SOG‘LOM OVQATLANMASLIKNING (YASHIRIN OCHLIKNING) INSON
AQLIY KAPITALIGA TA’SIRI
THE EFFECT OF NOT EATING (HIDDEN HUNGER) ON HUMAN
MENTAL CAPITAL
ВЛИЯНИЕ НЕЗДОРОВОГО ПИТАНИЯ (СКРЫТОГО ГОЛОДА) НА
ПСИХИЧЕСКИЙ КАПИТАЛ ЧЕЛОВЕКА
Ilmiy rahbar: Saidahror G‘ulomov Saidaxmedovich
Oriental universiteti
Iqtisodiyot va turizm kafedrasi professori, akademik, i.f.d.
Tel.: +998 90 036-87-79
academicgulyamovss@gmail.com
Abdulxamidova Nodira Abdurashidovna
Oriental universiteti 3-bosqich magistranti
Tel.:+998 97 991-30-07
Annotatsiya: Oziq-ovqat ta’minoti zanjirining xavfsizligi aholi salomatligi va
iste’molchilar ishonchi uchun eng muhim omillardan hisoblanadi. Ko‘pincha sog‘liqni
saqlash muammolari soyasida yashiringan noto‘g‘ri ovqatlanish mamlakat
iqtisodiyotiga ko‘rinmas, ammo chuqur ta’sir ko‘rsatadi. Sog‘liqqa bevosita ta’sir
qilishdan tashqari, to‘yib ovqatlanmaslikning to‘lqinli ta’siri iqtisodiy rivojlanishning
turli jabhalarida tarqaladi va ko‘pincha e’tibordan chetda qoladi. Ushbu maqolada turli
xil sun’iy oziq mahsulotlar bilan oziqlanish, uning mehnat unumdorligiga, sog‘liqni
saqlash xarajatlari va inson kapitali rivojlanishiga unchalik ko‘rinmas oqibatlar bilan
ta’sir qilishdan tashqari, sog‘lom ovqatlanmaslikning dinamik ta’siri iqtisodiy
rivojlanishning turli jabhalarida tarqalishi o‘rtasidagi bog‘liqliklarning murakkab
tarmog‘i ko‘rib chiqilgan va yangi O‘zbekistonda inson aqliy kapitali va aqliy mehnat
unumdorligini tahlil qilish taklif qilingan.
Kalit so‘zlar: minimal iste’mol savatini optimallashtirish, sog‘lom ovqatlanish,
yashirin ochlik, sun’iy ozuqa mahsulotlari, oziq-ovqat xavfsizligi, iqtisodiy o‘sish,
aqliy inson kapitali va aqliy mehnat unumdorligi.
Annotation: Improper nutrition, which is often hidden in the shadow of health
problems, has an invisible, but deep effect on the country's economy. In addition to
having a direct impact on health, the undulating effects of malnutrition spread in
various aspects of economic development and are often overlooked. In addition to
affecting nutrition with various artificial feed products, its labor productivity, health
costs and less visible consequences in the development of human capital, this article
examined a complex network of links between the undulating effects of healthy
nutrition spread in different aspects of economic development, and proposed to analyze
mental human capital and mental labor productivity in New Uzbekistan.
Keywords: minimum consumption basket optimization, healthy eating, hidden
hunger, artificial feed products, food security, economic growth, mental human capital
and mental labor productivity.
Аннотация: Недоедание, которое часто скрывается в тени проблем со
здоровьем, оказывает невидимое, но глубокое влияние на экономику страны.
Помимо прямого воздействия на здоровье, волновые эффекты недоедания
распространяются на различные аспекты экономического развития и часто
упускаются из виду. В данной статье рассматривается сложная сеть
взаимосвязей между распространением волнового воздействия нездорового
питания на различные аспекты экономического развития, в дополнение к
влиянию различных искусственных продуктов питания на производительность,
затраты на здравоохранение и менее заметные последствия для развития
человеческого капитала, и предлагается анализ умственного человеческого
капитала и умственной производительности труда в новом Узбекистане.
Ключевые слова: оптимизация минимальной потребительской корзины,
здоровое питание, скрытый голод, искусственные корма, продовольственная
безопасность, экономический рост, умственный человеческий капитал и
умственная производительность труда.
