RESEARCH OF THE DEVELOPMENT TENDENCIES OF THE TOURISM
SECTOR OF OUR COUNTRY
Mamurov Samadjon Igamnazarovich
Associate Professor of the
International Islamic Academy of Uzbekistan, PhD
Tel.: +998 99 000-91-88
e-mail: mamurov.samadjon1988@gmail.com
Annotation. This article highlights the statistical trends and factors shaping the
tourism industry in Uzbekistan, focusing on key indicators such as tourism
opportunities, tourist arrivals, infrastructure development, and government initiatives.
The article also provides a comprehensive statistical analysis of the dynamics and
factors contributing to the development of Uzbekistan’s tourism sector. Special
attention is paid to tourism potential, tourist flows, infrastructure growth, and
government initiatives related to visa liberalization. The measures aimed at
promoting Uzbekistan’s rich cultural heritage, historical sites, and national branding
efforts are highlighted. In the article a SWOT analysis is used to assess the strengths,
weaknesses, opportunities, and threats within the sector. The discussion also covers
regional comparative indicators, eco-tourism prospects, and post-pandemic recovery
factors. Additionally, the article outlines government reforms, investment projects,
international tourism forums, and new tourism initiatives. The importance of digital
marketing, infrastructure modernization, support for local entrepreneurs, and
professional training are emphasized to ensure the sustainable growth of Uzbekistan’s
tourism industry.
Key words: Tourism development, statistical research, tourist arrivals,
economic impact, infrastructure growth, visa liberalization, SWOT analysis,
sustainable tourism, comparative analysis, regional tourism, data collection, ecotourism.
MAMLAKATIMIZ TURIZM SOHASINI RIVOJLANISH
TENDENSIYALARINI TADQIQ ETISH
Mamurov Samadjon Igamnazarovich
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi dotsenti v.b., PhD
Tel.: +998 99 000-91-88
e-mail: mamurov.samadjon1988@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekistonda turizm imkoniyatlari, sayyohlar
kelishi, infratuzilmani rivojlantirish va hukumat tashabbuslari kabi asosiy
koʻrsatkichlarga eʼtibor qaratilgan holda mamlakatdagi turizm sohasini
shakllantiruvchi statistik tendensiyalar va omillar tahlil qilingan. Maqolada,
shuningdek, O‘zbekiston turizm sohasining rivojlanish dinamikasi va omillari chuqur
statistik tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor turizm imkoniyatlari, sayyohlar oqimi,
infratuzilma rivoji va hukumatning viza rejimlarini liberallashtirish kabi
tashabbuslariga qaratilgan. O‘zbekistonning boy madaniy merosi, tarixiy obidalari va
milliy brendini targ‘ib qilishga qaratilgan chora-tadbirlar yoritilgan. Maqolada
SWOT tahlili orqali turizmning kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlar hamda
tahdidlar aniqlandi. Tahlillarda mintaqaviy solishtirma ko‘rsatkichlar, ekologik
turizm imkoniyatlari va pandemiyadan keyingi tiklanish omillari muhokama qilingan.
Shu bilan birga, sohada amalga oshirilayotgan davlat islohotlari va investitsiya
loyihalari, jumladan, xalqaro turistik forumlar, yangi turizm turlarini rivojlantirish
bo‘yicha amalga oshirilayotgan loyihalar haqida batafsil ma’lumot keltirilgan.
Muallif tomonidan turizm sohasining barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun
raqamli marketingdan foydalanish, infratuzilmani modernizatsiya qilish, mahalliy
tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash va malakali kadrlarni tayyorlash zaruriyati haqida
fikr-mulohazalar ham bildirilgan.
Kalit so‘zlar: Turizmni rivojlantirish, statistik tadqiqotlar, turistlarning kelishi,
iqtisodiy ta’sir, infratuzilmaning o‘sishi, vizalarni erkinlashtirish, SWOT tahlili,
barqaror turizm, qiyosiy tahlil, mintaqaviy turizm, ma’lumotlar yig‘ish, ekoturizm.
