KORPORATIV MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHNING
SAMARADORLIGINI OSHIRISH
INCREASING THE EFFICIENCY OF CORPORATE CULTURE
FORMATION
ПОВЫШЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ
КОРПОРАТИВНОЙ КУЛЬТУРЫ
Kurbanova Shaxnoza Yuldashbayevna,
Oriental universiteti,
Iqtisodiyot va turizm kafedrasi o‘qituvchisi,
Tel.: +998 99 789-73-38
nurafshon4@yandex.ru
Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekistonda tashkil etilgan korxonalar
faoliyatini rivojlantirish yo‘nalishlarini tashkil etishda korporativ madaniyat
masalalariga yangicha yondashuvlar haqida ma’lumotlar havola etiladi. Korporativ
madaniyat bu odamni yoki guruhni muayyan vaziyatlarda muayyan tarzda o‘zini
tutishga majbur qiladigan, jamoaviy me’yorlar, munosabatlar, yo‘nalishlar, xulq-atvor,
e’tiqod, urf-odatlar stereotiplar majmuidir. Ko‘rinib turgan darajada, bir guruh odamlar
madaniyati marosimlar, ramzlar, afsonalar, lingvistik ramzlar va artefaktlar shaklida
bo‘ladi. Zamonaviy sharoitda korporatsiya rahbariyati moslashuvchanlikdan va
yangilikning korporativ madaniyatda eng muhim va ajralmas qism ekanligidan
manfaatdor. Korporativ madaniyat hech bo‘lmaganda uchta darajada mavjud bo‘lgan
tizim vazifasini bajaradi - mazmun, aqliy va faollik. Ma’naviy darajadagi korporativ
madaniyat bu tashkilot faoliyatining me’yoriy-huquqiy bazasini tashkil etuvchi matn
va hujjatlarda belgilangan bloklar to‘plamidir. Ushbu bloklarning mazmuni
tashkilotning korporativ madaniyatini shakllantirish jarayonida, ushbu tashkilotda
ishlaydigan odamlar tomonidan belgilanadi va u yoki bu darajada atrof-muhitga
nisbatan o‘zini o‘zi belgilashi haqida fikr yuritilgan. Korporativ madaniyatni
rivojlantirish va tashkilotda faol amalga oshirish uchun bir qator ko‘rsatmalar haqida
tushunchalar berilgan.
Kalit so‘zlar: korporativ madaniyat, kompaniya, menejer, harakatlar
strategiyasi, iqtisodiyot, boshqaruv, rivojlanish, innovatsiya, missiya.
Annotation: This article introduces information about new approaches to
corporate culture issues during the organization of development directions of
enterprises established in Uzbekistan. Corporate culture is a set of collective norms,
attitudes, directions, stereotypes of behavior, beliefs, customs that force a person or a
group to behave in a certain way in certain situations. As you can see, the culture of a
group of people takes the form of rituals, symbols, myths, linguistic symbols, and
artifacts. In today's environment, the management of the corporation is interested in
the fact that flexibility and innovation are the most important and integral part of the
corporate culture. Corporate culture acts as a system that exists at least on three levels
- content, mental and activity. Corporate culture at the spiritual level is a set of blocks
defined in texts and documents that make up the regulatory framework of the
organization’s activities. The content of these blocks is determined by the people
working in this organization in the process of creating the corporate culture of the
organization, and it is thought that it is self-determination in relation to the environment
to one degree or another. Insights into a number of guidelines for the development of
corporate culture and active implementation in the company are given.
Keywords: corporate culture, company, manager, action strategy, economy,
management, development, innovation, mission
Аннотация: В данной статье представлена информация о новых подходах
к вопросам корпоративной культуры при организации направлений развития
предприятий, созданных в Узбекистане. Корпоративная культура – это
совокупность коллективных норм, установок, стереотипов поведения,
убеждений, обычаев, которые заставляют человека или группу вести себя
определенным образом в определенных ситуациях. Как видите, культура группы
людей принимает форму ритуалов, символов, мифов, языковых символов и
артефактов. В современных условиях руководство корпорации заинтересовано в
том, чтобы гибкость и инновации стали важнейшей и неотъемлемой частью
корпоративной культуры. Корпоративная культура выступает как система,
существующая как минимум на трех уровнях – содержательном, психическом и
деятельностном. Корпоративная культура на духовном уровне представляет
собой совокупность определенных в текстах и документах блоков,
составляющих нормативную базу деятельности организации. Содержание этих
блоков определяется людьми, работающими в данной организации, в процессе
создания корпоративной культуры организации, и считается, что это
самоопределение по отношению к окружающей среде в той или иной степени.