KIRISH
Oziq-ovqat ta’minoti zanjirining xavfsizligi aholi salomatligi va iste’molchilar
ishonchi uchun eng muhim hisoblanadi. Kontaminatsiya va gigiyena amaliyotlari kabi
bevosita omillar odatda muhokama qilinsa-da, bilvosita omillarning oziq-ovqat
xavfsizligiga ta’siri ko‘pincha e’tiborga olinmaydi. Ushbu bilvosita omillar oziq-ovqat
xavfsizligi natijalariga vositasiz ta’sir qiluvchi ko‘plab ijtimoiy-iqtisodiy, texnologik
va madaniy elementlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu omillarni o‘rganish va tushunish
orqali manfaatdor tomonlar xavflarni kamaytirish va oziq-ovqat xavfsizligi
amaliyotlarini yaxshilash uchun yanada samarali strategiyalarni ishlab chiqishi
mumkin.
O‘zbekistonda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, jamiyatimizning ijtimoiyiqtisodiy holatini barqaror rivojlantirish, fuqarolarning sog‘lig‘i va hayotini yaxshilash,
davlat milliy xavfsizligi va mamlakat mustaqilligini barqaror saqlashning asosiy
yo‘nalishlaridan biriga aylanib bormoqda. Aholining faol va sog‘lom hayoti uchun
zarur bo‘lgan yetarli miqdordagi xavfsiz oziq-ovqat mahsulotlari uchun jismoniy va
iqtisodiy imkoniyatga ega bo‘lishi, mahsulotlarning sifatini yaxshilash, narxlar
barqarorligini ta’minlash, to‘g‘ri va sog‘lom ovqatlanishni targ‘ib qilish orqali aholi
salomatligini ta’minlash maqsadida hattoki davlat miqyosida takror-takror ko‘rilib, bir
qator farmon va qaror hamda qonunlarda, jumladan 2017–2021-yillarda O‘zbekiston
Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar
strategiyasida, “O‘zbekiston-2030” strategiyasida ham vazifalar keltirib o‘tilgan va
oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash milliy dasturini tasdiqlash bo‘yicha yo‘nalishlar
belgilab berilgan.
2024-yil 16-fevral PF-36 sonli Prezident farmonida “…oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlash – oziq-ovqat tanqisligini oldini olishga qaratilgan iqtisodiy, tashkiliy,
huquqiy va boshqa chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish, aholini ijtimoiy
ahamiyatga ega asosiy turdagi oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojini, sifat va
xavfsizlik ko‘rsatkichlari me’yorlariga muvofiqligini, shuningdek, mamlakat aholisini
yetarli hajmda xavfsiz, sifatli va arzon qishloq xo‘jaligi mahsulotlari hamda hozirgi va
istiqboldagi iste’mol ehtiyojlari va ratsion me’yorlari darajasida oziq-ovqat
mahsulotlari bilan ta’minlash, shuningdek, aholi o‘rtasida sog‘lom ovqatlanishni
targ‘ib qilishdan iborat”, mazmunida bir qator dolzarb chora tadbir va ustuvor vazifalar
farmonda belgilangan.
Barqaror rivojlanish doirasida oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashning asosiy
yo‘nalishlari mavzusi juda dolzarb va zarur. Bugungi dunyoda biz oziq-ovqat
xavfsizligi, qishloq xo‘jaligi barqarorligi, salomatlik va atrof-muhitni muhofaza qilish
bilan bog‘liq qator muammolarga duch kelmoqdamiz. Oziq-ovqat xavfsizligi inson
farovonligi va barqaror rivojlanishning asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, barcha odamlar
uchun yetarli, xavfsiz va to‘yimli oziq-ovqatdan foydalanish imkoniyatini o‘z ichiga
oladi. Milliy taraqqiyot kontekstida oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash iqtisodiy
o‘sishni, ijtimoiy barqarorlikni va ekologik barqarorlikni ta’minlash uchun zarurdir.
“Bizning yurtimizdan yetishib chiqqan, g‘arbda “Avitsenna” degan nom bilan shuhrat
qozongan buyuk alloma Ibn Sino bobomiz o‘rta asrlardayoq “Kimki uzoq va sog‘lom
hayot kechirishni istasa, avvalo, ovqatning sifati va miqdoriga e’tibor qaratsin”, deb
ta’kidlagan.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Yashirin ochlik tushunchasi yoki ratsiondagi zarur mikroelementlar tanqisligining
inson salomatligiga sezilarli ta’siri so‘nggi yillarda ko‘plab tadqiqotchilar e’tiborini
tortdi. Xususan, olimlar kognitiv funksiya, o‘rganish qobiliyati va umumiy ruhiy
salomatlikka e’tibor qaratib, yashirin ochlikning inson aqliy kapitaliga ta’sirini
o‘rganishni boshladilar.