ИССЛЕДОВАНИЕ ТЕНДЕНЦИЙ РАЗВИТИЯ ТУРИСТИЧЕСКОЙ
СФЕРЫ НАШЕЙ СТРАНЫ
Мамуров Самаджон Игамназарович
и.о. доцента Международной исламской академии Узбекистана, PhD
Teл.: +998 99 000-91-88
e-mail: mamurov.samadjon1988@gmail.com
Аннотация. В статье освещаются статистические тенденции и факторы,
формирующие туристическую отрасль в Узбекистане, с упором на такие
ключевые показатели, как туристические возможности, туристические
прибытия, развитие инфраструктуры и правительственные инициативы. В
статье также представлен комплексный статистический анализ динамики и
факторов, способствующих развитию туристического сектора Узбекистана.
Особое внимание уделяется туристическому потенциалу, туристическим
потокам, росту инфраструктуры и правительственным инициативам, связанным
с либерализацией визового режима. Освещены меры, направленные на
продвижение богатого культурного наследия Узбекистана, исторических мест и
усилий по национальному брендингу. В статье используется SWOT-анализ для
оценки сильных и слабых сторон, возможностей и угроз в секторе. Обсуждение
также охватывает региональные сравнительные показатели, перспективы
экотуризма и факторы восстановления после пандемии. Кроме того, в статье
описываются правительственные реформы, инвестиционные проекты,
международные туристические форумы и новые туристические инициативы.
Подчеркивается важность цифрового маркетинга, модернизации
инфраструктуры, поддержки местных предпринимателей и профессиональной
подготовки для обеспечения устойчивого роста туристической отрасли
Узбекистана.
Ключевые слова: Развитие туризма, статистические исследования,
прибытие туристов, экономическое влияние, рост инфраструктуры,
либерализация визового режима, SWOT-анализ, устойчивый туризм,
сравнительный анализ, региональный туризм, сбор данных, экотуризм.
KIRISH
Bugungi kunda turizm sohasi dunyo iqtisodiyotida eng jadal rivojlanayotgan
tarmoqlardan biri bo‘lib, mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, turizm sektori yangi ish o‘rinlari yaratish, milliy
daromadni oshirish va xalqaro maydonda madaniy aloqalarni mustahkamlash kabi
yo‘nalishlarda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu boisdan turizm sohasi ko‘plab
davlatlar strategik rivojlanish rejasining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan.
O‘zbekiston Respublikasida ham turizmni rivojlantirish davlat siyosatining
muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Davlat rahbariyati tomonidan
sohaga oid qator islohotlar va loyihalar amalga oshirilayotgani, tarixiy obidalar,
tabiiy manzillar va madaniy merosni asrab-avaylash, sayyohlik infratuzilmasini
rivojlantirish borasidagi tashabbuslar milliy turizmni yangi bosqichga olib
chiqmoqda. Ayniqsa, so‘nggi yillarda e’lon qilingan qonun hujjatlari, investitsiya
dasturlari va xalqaro hamkorlikni kengaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar
mamlakatimiz turizm sohasining yangi rivojlanish vazifalarini belgilab bermoqda.
O‘zbekiston Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda
mamlakatimizga kelayotgan xalqaro sayyohlar soni sezilarli darajada oshgan. 2016-
yilda O‘zbekiston 2 millionga yaqin xorijlik mehmonni qabul qildi. 2019-yilga kelib,
bu raqam 6,7 milliondan oshdi, bu islohotlar natijasida kuchli o‘sish tendensiyasini
aks ettiradi va xalqaro turizm uchun ochiqlikni oshiradi. Biroq, 2020-yilda global
COVID-19 pandemiyasi turizm sektorida keskin pasayishga olib keldi, sayyohlarning
kelishi taxminan 1,5 million kishiga qisqardi. 2023-yilning yanvar-dekabr oylarida
6,6 mln nafar chet el fuqarolari turistik maqsadlarda O‘zbekistonga tashrif buyurgan.
Statistika agentligi xabariga ko‘ra, ushbu ko‘rsatkich o‘tgan yilning mos davri bilan
solishtirilganda 1,4 mln nafarga yoki 26,6 foizga oshgan.
Ushbu o‘sish tendensiyasini bir qancha omillar bilan bog‘lash mumkin,
jumladan, 80 dan ortiq mamlakatlar uchun viza tartibining yumshatilgani, yangi
turistik diqqatga sazovor joylarning rivojlanishi va O‘zbekistonni madaniy va tarixiy
joy sifatida targ‘ib qilish bo‘yicha marketing harakatlarining yaxshilanishi va hokazo.