Даны разъяснения по ряду направлений развития корпоративной культуры и их
активной реализации в компании.
Ключевые слова: корпоративная культура, компания, менеджер,
стратегия действий, экономика, менеджмент, развитие, инновации, миссия.
KIRISH
Tashkil etilgan har qanday korxona, u bozorda yangi paydo bo‘lgan yoki uzoq
vaqtdan buyon faoliyat yuritib kelayotgan va mashhur bo‘lganiga qaramay, mijozlariga
o‘zi haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumot (albatta, ijobiy) yetkazishdan manfaatdor.
Masalan, biznes nashrlarida, tabassumli foto modellar bilan bir qatorda, har doim
kompaniyalar bosh direktorlarining bir nechta fotosuratlarini o‘z bayonotlari bilan
topishingiz mumkin.
Shuning bilan bir qatorda, menejerlar ko‘pincha reklama uchun katta pul sarflab,
o‘z xodimlari kompaniya haqida bir xil ma’lumot tashuvchi ekanligini unutishadi va
ba’zi hollarda ular mijozlarga xizmat ko‘rsatish sharoitida kompaniyaning vakili
bo‘lishadi. Albatta, qayta qurishdan oldingi davrda bo‘lgani kabi, iste’molchilarga
bunday beparvolik munosabati deyarli yo‘q. Ammo, avvalgidek, supermarket eshigi
oldida o‘tirgan odam xaridorning poyabzalini eski latta bilan artib qo‘yishi mumkindir,
balki. Yoki bo‘lmasa, qo‘riqchi hujjatlarni tekshirganda, tashrif buyurgan odamni “qoq
jaziramaga” olib kelishi ehtimoli bor. Misollarni davom ettirish mumkin. Ba’zan
xodimlar boshqa odamlar bilan birga ishlaganda shaxsiy va oilaviy muammolarini
muhokama qilishni hech qachon unutmaydi.
Nega biz doimo bunga duch kelamiz? Sizning potensial mijozlaringizga bu
befarqlikning sababi nima? Xodimlarning mijozlarga nisbatan xatti-harakati, xuddi
oynadagidek, kompaniyada qanday tartib-qoidalar o‘rnatilganligini aks ettiradi. Agar
psixologik muhit ko‘p narsani talab qilmasa, xo‘jayinlar va bo‘ysunuvchilar o‘rtasida
nizolar va ziddiyatlar ko‘p bo‘lsa, bu muqarrar ravishda mijozlarga bo‘lgan munosabat
va natijada kompaniya obro‘siga ta’sir qiladi.
Tashkilotda xodimlarning bunday xatti-harakatlari uchun ko‘p sabablar bo‘lishi
mumkin. Ularning aksariyati kadrlar bilan bog‘liq davom etayotgan siyosat va
sivilizatsiyalashgan biznesning asosiy yo‘nalishlarini bilmaslikda namoyon bo‘ladi
(Yo‘ldoshev N., 2012: 168-175).
Muvaffaqiyat aksiomasi oddiy: kompaniyaning asosiy yutug‘i xodimlar
hisoblanadi. Har doim ular xodimni yaxshiroq ishlashga undab kelishadi. Ko‘plab
yutuqlarga erishgan kompaniyalarda bepul sayohatlar, bonuslar va o‘n uchinchi ish
haqi tayinlangan. Hozirgi kunda ko‘plab rahbarlar malakali ishchi kuchi aslida
qadrlash va ko‘paytirish kerak bo‘lgan boylik ekanligini teranroq tushuna boshlaganlar
(Arthur Thompson, Strikland A., 2012: 87-89).