B.V.Korneychuk yashirin ochlik va ruhiy kapital o‘rtasidagi munosabatni
o‘rganuvchi tadqiqot o‘tkazdi. Korneychuk yashirin ochlikdan qiynalayotgan
odamlarda kognitiv buzilishlar, o‘zlashtirish potensialining pasayishi va umumiy aqliy
farovonlikning pasayishi ehtimoli ko‘proq ekanligini aniqladi. Bu shuni ko‘rsatadiki,
dietada muhim oziq moddalar yetishmasligi inson aqliy kapitaliga sezilarli ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Xuddi shunday, Saidahror G‘ulomov yashirin ochlikning kognitiv funksiya va
ruhiy salomatlikka ta’siri bo‘yicha tadqiqot olib bordi. G‘ulomovning tadqiqoti shuni
ko‘rsatdiki, yashirin ochlik bilan og‘rigan odamlarda muhim mikroelementlarga boy
muvozanatli ovqatlanishga ega bo‘lganlarga qaraganda tashvish, depressiya va aqliy
susayish alomatlari ko‘proq uchraydi. Bu yashirin ochlikning inson ruhiy kapitaliga
salbiy ta’sirini yana bir bor ta’kidlaydi.
Umuman olganda, ovqat iste’mol qilmaslik insonning aqliy kapitaliga ta’siri
bo‘yicha qilingan ilmiy ishlar mikronutrient yetishmovchiligining kognitiv funksiyaga,
o‘rganish qobiliyatiga va aqliy salomatlikka sezilarli ta’siri borligini ta’kidlaydi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
“Sog‘lom ovqatlanmaslikning (yashirin ochlik) inson aqliy kapitaliga ta’siri”
nomli mazkur maqolaning metodologiyasi yashirin ochlikning ruhiy salomatlikka
ta’sirini o‘rganish uchun keng qamrovli adabiyotlarni ko‘rib chiqish, ma’lumotlarni
to‘plash va tahlil qilish kabi metodlardan iborat.
Maqolani yozish davomida PubMed, ScienceDirect va Google Scholar kabi turli
maʼlumotlar bazalarida yashirin ochlik va uning ruhiy salomatlikka taʼsiri haqidagi
tegishli tadqiqotlar va maqolalarni toʻplash uchun tizimli qidiruv oʻtkazildi. Qidiruv
so‘zlari "yashirin ochlik", "mikronutrient yetishmovchiligi", "ruhiy salomatlik" va
"kognitiv funksiya" ni o‘z ichiga oldi. Tegishli maqolalar ro‘yxati tuzilgandan so‘ng,
tegishli tadqiqotlar va ma’lumotlar olindi va maqolaning asosini yaratish uchun tahlil
amalga oshirildi. Ya’ni, yashirin ochlik va aqliy kapital o‘rtasidagi munosabatni
tushunish uchun tanlangan tadqiqotlarning asosiy tushunchalari o‘rganib chiqildi.
Ushbu maqolaning metodologiyasi mavjud adabiyotlarni sinchkovlik bilan ko‘rib
chiqish, ma’lumotlarni tahlil qilish va yashirin ochlikning inson aqliy kapitaliga
ta’sirini o‘rganish uchun amaliy tadqiqotlarni o‘z ichiga oladi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Biz yashayotgan, tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan mamlakatda iste’mol
savatini optimallashtirish, sog‘lom ovqatlanishning ahamiyati ko‘pincha keyingi
o‘rinlarda turadi. Biroq, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlamaslik, yashirin ochlik
sog‘lom ovqatlanishning oqibatlari jismoniy salomatlikdan tashqariga chiqadi va
intellektual kapitalga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Nosog‘lom ovqatlanishning
jiddiy ko‘rinadigan oqibatlaridan biri bu uning mehnat unumdorligiga ta’siridir.
Yashirin ochlikda odamlar ko‘pincha kognitiv funksiya va jismoniy qobiliyatlarning
pasayishi, hamda xotira zaifligi kabi kasalliklarga moyillikni oshiradilar. Bu omillar
birgalikda kam samarali va kam mahsuldor ishchi kuchiga yordam beradi. Ish
beruvchilar unumdorlikning pasayishini oziq-ovqat xavfsizligi bilan darhol
bog‘lamasliklari mumkin, ammo nozik ta’sirlar to‘planib, mamlakatning umumiy
iqtisodiy mahsuldorligiga ta’sir qiladi.