O‘zbekistonda turizmni rivojlantirish tendensiyalari bo‘yicha statistik
tadqiqotlarning dolzarbligi uning asosli qarorlarini shakllantirish, rivojlanish
imkoniyatlarini aniqlash va sohadagi muammolarni hal qilishdagi muhim ishtiroki
bilan izohlanadi. Turistlarning tashrifi va infratuzilmaning o‘sishi kabi asosiy
ko‘rsatkichlarni tahlil qilish orqali manfaatdor tomonlar viza islohotlari va
infratuzilmaga sarmoya kiritish kabi hukumat tashabbuslarining samaradorligini
baholashlari mumkin bo‘ladi. Statistik tadqiqotlar, shuningdek, turizmning
kelajakdagi modellarini bashorat qilish, marketing strategiyalarini yo‘naltirish va
resurslarni taqsimlashni yaxshilashga yordam beradi, natijada esa O‘zbekiston turizm
sanoatining barqaror o‘sishini ta’minlaydi va uning global raqobatbardoshligini
oshiradi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘zbekistonda turizmning rivojlanish tendensiyalarini iqtisodiy, madaniy va
siyosiy jihatlari bo‘yicha bir qancha olimlar muhim tadqiqotlar olib borishgan.
Ushbu sohadagi asosiy tadqiqotchi olimlar sifatida Nurislom Tuxliyev,
Abdurahmon Abdurahmonov, Dilshod Karimov va boshqalarni e’tirof etish mumkin.
Nurislom Tuxliyevning tadqiqotlari Oʻzbekistondagi turizmning iqtisodiy
taʼsiriga qaratilgan boʻlib, uning mintaqaviy rivojlanish va iqtisodiyotni
diversifikatsiya qilishdagi oʻrnini yoritib beradi. Olimning tadqiqotlarida ko‘pincha
turizm o‘sishini o‘lchash uchun statistik usullardan foydalanish va barqaror
turizmning ahamiyatini uchratish mumkin. Shuningdek, turizm sarmoyalari
mintaqaviy taraqqiyotga qanday yordam berishi mumkinligi, xususan, Samarqand,
Buxoro va Xiva kabi tarixiy ahamiyatga ega shaharlarni o‘rganishda ham muhim
izlanishlar olib borilgan (Tuxliyev N., 2020).
Abdurahmon Abdurahmonov O‘zbekistonda turizmni rivojlantirishda ilmiy va
amaliy jihatdan katta hissa qo‘shgan. Uning tadqiqotlari vizani liberallashtirish va
infratuzilmani rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, bu islohotlar sayyohlar kelishining
ko‘payishiga qanday olib kelganini ko‘rsatadi (Abdurakhmanov A., 2021).
Abdurahmonovning tadqiqotlari davlat tashabbuslarining mamlakatni xalqaro
sayyohlar uchun ochish va uning madaniy va ekoturizm yo‘nalishi sifatidagi nufuzini
oshirishdagi ta’sirini ko‘rsatadi (Abdurahmonov A., 2021).
O‘zbekistonda turizmning iqtisodiy foydalari haqida tadqiqot olib borgan yana
bir olim Dilshod Karimovdir. Karimov ishida koʻpincha turizmning Oʻzbekiston
yalpi ichki mahsulotiga qoʻshgan hissasi va bandlik darajasi oʻrganiladi. Uning
tadqiqotlari turizmning iqtisodiyotning turli tarmoqlariga, jumladan mehmondo‘stlik,
transport va mahalliy xizmatlarga multiplikativ ta’sirini chuqur tahlil qiladi. Karimov
o‘z asarlarida o‘sishni davom ettirish va uzoq muddatli iqtisodiy foydani ta’minlash
uchun turizm infratuzilmasiga sarmoya kiritishni davom ettirish zarurligini tadqiq
etadi (Karimov D., 2022).
Bu olimlar oʻzlarining jamoaviy tadqiqotlari orqali Oʻzbekistonda turizmni
rivojlantirish dinamikasini tushunishga katta hissa qoʻshdilar, bunda asosiy eʼtibor
iqtisodiy taʼsirlar, siyosat islohotlari va barqaror oʻsish strategiyalariga qaratiladi.