ADABIYOTLAR TAHLILI
Bugungi kunda korporativ madaniyat bu boshqaruv, xulq-atvor, sotsiologiya,
psixologiya va madaniyatshunoslik kabi bir qancha ilmlarning birlashuvida namoyon
bo‘ladigan fanlararo tadqiqot sohasi hisoblanadi.
“Korporativ madaniyat” atamasi XIX asrda paydo bo‘lgan. U nemis feldmarshali
Moltke tomonidan tuzilgan va qo‘llanilgan. Moltke amaldagi muhit munosabatlarini
tavsiflagan (Frank Rothoemel, 2014: 56). O‘sha paytda munosabatlar faqat nizomlar,
faxriy sudlar tomonidan emas, balki duellar bilan ham tartibga solinar edi: qilich izi
“ofitser korporatsiyasi”ga tegishli bo‘lishining majburiy atributi hisoblangan. Yozilgan
va yozilmagan xulq-atvor qoidalari o‘rta asr gildiyalarida ham professional jamoalarda
shakllangan va bu qoidalarning buzilishi ularning a’zolarini jamoadan chetlatilishiga
olib kelishi mumkin edi. Hozirgi kunda korporativ madaniyat deganda tashkilotdagi
muhit yoki ijtimoiy iqlim tushuniladi. Shu bilan birga, korporativ madaniyatni
shakllantirish murakkab va ko‘p qirrali vazifadir. Biznesning muvaffaqiyati ko‘p
jihatdan korporativ madaniyatni shakllantirish muvaffaqiyatiga bog‘liq. (Yo‘ldoshev
N., 2018: 302-309)
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu maqolada korporativ madaniyatni shakllantirish samaradorligini qanday
oshirishni o‘rganish uchun aralash usulli tadqiqot yondashuvidan foydalanildi. Hozirgi
amaliyotlar va korporativ madaniyatga munosabat to‘g‘risida ma’lumot to‘plash uchun
tashkilotning turli darajadagi xodimlari bilan so‘rovlar va suhbatlar o‘tkazildi.
Keyinchalik to‘plangan ma’lumotlar mavjud holat va tendensiyalarni aniqlash uchun
sifat va miqdoriy usullardan foydalangan holda tahlil qilindi. Bundan tashqari, kuchli
korporativ madaniyati bilan mashhur bo‘lgan muvaffaqiyatli kompaniyalarning amaliy
tadqiqotlari ilg‘or tajribalarni olish uchun ko‘rib chiqildi. Ushbu tadqiqot
metodologiyasi samarali korporativ madaniyatni shakllantirishga yordam beradigan
omillarni har tomonlama tushunish imkonini beradi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Jamoatchilik bilan aloqalarda faol rivojlanayotgan sohalardan biri korxona
ichidagi korporativ madaniyatni shakllantirish hisoblanadi. Korporativ madaniyat
shakllanishiga barcha xodimlar uchun majburiy bo‘lgan xulq-atvor standartlaridan
iborat korporativ etikani joriy etish yordam beradi. Korporativ madaniyatning
poydevori kompaniya egasi tomonidan qo‘yiladi. Uni yaratishda u allaqachon dunyoga
bo‘lgan qarashlarini, xodimlarni tanlash va ish joyini tartibga solish bo‘yicha
istaklarini kiritadi. Har bir kompaniyaning madaniyati bor, hatto siz bu haqda hech
qachon o‘ylamagan bo‘lsangiz ham.
Avvalo, sabr qiling. Korporativ madaniyatingizni tahlil qiling va nimani
o‘zgartirish kerakligini o‘ylab ko‘ring. Ammo shuni yodda tutingki, madaniy
o‘zgarishlar, hatto bitta bo‘lim uchun amalga oshirilgan bo‘lsa ham, bir necha oy
davom etadi, ammo butun kompaniya uchun taxminan to‘rt yil davom etadi.
Kompaniyangizda nimani ko‘rishni xohlamasligingiz haqida o‘ylab ko‘ring.