Bundan tashqari, erta bolalik davrida turli yashirin ochlik asoratlari mavjud
bo‘lishi o‘sishning sekinlashishiga va kognitiv rivojlanishning buzilishiga olib kelishi
mumkin, bu esa kelajakdagi ishchi kuchining intellektual salohiyati va ko‘nikmalariga
putur yetkazishi mumkin. Natijada, mamlakatda bilimga asoslangan global
iqtisodiyotda raqobatlashish uchun kurashayotgan ishchilar avlodi paydo bo‘lishi
mumkin va bu hozirgi davrda o‘z isbotini topib bormoqda.
Yashirin ochlik, ya’ni kerakli ozuqalarga boy ovqatlanmaslikning ko‘zga
ko‘rinmas belgilari sog‘liqni saqlash xarajatlarini o‘rganayotganda yaqqol namoyon
bo‘ladi. Yashirin ochlikda odamlar infeksiyalar va surunkali kasalliklarga ko‘proq
moyil bo‘lib, sog‘liqni saqlash resurslarini ko‘paytirishni talab qiladi. Ko‘pincha uzoq
davom etadigan va takrorlanadigan iste’mol savatchasini optimallashtirmaslik bilan
bog‘liq kasalliklarni davolashning iqtisodiy zarari mamlakat sog‘liqni saqlash tizimiga
qo‘shimcha yuk beradi. Allergiya, qandli diabet, yurak-qon tomir kasalliklari va o‘sma
kabi hozirgi kunda ko‘payib borayotgan sog‘lom ovqatlanmaslik bilan bog‘liq
kasalliklar uzoq muddatli sog‘liqni saqlash xarajatlari mamlakat sog‘liqni saqlash
budjetiga sezilarli hissa qo‘shadi va qo‘shib bormoqda.
“Mamlakatimiz bugungi kunda oziq-ovqat iste’moli bilan bog‘liq yuqumli
bo‘lmagan kasalliklar, jumladan, qandli diabet, saraton va yurak-qon tomir, ortiqcha
vazn, makro va mikroelementlar yetishmovchiligi kabi kasalliklar tarqalishi bo‘yicha
dunyo mamlakatlari orasida yuqori qatorlardan o‘rin olgan. Ma’lumotlarga ko‘ra,
O‘zbekistonda oxirgi 15 yilda to‘rtta asosiy yuqumli bo‘lmagan kasalliklarni davolash
uchun 1,4 trln so‘m sarflangan.”5 Sog‘lom ovqatlanish muammosini hal qilish nafaqat
individual salomatlik natijalarini yaxshilaydi, balki sog‘liqni saqlash resurslariga
bo‘lgan iqtisodiy yukni kamaytiradi, bu esa mablag‘larni yanada samarali taqsimlashga
imkon beradi. Bir so‘z bilan aytganda, kasallikni ko‘paytirib uni davolash uchun choratadbirlar qilingandan ko‘ra uni oldini olish har tomonlama afzalligini olim va
mutaxassislarimiz ko‘p ta’kidlaganlar.
Hozirgi kunda mamlakatimizda oziq-ovqat iste’mol savatini optimallashtirish
muammosining dolzarbligi avvalo, elementar kasalliklarga qarshi kurashish bo‘yicha
davlat dasturlari samarasi past darajada ekanligi bilan bog‘liq bo‘lmoqda. Chunki
ijtimoiy darajadagi kasalliklarni kamaytirishga hali erishganimiz yo‘q. (Abdug‘aniyev
O., 2022)
5 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 16-fevraldagi PF-36-son Farmoni, 1-ilova. 2030-yilgacha
O‘zbekiston Respublikasining oziq-ovqat xavfsizligi va sog‘lom oziqlanishni ta’minlashning
mo‘ljallangan strategiyasi.
Akademik Saidahror G‘ulomov “Bolalarimiz miyasi kerakli ozuqalar bilan
to‘yinmaganligi natijasida gippokamp, ya’ni xotira, mantiq va fikrni jamlash qismi
susaygan o‘quvchi-talabalarimizga ustozlar ta’lim berish bilan ovora. Aqlli, iqtidorli
bolalarni qidirish bilan birga, ularni keyingi 7-10 avlodda aqlli tibbiyot yordamida
dunyoga keltirish va intellektual qobiliyatini rivojlantirish (har keyingi avlodda 40-
50%) omillarini puxta tahlil qilish zarur. Shunda keyingi asrda yana yangi Al-
Xorazmiy singari olimlar dunyoga keladi!”- deb bot-bot takrorlab, ta’kidlaydilar.