Ularning faoliyati O‘zbekistonning jahon turizm xaritasida asosiy yo‘nalish
sifatidagi mavqeini yanada oshirishga intilayotgan kompaniyalar va manfaatdor
tomonlar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
O‘zbekiston Respublikasida turizmni rivojlantirish tendensiyalari bo‘yicha
statistik tadqiqotlar o‘tkazish metodologiyasi turizm sohasining turli jihatlarini tahlil
qilishning miqdoriy va sifat usullari kombinatsiyasini o‘z ichiga oladi.
O‘zbekistonda turizmni rivojlantirish tendensiyalari bo‘yicha statistik
tadqiqotlarni o‘tkazishda miqdoriy va sifat usullaridan birgalikda foydalaniladi.
Ma’lumotlarni yig‘ish manfaatdor tomonlar bilan suhbatlar o‘tkazish bilan bir
qatorda Davlat statistika agentligi va Turizm qo‘mitasi kabi rasmiy manbalardan
ikkinchi darajali ma’lumotlarni to‘plashga qaratilgan.
Qiyosiy tahlil O‘zbekistonning qo‘shni mamlakatlarga nisbatan turizm
ko‘rsatkichlarini, regressiya tahlili esa turizm va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi
bog‘liqlikni baholaydi. Bundan tashqari, SWOT tahlil turizm sohasidagi kuchli, zaif
tomonlar, imkoniyatlar va tahdidlarni o‘rganish imkoniyatini beradi. Klaster tahlili
turli turistik hududlarni toifalarga ajratadi va ARIMA kabi prognozlash modellari
tarixiy ma’lumotlarga asoslangan kelajakdagi o‘zgarishlarni bashorat qilish uchun
ishlatiladi. Ushbu qo‘shma usullar O‘zbekistonning turizmni rivojlantirish
tendensiyalarini har tomonlama tushunish imkonini beradi.
TAHLIL VA NATIJALAR
2017-yildan bugunga qadar O‘zbekistonda prezident Shavkat Mirziyoyev
boshchiligida turizm sohasida yirik islohotlar olib borilmoqda. O‘tgan 6 yil
mobaynida qanday oraliq natijalarga erishildi?
Ayni paytda 93 xorijiy davlat fuqarolari uchun vizasiz kirish, 56 davlat uchun
elektron kirish vizasi, 47 davlat uchun besh kunlik tranzit vizasiz kirish, shuningdek,
76 davlat uchun turistik viza berishning yengillashtirilgan tartibi belgilandi.
55 yoshga to‘lgan va turizm maqsadida 30 kundan ortiq bo‘lmagan muddatga
O‘zbekistonga keluvchi Xitoy, AQSh va Vetnam fuqarolari uchun vizasiz kirish
rejimi joriy qilindi.
Bundan tashqari, «Vatandosh», «Student visa», «Academic visa», «Medical
visa» va «Pilgrim visa» kabi yangi kirish viza turlari belgilandi.
Har bir xorijiy turistning respublika hududida bevosita sayohat xarajatlaridan
tashqari sarflaydigan o‘rtacha mablag‘ summasi 2017-yilda 197 AQSh dollarini
tashkil qilgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2023-yilda 400 AQSh dollariga yetdi va turizm
eksporti hajmi 2023-yil 9 oyida 1,72 mlrd dollarga yetdi.
Mehmon o‘rinlari soni 2017-yildagi 37 mingtadan 3,4 barobarga ko‘payib, 128
mingtaga yetdi. Joylashtirish vositalari soni 2017-yildagi 767 tadan 2023-yilda 5,5
mingtaga yetkazildi.
2017-yilda 749 ta turistik tashkilot va turagentlar faoliyati yo‘lga qo‘yilgan
bo‘lsa, hozirgi kunda ularning soni 2 404 taga yetdi.
Gid-ekskursovodlar soni esa esa 574 tadan 2864 taga yetdi.
Respublikaning turizm salohiyati yuqori bo‘lgan fuqarolar yig‘inlariga «Turizm
mahallasi», «Turizm qishlog‘i» va «Turizm ovuli» maqomini berish va ularni
qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari joriy qilindi.
Mamlakatimizda birinchi bo‘lib Samarqand tumani Konigil qishlog‘ida 52 ta
hunarmandchilik va dam olish maskanlari mavjud bo‘lgan «turizm qishlog‘i» tashkil
etildi va 200 nafardan ortiq mahalliy aholi ish bilan ta’minlandi.