Yuqori kadrlar almashinuvi, past mahsuldorlik, xodimlarning korporativ tadbirlarda
ishtirok etishni istamasligi, kompaniyadagi nosog‘lom raqobat - bularning barchasidan
biznes muvaffaqiyati uchun qutulish kerak. Korporativ madaniyatning korxona
umumiy faoliyatiga ta’siriga qarab, “ijobiy” va “salbiy” madaniyatlar farqlanadi.
Tashkilotning madaniyati, agar u muammolarni samarali hal qilish va samaradorlikni
oshirishga hissa qo‘shsa, korxona faoliyatini, uning rivojlanishini rag‘batlantirsa,
hamda vakolatli boshqaruv qarorlarini qabul qilish manbai bo‘lsa, ijobiy hisoblanadi.
Salbiy madaniyat qarshilik va umumiy tartibsizlik manbai bo‘lib, samarali qarorlar
qabul qilishga, korxonaning umumiy faoliyatiga va uning rivojlanishiga to‘sqinlik
qilishi mumkin.
Madaniyatlarni ijobiy va salbiyga bo‘lish mezonlari bir nechta tarkibiy
qismlardan iborat (S. Abramova va I. Kostenchuk tomonidan taklif qilingan tasnif
asosida):
Hukmron qadriyatlar iyerarxiyasining o‘zaro muvofiqligi darajasi va ularni
amalga oshirishning ustuvor usullari bo‘yicha “barqaror” (yuqori darajali) va
“beqaror” (past darajali) madaniyatlar ajralib turadi. Barqaror madaniyat xulq-atvor va
an’analarning aniq belgilangan normalari bilan tavsiflanadi. Beqaror - maqbul va qabul
qilinishi mumkin bo‘lmagan xatti-harakatlar, shuningdek, ishchilarning ijtimoiypsixologik holatidagi “o‘zgarishlar” haqida aniq g‘oyalarning yo‘qligi.
Har bir xodimning shaxsiy qadriyatlari iyerarxiyasi va guruh ichidagi
qadriyatlarning iyerarxik tizimi o‘rtasidagi muvofiqlik darajasiga qarab, “integratsion”
(yuqori darajadagi) va “parchalanuvchi” (past darajadagi) madaniyatlar ajralib turadi.
Integratsiya madaniyati jamoatchilik fikrining birligi va guruh ichidagi hamjihatligi
bilan tavsiflanadi. Parchalanish yagona jamoatchilik fikrining yo‘qligi, tarqoqlik va
ziddiyat bilan tavsiflanadi.
Tashkilotdagi ustun qadriyatlarning mazmuniga ko‘ra, “shaxsiy yo‘naltirilgan” va
“funksional yo‘naltirilgan” madaniyatlar ajralib turadi. Birinchisi, jarayonda va uning
kasbiy va mehnat faoliyatini amalga oshirish orqali xodimning shaxsini o‘z-o‘zini
anglash va o‘zini o‘zi rivojlantirish qadriyatlarini qamrab oladi. Ikkinchidan, asosiy
qiymat kasbiy mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun funksional belgilangan
algoritmlarni va maqom bilan belgilangan xatti-harakatlar modellarini amalga
oshirishda aks etadi. Bundan tashqari, korporativ madaniyatning tartibli tushunchasi
mavjud: Tartibli yondashuvga muvofiq, tashkilot madaniyati axloqiy jihatdan
aniqlangan murakkab ijtimoiy-psixologik tartib sifatida tushuniladi, u ham “tashqi”
(tashkiliy) va “ichki” (shaxsiy) xususiyatlarga ega. Tashkilot madaniyatining ta’rifi
shuni ko‘rsatadiki, u axloqiy ma’nolar tizimi tomonidan boshqariladigan va tartibga
solinadigan o‘zaro munosabatlarning murakkab ijtimoiy-psixologik tartibidir.
