlarni
rivojlantirish xususiyatlari va tendensiyalari. Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa
doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan dissertatsiya avtoreferati.
Samarqand.
8. Xiao Y. et al. (2022) Assessment of coordinated development between
tourism development and resource environment carrying capacity: A case study of
Yangtze River economic Belt in China // Ecological Indicators. – Т. 141, 109-125.
9. Aстанакулов, О., & Сохибова, М. (2023). Халқаро туристик
хизматларнинг ривожланиши динамикаси ва тенденцияларининг таҳлили.
Iqtisodiyot va taʼlim, 24(5), 346–353. https://doi.org/10.55439/ECED/vol24_iss5
10. Арсланова, Г.Х. (2016) Роль индустрии туризма в экономике региона //
Российское предпринимательство. – Т. 17. – No. 8. – С. 1061-1070.
11. Барлыбаев, А.А., Ахметов, В.Я., Насыров, Г.М. (2009) Туризм как
фактор диверсификации сельской экономики // Проблемы прогнозирования. –
No. 6. – С. 105-111.
12. Казанцева, О.И. (2010) Туризм как фактор устойчивого развития
национальной экономики // Географія та туризм. – 2010. – No. 4. – С. 17-22.
13. Меняйлов, А.А. (2016) Туризм как фактор экономической интеграции
и глобализации // Новая наука: история становления, современное состояние,
перспективы развития. – С. 79-81.
14. https://www.statista.com/
15. https://thediplomat.com/2022/04/tourism-in-uzbekistan-after-the-pandem
ic-a-new-strategy/
REFERENCES:
1. Abiyev, J.N. (2019) Milliy iqtisodiyotda turizm tarmog‘ini rivojlantirishning
tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish. Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha
falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan dissertatsiya
avtoreferati. Samarqand. (In Uzbek)
2. Cárdenas-García, P.J., & Pulido-Fernández, J.I. (2019). Tourism as an
economic development tool. Key factors. Current Issues in Tourism, 22(17), 2082-
2108.
3. Ivanov, S. H., & Webster, C. (2013). Tourism’s contribution to economic
growth: a global analysis for the first decade of the millennium. Tourism Economics,
19(3), 477-508.
4. Nene, G., & Taivan, A. (2017). Causality between tourism and economic
growth: Evidence from Sub-Saharan Africa (SSA). The Journal of Developing Areas,
51(2), 155-169.
5. Nissan, E., Galindo, M. A., & Méndez, M. T. (2011). Relationship between
tourism and economic growth. The Service Industries Journal, 31(10), 1567-1572.
6. Shadieva, G.M., Baratovna S.N., Muminovich, A.S. (2022) Theoretical
Foundations of National Tourism and Competitiveness // Specialusis Ugdymas. – T. 2.
– No. 43, 3166-3177.
7. Usmanova, Z.I. (2018) O‘zbekistonda turistik-rekreatsion xizmatlarni
rivojlantirish xususiyatlari va tendensiyalari. Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa
doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan dissertatsiya avtoreferati.
Samarqand. (In Uzbek)
8. Xiao Y. et al. (2022) Assessment of coordinated development between tourism
development and resource environment carrying capacity: A case study of Yangtze
River economic Belt in China // Ecological Indicators. – T. 141, 109-125.
9. Astanakulov, O., & Soxibova, M. (2023). Xalqaro turistik xizmatlarning
rivojlanishi dinamikasi va tendensiyalarining tahlili. Iqtisodiyot va taʼlim, 24(5), 346–
353. https://doi.org/10.55439/ECED/vol24_iss5 (In Uzbek)
10. Arslanova, G.X. (2016) Rol industrii turizma v ekonomike regiona //
Rossiyskoye predprinimatelstvo. – T. 17. – No. 8. – S. 1061-1070. (In Russian)
11. Barlibayev, A.A., Axmetov, V.Ya., Nasirov, G.M. (2009) Turizm kak faktor
diversifikatsii selskoy ekonomiki // Problemi prognozirovaniya. – No. 6. – S. 105-111.
(In Russian)
12. Kazanseva, O.I. (2010) Turizm kak faktor ustoychivogo razvitiya
natsionalnoy ekonomiki // Geografіya ta turizm. – 2010. – No. 4. – S. 17-22. (In
Russian)
13. Menyaylov, A.A. (2016) Turizm kak faktor ekonomicheskoy integratsii i
globalizatsii // Novaya nauka: istoriya stanovleniya, sovremennoye sostoyaniye,
perspektivi razvitiya. – S. 79-81. (In Russian)
14. https://www.statista.com/
15. https://thediplomat.com/2022/04/tourism-in-uzbekistan-after-the-pandem ica-new-strategy/