Yashirin ochlik, sog‘lom ovqatlanmaslik mamlakatning aqliy inson kapitali va aqliy
mehnat unumdorligi rivojlanishiga soya soladi, bu ta’lim, ko‘nikmalarni egallash va
umumiy salohiyatga ta’sir qiladi. Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlamaslik, ya’ni rangli
sintetik aralashmaga boy rang-barang ichimliklar, fast-food, kiriyeshki, chips kabi turli
zararli bo‘lgan sun’iy boyitilgan ozuqa mahsulotlari bilan oziqlanish oqibatida bolalar,
maktab o‘quvchilari, talabalar miya faoliyatida tushunish, anglash, tahlil qilishga javob
beruvchi “neokorteks” va loqaydlik, e’tiborsizlikni oshiruvchi “limbik” qismiga salbiy
ta’sirini o‘tkazib, natijada ilm olib, hunar o‘rganishda nuqsonlarga duch kelishlari
mumkin, bu ularning akademik ko‘rsatkichlariga to‘sqinlik qiladi va kelajakda ishga
joylashish uchun muhim ko‘nikmalarga ega bo‘lish qobiliyatini cheklaydi.
“Biz ulug‘ bobolarimizning munosib davomchilarini (Al-Xorazmiy va Ibn Sino)
tarbiyalash masalasiga, afsuski, yetarlicha ahamiyat bermadik. Nodir talant egalarini
tarbiyalab kamolga yetkazish hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini unutishga haqqimiz
yo‘q,” – degan edi Prezident Shavkat Mirziyoyev.
Mamlakatning xalqaro maydondagi raqobatbardoshligi darajasini va innovatsion
jihatdan taraqqiy etganini belgilovchi asosiy omil sifatida inson (aqliy) kapitalini
rivojlantirish – strategiyaning bosh maqsadidir. O‘zbekiston Respublikasining 2030-
yilga kelib global innovatsion indeks reytingi bo‘yicha jahonning 50 ilg‘or mamlakati
qatoriga kirishiga erishish, barcha darajada ta’lim sifati va qamrovini oshirish, shular
jumlasidandir.
“Sog‘lom ovqatlanish (nutrition) – bu yoshi, jinsi, sog‘lig‘i va kasbidan qat’i
nazar, har bir insonning maqbul yashashi intellektual rivojlanishi, turli kasalliklarning
oldini olishi uchun zarur bo‘lgan makro va mikroelementlar ozuqaviy qiymatining
optimal nisbatini o‘z ichiga olgan, xilma-xil oziq-ovqat mahsulotlari bilan yetarli
miqdorda ta’minlanish,” degan jumlalar strategiyada o‘z aksini topgan.6
Prezident Sh. Mirziyoyev Oliy majlisga Murojaatnomasida (22-dekabr 2017-yil)
quyidagi fikrlarni bildirgan edi: “Bugun biz davlat va jamiyat hayotining barcha
sohalarini tubdan yangilashga qaratilgan innovatsion rivojlanish yo‘liga o‘tmoqdamiz.
62024-yil 16-fevraldagi PF-36-son Farmoni, 1-ilova. oziqlanishni ta’minlashning 2030-yilgacha
O‘zbekiston Respublikasining oziq-ovqat xavfsizligi va sog‘lom
mo‘ljallangan strategiyasi.
Yangi fikr, yangi g‘oyaga, innovatsiyaga tayangan davlat yutadi. Uning uchun miya
qobiliyatini rivojlantirish omillarini “aqlli tibbiyot”ni puxta tahlil qilishi zarur.”
Ko‘rinmas katta sabablardan biri hisoblangan, hozirgi davrda keng tarqalgan,
yashirin ochlikni keltirib chiqaruvchi rangli ichimliklar-u, turli xil bo‘lgan sun’iy
ozuqa mahsulotlarining ommalashuvi mamlakatning aqliy inson kapitali va aqliy
mehnat unumdorligining to‘liq salohiyatini ochish uchun to‘siq bo‘ladi. Hukumatlar
va siyosatchilar hozirgi davrda dolzarb bo‘lgan nosog‘lom ovqatlanish davrini buzish
va iqtisodiy o‘sishga qodir avlodni tarbiyalash uchun to‘g‘ri oziqlanishni tatbiq qilish
dasturlariga sarmoya kiritish muhimligini tan olishlari kerak.