Tashkilot madaniyatining asosiy vazifasi - tashkilot oldida turgan maqsadga erishish
jarayonida qo‘llaniladigan barcha turdagi faoliyatni tartibga solishdir. Tashkiliy
madaniyat tizimining elementar bazasiga moddiy, nomoddiy va aralash
(birlashtirilgan) turdagi elementlar kiradi. Oxirgi ikki tur (qo‘shma va nomoddiy) o‘z
navbatida uch guruhga bo‘linadi: a) hissiy-tasavvur; b) ramziy; c) elementlarning
ratsional-refleksiv guruhlari. Shaxs darajasida o‘zini namoyon qiladigan madaniy
farqlarning kelib chiqishini tushuntirish modeli tashkilot rahbarining ma’lum bir
boshqaruvdagi ta’sirini baholaydi. Natijada o‘zaro ta’sirlarning butun murakkab
majmuasini keltirib chiqaradigan g‘oya vujudga keladi. Masalan, ijtimoiy-psixologik
tartib sifatida belgilanuvchi munosabatlar. Aks holda, rahbarning o‘zi korporativ
madaniyatni keltirib chiqaradigan boshqaruv turini belgilaydi.
Asosiy g‘oyalar e’tiroz va shubhalarni keltirib chiqarmaydi, shuning uchun ularni
o‘zgartirish juda qiyin. Bu sohada yangi narsalarni o‘rganish kognitiv tuzilmaning eng
mustahkam elementlarini qayta tiklash, boshqatdan ko‘rib chiqish va ehtimoliy
o‘zgartirishni talab qiladi. Bunday jarayon juda qiyin kechadi. Chunki asosiy
g‘oyalarni qayta tekshirish kognitiv makonni va shaxslararo g‘oyalar makonini
birmuncha vaqt beqarorlashtiradi va bu juda ko‘p tashvishlarni keltirib chiqaradi.
Odamlar tashvishlanishni yoqtirmaydilar va shuning uchun sodir bo‘layotgan
narsa ularning g‘oyalariga mos kelishiga ishonishni afzal ko‘radilar. Hatto bu
hodisalarni buzilgan, qarama-qarshi va soxtalashtirilgan holda idrok etilayotganini va
talqin qilinayotganini ko‘rish mumkin. Bunday ruhiy jarayonlarda madaniyat alohida
kuchga ega bo‘ladi. Madaniyat asosiy g‘oyalar majmui sifatida biz nimaga e’tibor
berishimiz kerakligini, ayrim obyektlar va hodisalarning ma’nosi nima ekanligini,
sodir bo‘layotgan narsaga hissiy munosabat qanday bo‘lishi kerakligini, muayyan
vaziyatda qanday harakatlar qilish kerakligini belgilaydi.
Inson ongi kognitiv barqarorlikka muhtojdir. Shu sababli, asosiy g‘oyaning
haqiqiyligiga shubha har doim odamda tashvish va ishonchsizlik hissini keltirib
chiqaradi. Shu ma’noda, guruh madaniyatining mohiyatini tashkil etuvchi jamoaviy
asosiy g‘oyalar ham individual, ham guruh darajasida guruhning faoliyatini
ta’minlaydigan psixologik kognitiv himoya mexanizmlari sifatida ko‘rib chiqilishi
mumkin. Guruh madaniyatining ayrim jihatlarini o‘zgartirish imkoniyatini ko‘rib
chiqishda ushbu vaziyatdan xabardorlik ayniqsa muhim sanaladi. Chunki bu muammo
himoya mexanizmlarining individual tizimini o‘zgartirish muammosidan kam emas.
Ikkala holatda ham barcha narsa ushbu darajaga ta’sir qiladigan har qanday
o‘zgarishlar paytida yuzaga keladigan tashvishli his-tuyg‘ularni yengish qobiliyati
bilan belgilanadi.
Agar guruh g‘oyalariga to‘g‘ri kelmaydigan g‘oyalar individual bo‘lib, uning
o‘ziga xos tajribasini aks ettirsa, ularni osongina tuzatish mumkin. Sababi u
boshqalarning pozitsiyasi o‘zgacha ekanligini tezda tushunadi. Bu borada
madaniyatning ahamiyati katta. Chunki jamoaviy g‘oyalar madaniyat orqali
mustahkamlanadi.