2021-yilda turizm sohasidagi investitsiya loyihalari doirasida umumiy qiymati
11,4 trln. so‘m bo‘lgan mablag‘lar o‘zlashtirilib, 495 ta loyiha amalga oshirildi.
Davlat investitsiya dasturi doirasida mahalliy hokimliklar bilan birgalikda umumiy
qiymati 1,2 mlrd. AQSh dollari bo‘lgan 62 ta loyihada, 562,7 mln dollar investitsiya
o‘zlashtirilib, 31 ta loyiha ishga tushirildi.
2022-yilda turizm sohasida jami qiymati 22,1 trln. so‘mlik 735 ta loyihalar ishga
tushirilib, tarmoqda qo‘shimcha 23 mingga yaqin yangi ish o‘rni yaratildi.
Tadbirkorlikni rivojlantirish, investitsiya jalb qilish hamda raqobatbardosh
xizmatlarni yo‘lga qo‘yishga berilgan e’tibor natijasida turizm bozorimizga Hilton,
Marriott, Hyatt, Wyndham, Intercontinental Hotels Group va Accor kabi yetakchi
mehmonxona brendlari kirib kelmoqda. Ular nafaqat poytaxt Toshkent, balki,
Buxoro, Samarqand va Xiva shaharlariga ham qiziqish bildirib, o‘z faoliyatlarini
tashkil qilmoqda. Markaziy Osiyo davlatlarining madaniy merosini bir-biriga o‘zaro
bog‘liq sifatida targ‘ib qilish bo‘yicha tashabbusiga asosan UNESCOning «Xiva
deklaratsiyasi» qabul qilindi.
Islom hamkorlik tashkilotining joriy yildagi XI sessiyasida Xiva 2024-yil
«Islom dunyosining turizm poytaxti» deb e’lon qilindi.
Turkiy davlatlar tashkilotining Turizm vazirlari yig‘ilishida Qo‘qon shahriga
«Ilk turizm poytaxti» nomi berildi.
Ispaniyaning Madrid shahrida o‘tkazilgan UNWTOning 24-sessiyasida ilk
marotaba BMT tarkibiga kiruvchi tashkilotlarning 25-Bosh assambleyasini 2023-
yilda qadimiy Samarqandda o‘tkazish to‘g‘risida qaror qabul qilindi.
UNWTO O‘zbekistonni eng tez turizm sohasi rivojlanayotgan 20 mamlakat
ichida 4-o‘rinda e’tirof etdi. «Jahon musulmon sayyohlari indeksi» reytingida 32-
o‘rindan 22-o‘ringa ko‘tarilib, «eng jozibador» hamda «xavfsizlik va bag‘rikenglik
darajasi yuqori» bo‘lgan 10 ta mamlakat qatoriga kirdi.
Yuqorida keltirib o‘tilgan raqamlar va o‘zgarishlar ham mamlakatimizning
turizm imkoniyatlari qay darajada yuqori ekanligidan dalolat bermoqda.
O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini rivojlanib borish tendensiyalarini
statistik tadqiq etishda ma’lumotlar yig‘ish (DATA COLLECTION) usulidan
foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Bunda O‘zbekiston Davlat statistika
agentligi va Jahon sayyohlik tashkiloti (UNWTO) kabi xalqaro tashkilotlar
manbalaridan raqamli ma’lumotlar to‘planadi.
Yig‘ilgan ma’lumotlar turistlarning kelishi, turizm bilan bog‘liq daromadlar va
bandlik ko‘rsatkichlarini o‘z ichiga olishi mumkin. Ushbu ma’lumotlar qulay
foydalanish uchun jadval formatida tuzilishi maqsadga muvofiq.
1-jadval
2023-yilda O‘zbekistonga turistik maqsadda eng ko‘p tashrif buyurgan davlatlar
Davlatlar Tashrif buyuruvchilar soni (ming nafar)
Tojikiston 2 155,2
Qirg‘iziston 1 757,1
Qozog‘iston 1 333,3
Rossiya 714,3
Turkiya 106,5
Turkmaniston 100,3
Xitoy 42,5
Hindiston 45,5
Janubiy Koreya 37,1
Germaniya 29,6
Italiya 25,6
AQSh 23
Fransiya 18,6
Buyuk Britaniya 16,2
Ispaniya 15,2
Belarus 15,1
Ozarboyjon 14,7
Yaponiya 12,4
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi statistika agentligi ma’lumotlari
(https://stat.uz/uz/ )
Ta’riflovchi statistika ham asosiy usullardan biri bo‘lib, o‘rtacha o‘sish
sur’atining asosiy ma’lumotlarni umumlashtiradi (Dwyer, Forsyth, 2020). Bular turizm
tendensiyalarining umumiy holatini yoritib berishga yordam beradi. Bu usulda
quyidagi formuladan foydalanish mumkin:
bunda, Xi har yilgi turistlar soni va 𝑛 yillar soni.