Aholining oziq-ovqat xavfsizligiga bee’tiborligi mamlakatning global
miqyosdagi raqobatbardoshligini buzishi mumkin. Innovatsiyalar va samaradorlik
iqtisodiy muvaffaqiyatga olib keladigan o‘zaro bog‘liq dunyoda sog‘lom
ovqatlanmaslikning ko‘rinmas oqibatlari barqaror o‘sish uchun xavf tug‘diradi.
“Salomatlik – boylikning birinchi shakli. Sog‘lom ovqatlanish – to‘lanishi kerak
bo‘lgan narx,” – deya, Benjamin Franklin eng katta resursimiz asli nimaligini aytib
o‘tgan. Bizning aksariyatimiz esa hali asl boylik nimaligini yo bilmaymiz yo bilishni
xohlamaymiz.
Turli xil kasalliklarni paydo qiluvchi testosteron oziq-ovqatlar tarkibidagi
kimyoviy moddalar ko‘paygani ham sabab bo‘lishligi mutaxassislar tomonidan aytib
o‘tilgan. Gormonning eng baland miqdori dunyo bo‘yicha O‘zbekiston va Kamerunda
tadqiqotchilar tomonidan qayd etilganligi achinarli holatdir.7
BMTning ma’lumotlari: sayyoramiz aholisining 33% dan ziyodi (2,5 mlrd) eng
asosiy mikroelement (Ca, J, Mr,) va vitaminlar yetishmasligidan (yashirin ochlik,
minimal iste’mol savatcha mahsulotlari yetishmasligi) intellektual rivojlanishiga doir
kamchiliklardan aziyat chekmoqda.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tomonidan shakar, oddiy uglevodlar, to‘yingan
va trans yog‘lar iste’molini cheklash, buning o‘rniga meva va sabzavotlarni iste’mol
qilish tavsiya etilmoqda. Nosog‘lom ovqatlanish va to‘yib ovqatlanmaslik
oqibatlarining global iqtisodiyotga salbiy ta’siri yiliga 3,5 trln AQSh dollarini yoki
aholi jon boshiga 500 AQSh dollarini tashkil etadi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti va Birlashgan Millatlar Tashkilotining
Taraqqiyot dasturi tahlillariga ko‘ra, O‘zbekistonda me’yorida ovqatlanmaslik
oqibatida yo‘qotilgan samaradorlik sababli yuzaga kelgan yashirin qo‘shimcha
xarajatlar 3,5 baravar ko‘p bo‘lib, 7,3 trln so‘mni tashkil etmoqda.
Minimal iste’mol savatchasi har bir inson uchun alohida bo‘lib, yetishmagan
mikroelement, aminokislotalar va vitaminlarni to‘ldirishi kerak. Shu munosabat bilan
7 “What country has highest testosterone?” March 4, 2022. https://testosteronedecline.com/what-country-has-highesttestosterone/
Prezident Sh. Mirziyoyev: “...iste’mol savati tushunchasini qonunchilikda jamlash
mexanizmlarini yaratish va uni ilg‘or xorijiy tajriba asosida hayotga tatbiq etishni
ta’minlash, aholining munosib daromad olishi uchun zarur bo‘lgan daromadlarni
aniqlash zarur”, - deb ta’kidlagan edi murojaatnomada.
Yoshligimizda nosog‘lom oziqlanib, pul topaman deb, og‘ir jismoniy mehnatda
sog‘lig‘imiz va vaqtimizni isrof qilamiz. Qariganimizda esa yana faol, sog‘lom yashash
uchun butun boyligimizni berishga tayyor bo‘lamiz. Iste’mol savatini to‘g‘ri
shakllantirgan holda tana va miyaga to‘g‘ri ozuqa berib intellektual (aqlli) mehnat bilan
shug‘ullanganlar esa sog‘lom yashab, tez qarimaydi. (G‘ulomov S., 2020)
Iste’mol savati optimallashtirilgan ishchi kuchiga ega bo‘lgan davlatlar
texnologik taraqqiyotga moslashish, tadqiqot va ishlanmalarga hissa qo‘shish va jahon
bozorida samarali raqobatlashish uchun qulayroq sharoitga ega. Oziq-ovqat
xavfsizligi, sog‘lom ovqatlanmaslik hal qilinmasa, mamlakatning zamonaviy
iqtisodiyotning rivojlanayotgan talablari bilan hamnafas bo‘lish qobiliyatiga putur
yetkazadi. Iqtisodchi olimlar ishida ushbu tushunchaning boshqa iqtisodiy
kategoriyalar bilan uzviy bog‘liqlikda ko‘rib chiqqanligini ham uchratish mumkin.