Korporativ madaniyat shaxslar va guruhlarni muayyan vaziyatlarda muayyan
tarzda o‘zini tutishga majbur qiladigan jamoaviy me’yorlar, munosabatlar,
yo‘nalishlar, xulq-atvor, e’tiqod, urf-odatlar stereotiplari majmui sanaladi. Ko‘rinib
turgan darajada, bir guruh odamlar madaniyati marosimlar, ramzlar, afsonalar,
lingvistik ramzlar va artefaktlar shaklida bo‘ladi.
Ma’naviy darajada korporativ madaniyat bu tashkilot faoliyatining me’yoriy -
huquqiy bazasini tashkil etuvchi matn va hujjatlarda belgilangan bloklar to‘plamidir.
Ushbu bloklarning mazmuni tashkilotning korporativ madaniyatini yaratish jarayonida
ushbu tashkilotda ishlaydigan odamlar tomonidan belgilanadi va u yoki bu darajada
mavjud muhitda o‘z o‘rnini topadi.
Korporativ madaniyatning faollik darajasi bu missiya va strategiyaga erishish,
kompaniyaning konsepsiyasi, falsafasi, korporativ qadriyatlari va me’yorlari, tegishli
boshqaruv uslubi, an’analari va dasturlarini amalga oshirishga qaratilgan amaliy
harakatlar darajasi sanaladi. Odamlar o‘z yo‘nalishlari va maqsadlariga muvofiq,
shuningdek, vaziyat va, umuman, olam haqidagi tasavvurlari bilan harakat qilishadi.
Korporativ madaniyatning mazmuni va sifati qanday bo‘lsa, shuningdek, tashkilot
xodimlarining ruhiy darajadagi qabul qilish tafakkuri va darajasi qanday bo‘lsa,
xodimlarning harakatlari va bu harakatlarning samaradorligi ham shunday bo‘ladi.
Korporativ madaniyat korporativ ruh va xodimlarning tashkilotga sodiqligi bilan
bevosita bog‘liq. Korporatsiya HR bo‘limining eng muhim vazifalaridan biri bu
individual xodimni ham, mehnat jamoasini ham korporativlik ruhida saqlash, umumiy
manfaatlari va korxona maqsadlarini tushunadigan xodimlarni birlashtirishdir.
Iqtisodiyot va biznesning zamonaviy talablariga mos keladigan korporativ
madaniyatni shakllantirish uchun boshqaruvning buyruqbozlik va ma’muriy usullari
ta’siri ostida shakllangan odamlarning qadriyatlarini yangilash va ularning ongiga
kirish yo‘nalishini o‘zgartirish zarur. Xodimlarning barcha toifalari bozor tipidagi
korporativ madaniyatning asosiy tuzilishini tashkil etuvchi elementlar hisoblanadi.
Bunday madaniyatning eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri bu jamoada nafaqat qulay
va normal munosabatlarni ta’minlashga, balki korporatsiya faoliyatining ko‘zlangan
maqsad va natijalariga erishishga e’tibor qaratishdir. (Камерон К., 2019: 320)
Korporativ madaniyatni maqsadli ravishda yuqoridan joriy etish imkoni mavjud. Lekin
u o‘z-o‘zidan pastdan, xodimlar, menejerlar va bo‘ysunuvchilar, korporatsiya
xodimlariga aylangan turli odamlar o‘rtasidagi insoniy munosabatlar natijasida paydo
bo‘lgan turli xil elementlardan shakllanishi ham mumkin.
Tashkilotning yangi strategiyasini ishlab chiqishda, boshqaruv tizimining
strategiyasiga, tuzilishiga va boshqa elementlariga o‘zgartirishlar kiritishda, korporativ
HR uchun menejerlar mavjud korporativ madaniyat doirasida ularning maqsadga
muvofiqligini baholab, agar kerak bo‘lsa, o‘zgartirish choralarini ko‘rishlari kerak.
Shuni yodda tutish kerakki, korporativ madaniyat boshqaruv tizimining boshqa
elementlariga qaraganda mohiyatan inertroqdir. Shuning uchun, korporatsiyada uni
o‘zgartirish bo‘yicha harakat natijalari darhol ko‘rinmasligini anglab, boshqa
o‘zgarishlardan oldinda bo‘lishi kerak.