Yoki o‘sish sur’atini hisoblashda quyidagi formuladan foydalanish ham mumkin
(Butler, 2018):
Qiyosiy tahlil usulida O‘zbekistonning turizm yo‘nalishlari boshqa mamlakatlar
bilan taqqoslanadi. Masalan, O‘zbekistonning sayyohlar kelishini Qozog‘iston bilan
solishtirish nisbiy ko‘rsatkichlarni aniqlashga yordam beradi.
2-jadval
O‘zbekiston boshqa mamlakatlarning turistlar salohiyatining solishtirma tahlili
Mamlakat Turistlar soni (million YaIM hissasi (%)
nafar, 2023-yil)
O‘zbekiston 3.0
Qozog‘iston 7.5 3.5
Qirg‘iziston 10.2 2.8
Tojikiston 5.1 1.5
Turkmaniston 2.3 1.2
Ozarbayjon 1.8 4.0
9.7
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligining ma’lumotlari
asosida muallif tomonidan shakllantirildi.
2023-yilda O‘zbekistonga sayyohlar kelishi sezilarli darajada o‘sib, 7,5 million
kishiga yetdi va mamlakat yalpi ichki mahsulotiga 3,0 foiz hissa qo‘shdi.
Qozog‘iston 10,2 million sayyoh bilan mintaqada yetakchilik qildi va yalpi ichki
mahsulotning eng yuqori hissasi 3,5%. Ozarbayjon ham 9,7 million tashrif
buyuruvchi va YaIMga 4,0 foiz hissa qo‘shgan holda o‘zining sayyohlik yo‘nalishi
sifatida o‘sib borayotgan jozibadorligini ko‘rsatib, yuqori natijalarga erishdi.
Qirg‘iziston va Tojikiston kamroq sayyohlarni jalb qildi, mos ravishda 5,1
million va 2,3 million, YaIM ulushi 2,8 va 1,5 foizni tashkil etdi. Atigi 1,8 million
sayyoh va yalpi ichki mahsulotga 1,2 foiz hissa qo‘shgan Turkmaniston mintaqadagi
qo‘shnilariga nisbatan turizm infratuzilmasi va siyosati jihatidan kam
rivojlanganligicha qolmoqda. Ushbu qiyosiy tahlil Oʻzbekiston, Qozogʻiston va
Ozarbayjon mintaqada yetakchilik qilayotgan Markaziy Osiyo mamlakatlari boʻylab
turizm koʻrsatkichlaridagi farqni koʻrsatadi.
Tanlanma kuzatuv usuli qimmatli ma’lumotlar berishi mumkin boʻlgan asosiy
sohalar yoki ko‘rsatkichlarga yoʻnaltirish uchun zarurdir (Sharpley R., 2019). Turizm
sohasidagi tadqiqotlarda u har tomonlama, ammo keraksiz ma’lumotlarni yigʻish
uchun kuch sarflamasdan, muhim oʻzgarishlarni aniqlashga yordam berib, muayyan
hududlar, demografiya yoki oʻzgarishlarni samarali kuzatish imkonini beradi. Bu
usul, ayniqsa, vaqt va resurslar cheklangan boʻlsa, maqsadli, yuqori sifatli
ma’lumotlarni ta’minlab, qarorlar qabul qilish va tuzatishlar kiritishda samaraliroq
boʻlganda foydalidir (Чернышев A., 2020).
Masalan, O‘zbekiston Respublikasi hududiga kirish va chiqish turizmi bo‘yicha
navbatdagi tanlanma kuzatuvlar asosida 2024-yilning may oyidan boshlab
Respublika hududlarida xorijiy turistlar o‘rtasida so‘rovnomalar o‘tkazilib
kelinmoqda. So‘rovnoma Birlashgan Millatlar Butunjahon turizm tashkiloti
(UNWTO) tavsiyasi asosida 2018-yildan buyon kamida har ikki yilda bir marta
o‘tkazilmoqda.