Masalan, taniqli iqtisodchi olim, akademik S.S.G‘ulomov aholining iste’mol savatiga
kiruvchi tovarlar bilan ta’minlanganlik darajasiga alohida e’tibor qaratib, bu holatni
mamlakatda innovatsiyalar rolini rivojlantirish orqali ta’minlash mumkin, degan
xulosani beradi. (G‘ulomov S., Almatova D., 2014)
Jamiyatda iste’mol savati sifatini optimallashtirish to‘g‘risidagi keng
muhokamaning yo‘qligi iqtisodchilar tomonidan iqtisodiy o‘sish bilan bog‘liqlikda
yetarli darajada e’tibor qaratilmayotganligi bilan izohlanadi. Sog‘liq uchun xavfli
bo‘lgan sun’iy mahsulotlarning odatiy iste’molga aylanishi, ularni ko‘p iste’mol qilish
va u yashirin ochlikni keltirib chiqarishi mutaxassislar tomonidan ta’kidlab o‘tilishiga
qaramay, bu dolzarb masala e’tibordan chetda qolmoqda. Iste’mol savatini to‘g‘ri
optimallashtirmasdan, nosog‘lom ovqatlanishning mamlakat iqtisodiyotiga ta’siri turli
jihatlarda ko‘rinmas bo‘lsa-da, uning oqibatlari keng qamrovli va ko‘p qirralidir.
Sog‘liqni saqlash bilan bog‘liq bevosita tashvishlardan tashqari, yashirin ochlik,
sog‘lom ovqatlanmaslik ishchi kuchi unumdorligini pasaytiradi, sog‘liqni saqlash
resurslarini siqib chiqaradi, inson kapitalining rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi va
mamlakatning iqtisodiy o‘sishi hamda raqobatdoshligi oqsashiga olib keladi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Ijtimoiy-iqtisodiy nomutanosibliklarni bartaraf etishdan tortib, texnologik
taraqqiyotdan foydalanish va madaniy ta’sirlarni tushunishgacha, aholi salomatligini
saqlash va global oziq-ovqat ta’minoti zanjiri xavfsizligini ta’minlash uchun yaxlit
yondashuv muhim ahamiyatga ega. Hamkorlik va innovatsiyalar orqali biz yashirin
narsalarni ochib, hamma uchun oziq-ovqat xavfsizligini oshirishimiz mumkin. Hozirgi
dunyo sog‘lom ovqatlanish ilmi nazariyasi o‘zgarishlarga juda muhtoj. Agar biz,
aksariyat xalq, o‘z ongimizga o‘rnashib olgan sog‘lom ovqatlanmaslikni o‘zgartira
olmasak, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda yo‘l qo‘yilayotgan kamchiliklarni
bartaraf qila olmasak, turli xil sun’iy rang va ta’m berilgan ozuqalardan voz kecha
olmasak, isrofgarchilikning har qanday turini oldini ololmasak (bu reallikni – mavjud
voqelikni o‘zgartira olmaslik deganidir), unda biz nafaqat o‘zimizni, balki butun
sayyoramizni (kurrayi zaminimizni) halok qilganimizni bildiradi. Nafs istaklariga
bo‘ysungan holdagi nosog‘lom ozuqalarimiz umumbashariy inqirozni kuchaytirmoqda
va bizni falokat sari surib ketmoqda. Biz hozir tanlov qilishimiz kerak bo‘lgan vaqtga
yetib keldik – yoki rivojlanamiz yoki noqis bo‘lamiz. Yangi O‘zbekistonda oziq-ovqat
xavfsizligini ta’minlash, iste’mol savatini optimallashtirish, sog‘lom oziqlanish bilan
bog‘laydigan ko‘rinmas mavzularni tan olish, optimal siyosat ishlab chiqish uchun juda
muhimdir. Muvozanatli ovqatlanishga ustuvor ahamiyat berish nafaqat jismoniy
salomatlik masalasi, balki inson aqliy kapitali salohiyati va intellektual qobiliyatini
maksimal darajada oshirish uchun muhim sarmoyadir. Yashirin ochlik (sog‘lom
ovqatlanmaslik) bilan kurashish nafaqat odamlarning farovonligini oshiradi, balki
kuchliroq, bardoshli va iqtisodiy jihatdan barqaror davlat bo‘lishga jonli hissa
qo‘shadi. Yashirin ochlikning (sog‘lom ovqatlanmaslik) ko‘zga ko‘rinmas ta’siriga
e’tibor qaratish hamda barcha uchun sog‘lom va farovon kelajak qurish vaqti keldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. 2024-yil 16-fevraldagi PF-36-son Farmoni O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni.