Qadriyatlar korporativ madaniyatning asosiy elementidir. HR menejerlarining
aniq harakatlari orqali ular butun tashkilot bo‘ylab namoyon bo‘ladi va uning
maqsadlari va vazifalarida aks etadi. Qadriyatlar kompaniyada qabul qilingan asosiy
mafkuraviy munosabat va g‘oyalarni o‘z ichiga oladi. Qadriyatlar har bir xodimga
uning qilayotgan ishi o‘z manfaatlari va ehtiyojlariga, shuningdek, mehnat jamoasining
manfaatlari va ehtiyojlariga, u ishlaydigan bo‘linma, butun korporatsiya va umuman
jamiyatga mos kelishini tasdiqlaydi.
Korporativ madaniyatning xususiyatlari ko‘pincha faoliyat sohasi bilan
belgilanadi. Masalan, moliya sektorida aniqroq, qat’iy, xodimlarning xulq-atvori aniq
belgilangan, muloqot uslubi esa rasmiylikka qaratilgan bo‘ladi. Savdo sohasidagi
korporativ madaniyat ko‘pincha juda xilma-xil va o‘ziga xosdir. Qoida tariqasida u
mavhumroq, xulq-atvor va muloqotda ko‘proq o‘zgarishlarga imkon beradi, muloqot
uslubi rasmiyatchilikdan uzoq, demokratik, muloyimlik, xushmuomalalik va
mamnuniyat bilan qabul qilinadi.
Biznes kodeksi odatda uch qoidani o‘z ichiga oladi:
- Taqiqlovchi qoidalar (har qanday holatda ham bu tashkilotda nima qilmaslik
kerakligini ko‘rsatib beradi, masalan, tijorat sirlarini buzish va telefon qilishning
taqiqlanishi);
- Qabul qilish qoidalari (ma’lum bir tashkilotda nima qilish kerakligi haqida,
masalan, kelishuvlarga qat’iy rioya qilish, boshqaruv tartibiga rioya qilish);
- Tavsiyaviy (masalan, ijodiy bo‘lish, tashkilotga sodiq bo‘lish tavsiya etiladi).
Ushbu qoidalar oqilona qabul qilinsa va korporativ madaniyatning faollik darajasida
amalga oshirilsa, biznes kodeksi tashkilot xodimlarining munosabatlari va
harakatlarini tartibga solishning shaxsiy mexanizmi bo‘lib ishlay boshlaydi. Bu
menejerlarning ishini sezilarli darajada osonlashtiradi va ish samaradorligiga olib
keladi. (Соболева О., 2009: 36-40)
Ko‘pgina munosabatlarda “sifat”, “ishonch”, “mukammallik”, “mag‘rurlik”,
“g‘amxo‘rlik” va “ehtiyotkorlik” kabi tushunchalar asosiy tamoyillar hisoblanadi.
Biroq, qanday prinsiplar bo‘lishidan qat’i nazar, ular o‘z-o‘zidan amalga oshirilmaydi.
Ularda sodiqlik muhiti shakllanishi kerak. Xodimlar ular haqida bilishlari,
tushunishlari, qadrlashlari va qo‘llab-quvvatlashlari kerak. Shundagina odamlar bu
tamoyillarga amal qilishadi. Jamoatchilik orasida katta tajribaga ega odam ularga bu
ishda yordam berishi kerak, u ko‘rsatilgan pozitsiyalarni bir butunga birlashtiradi va
ularni amalga oshirishni rejalashtiradi.
Ushbu ulanishning muhim vositalaridan biri korporativ treninglar bo‘lib, ular
xodimlarni qoidalarni yaxshiroq tushunishga va keyinchalik ularni amaliyotda
qo‘llashga, shuningdek o‘zgarishlarga oson va og‘riqsiz moslashishga o‘rgatadi. Shuni
ham ta’kidlash kerakki, korporativ qoidalar va qonunlar amaldagi davlat qonunlari va
qoidalariga zid bo‘lmasligi kerak, garchi korporativ falsafa ko‘pincha xodimlarni
qonun hujjatlarida nazarda tutilganidan ko‘ra qat’iyroq talablarga rioya qilishga undasa
ham.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Yangi tashkilotning rivojlanishi uchun korporativ madaniyatning ahamiyati bir
qator shartlarga ko‘ra belgilanadi.