2. O‘zbekiston Respublikasining oziq-ovqat xavfsizligi va sog‘lom oziqlanishni
ta’minlashning 2030-yilgacha mo‘ljallangan strategiyasi.
3. 2019-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini innovatsion rivojlantirish
strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni.
2018-yil 21-sentabr.
4. 26.01.2023-yildagi PQ-22-son. Oziq-ovqat texnologiyasi va muhandisligi
xalqaro institutini tashkil qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining qarori.
5. 2023 yil 8-sentyabr O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning
Samarqand oziq-ovqat xavfsizligiga bag‘ishlangan xalqaro konferensiyaga yo‘llagan
murojaatnomasi.
6. G‘ulomov, S., Almatova, D. (2014) Mintaqalar oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlashda innovatsiyalarning roli. // O‘zbekiston Respublikasi agrosanoat majmuasi
tarmoqlarida innovatsion boshqaruv faoliyatini modernizatsiyalash va rivojlantirish
mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari (1-qism). – Toshkent:
TDAU.
7. G‘ulomov, S. (2020) Aqlli ta’lim va aqlli tibbiyot. “Shifo-info” № 26 (801)
8. Abdug‘aniev, O. (2022) Iste’mol savatchasini optimallashtirish iqtisodiy va
tibbiy omillarga bog‘liq. Xalq so‘zi 1 248 (8310) www.xs.uz
9. Korneychuk, B. Оптимизация продуктовой корзины: взаимосвяз
экономических и медицинских факторов // Санкт-Петербургский филиал
Националного исследователского университета «Высшая школа экономики»
2017. https://www.эlibrary.ru/item.asp?id=29453182
REFERENCES:
1. 2024-yil 16-fevraldagi PF-36-son Farmoni O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni. (In Uzbek)
2. O‘zbekiston Respublikasining oziq-ovqat xavfsizligi va sog‘lom oziqlanishni
ta’minlashning 2030-yilgacha mo‘ljallangan strategiyasi. (In Uzbek)
3. 2019-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini innovatsion rivojlantirish
strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni.
2018-yil 21-sentabr. (In Uzbek)
4. 26.01.2023-yildagi PQ-22-son. Oziq-ovqat texnologiyasi va muhandisligi
xalqaro institutini tashkil qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining qarori. (In Uzbek)
5. 2023 yil 8-sentyabr O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning
Samarqand oziq-ovqat xavfsizligiga bag‘ishlangan xalqaro konferensiyaga yo‘llagan
murojotnomasi. (In Uzbek)
6. G‘ulomov, S., Almatova, D. (2014) Mintaqalar oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlashda innovatsiyalarning roli. // O‘zbekiston Respublikasi agrosanoat majmuasi
tarmoqlarida innovatsion boshqaruv faoliyatini modernizatsiyalash va rivojlantirish
mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari (1-qism).T.: TDAU. (In
Uzbek)
7. G‘ulomov, S. Aqlli ta’lim va aqlli tibbiyot. (2020) “Shifo-info” № 26 (801)
(In Uzbek)
8. Abdug‘aniev, O. (2022) Iste’mol savatchasini optimallashtirish iqtisodiy va
tibbiy omillarga bog‘liq. Xalq so‘zi 1 248 (8310) www.xs.uz (In Uzbek)
9. Korneychuk, B. Optimizatsiya produktovoy korzini: vzaimosvyaz
ekonomicheskix i meditsinskix faktorov // Sankt-Peterburgskiy filial Natsionalnogo
issledovatelskogo universiteta «Visshaya shkola ekonomiki» 2017.
https://www.эlibrary.ru/item.asp?id=29453182 (In Russian)