Birinchidan, bu xodimlarga tashkilotning o‘ziga xosligini anglatadi,
kompaniyaning ichki ko‘rinishini belgilaydi va tashkilotda barqarorlik va
uzluksizlikning muhim manbasi hisoblanadi. Bu xodimlarda tashkilotning o‘zi va
uning mavqeyining ishonchliligi hissini yaratadi, ijtimoiy xavfsizlik hissini
shakllantirishga yordam beradi.
Ikkinchidan, o‘z kompaniyasining tashkiliy madaniyati asoslarini bilish yangi
ishchilarga tashkilotda sodir bo‘layotgan voqealarni to‘g‘ri talqin qilishga yordam
beradi, ulardagi eng ahamiyatli va muhimlarini aniqlab beradi.
Uchinchidan, tashkilot ichidagi madaniyat, hamma narsadan ko‘ra, o‘ziga
yuklangan vazifalarni bajaradigan xodimning o‘zini o‘zi anglashini va mas’uliyatli
bo‘lishini rag‘batlantiradi. Bunday odamlarni e’tirof etish va mukofotlash lozim. Ular
namuna sifatida jamoaga ko‘rsatiladilar.
Tashkil etilgan barcha mavjud muassasalar o‘ziga xosdir. Har birining o‘ziga xos
tarixi, tashkiliy tuzilishi, aloqa turlari, maqsadlar qo‘yishning tizimlari va tartiblari bor,
ular tashkilotchilik faoliyati doirasida yagona korporativ madaniyatni shakllantiradi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, korporativ madaniyatning shakllanishi va
mustahkamlanishi biznesni strategik va operativ boshqarishning ajralmas qismiga
aylanib, kompaniya rahbariyatining qarashlari sohasida bo‘lishi, tashkilotning yanada
taraqqiy etishiga hamda yuqori muvaffaqiyatlarga erishishiga zamin yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Yo‘ldoshev, N. (2012) Strategik menejment. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent:
TDIU.
2. Маленков, Ю. (2009) Стратегический менеджмент. Учебник. – Москва:
Проспект.
3. Камерон, К. (2019) Диагностика и измерение организационной культуры.
Пер. с англ. К. Камерон, Р.Куинн; под ред. И.Андреевой. – СПб.: Питер.
4. Соболева, О. (2009) Корпоративная культура. Учеб. пособие. – Рыбинск.
5. Michael A. (2014) Strategic Management: Competitiveness and Globalization
– Concepts and Cases. – South-Western Collage Publication.
6. Fred R. David. (2014) Strategic Management: A Competitive Advantage
Approach, Concepts & Cases. – Pearson.
7. Arthur Thompson, Alonzo Strickland. (2012) Strategic Management concepts
and cases. – Irvin.
8. Лапыгин, Ю. (2010) Стратегический менеджмент. Учеб. пособие. –
Москва: Эксмо.
REFERENCES:
1. Yo‘ldoshev, N. (2012) Strategik menejment. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent:
TDIU. (In Uzbek)
2. Malenkov, Yu. (2009) Strategicheskiy menedjment. Uchebnik. – Moskva:
Prospekt. (In Russian)
3. Kameron K. (2019) Diagnostika i izmereniye organizatsionnoy kulturi. Per. s
angl. K. Kameron, R. Kuinn; pod red. I. Andreyevoy. – SPb.: Piter. (In Russian)
4. Soboleva, O. (2009) Korporativnaya kultura. Ucheb. posobiye. – Ribinsk. (In
Russian)
5. Michael A. (2014) Strategic Management: Competitiveness and Globalization
– Concepts and Cases. – South-Western Collage Publication.
6. Fred R. David. (2014) Strategic Management: A Competitive Advantage
Approach, Concepts & Cases. – Pearson.
7. Arthur Thompson, Alonzo Strickland. (2012) Strategic Management concepts
and cases. – Irvin.
8. Lapigin, Yu. (2010) Strategicheskiy menedjment. Ucheb. posobiye. – Moskva:
Eksmo. (In Russian)