3-jadval
O‘zbekiston turizm sanoati SWOT tahlili
Strengths Weaknesses
Boy madaniy va tarixiy meros (masalan, Qishloq joylarda rivojlanmagan infratuzilma
Samarqand, Buxoro, Xiva) Cheklangan yuqori darajadagi turar joy va
Ko‘pgina mamlakatlar uchun vizani xizmatlar
liberallashtirish kabi hukumat tashabbuslari Turizm va mehmondo‘stlik sohasida malakali
Xalqaro xabardorlikni oshirish va marketing ishchilarning yetishmasligi
kampaniyalari Turizmning mavsumiyligi (ma’lum oylarda
Qadimgi Ipak yo‘lida strategik joylashuvi eng yuqori cho‘qqilarga chiqadi)
Opportunities Threats
Ekologik turizm va sarguzasht turizmining Qo‘shni mamlakatlarning mintaqaviy raqobati
o‘sishi (Qozog‘iston, Ozarbayjon)
Havo aloqasi va transport infratuzilmasini Global pandemiya yoki iqtisodiy inqirozlar
kengaytirish tufayli iqtisodiy beqarorlik
Raqamli sayyohlik platformalari uchun Turizmning nazoratsiz o‘sishi tufayli atrofpotensial muhitning buzilishi
Yangi turistik diqqatga sazovor joylar va Turizm faoliyatiga ta’sir qiluvchi siyosiy yoki
xizmatlarning rivojlanishi tartibga solishdagi o‘zgarishlari
Aytish kerakki, mazkur kuzatuvlar O‘zbekiston Respublikasi hududiga kirish va
chiqishga oid turizm bo‘yicha tanlanma kuzatuv o‘tkazish tartibini belgilaydi.
Shuningdek, respublika eksportida turizm hajmining to‘liq hisobga olinishini, turizm
statistikasi ko‘rsatkichlari va turizm yordamchi hisobini shakllantirishni ta’minlaydi.
Kuzatuv natijasi asosida turistlar oqimi, turistlarning safar maqsadi va
davomiyligi, respublika hududida chet ellik turistlarning hamda va chet elga safar
qilgan O‘zbekiston rezidentlarining amalga oshirgan sarf-xarajatlari tarkibi kabi
ma’lumotlar shakllanadi.
SWOT tahlili turizmning ichki kuchli va zaif tomonlarini, shuningdek, tashqi
imkoniyatlar va tahdidlarni baholaydi (Павлова Л., 2019).
O‘zbekistonning turizm sektori bir qancha kuchli tomonlarga ega, xususan,
uning boy madaniy merosi va hukumatning strategik tashabbuslari, jumladan, xalqaro
sayyohlar sonini o‘ziga jalb etayotgan vizani liberallashtirish. Biroq, qishloq joylarida
infratuzilmaning rivojlanmaganligi va mehmondo‘stlik sohasida malakali ishchi
kuchining yetishmasligi kabi zaif tomonlar sektor salohiyatiga to‘sqinlik qilmoqda.
Rivojlanish uchun imkoniyatlar, ayniqsa ekoturizm va havo aloqalarini
kengaytirishda saqlanib qolmoqda. O‘zbekiston tashrif buyuruvchilar tajribasini
oshirish uchun raqamli turizm platformalarini ishlab chiqishdan ham foyda ko‘rishi
mumkin. Boshqa tomondan, Qozogʻiston va Ozarbayjon kabi qoʻshni
mamlakatlarning mintaqaviy raqobati kabi tahdidlar, shuningdek, potensial iqtisodiy
yoki ekologik xavflar jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi. Oʻzining kuchli va
imkoniyatlaridan foydalanish uchun Oʻzbekiston oʻzining zaif tomonlarini bartaraf
etishi va strategik rejalashtirish va turizmni barqaror rivojlantirish orqali tashqi
tahdidlarni yumshatishi kerak.
O‘zbekistonda turizmni rivojlantirish tendensiyalarini statistik tadqiq qilishda
qator muammolar bo‘lib, ularning ba’zilarini ko‘rib chiqamiz:
– Keng qamrovli ma’lumotlarning yo‘qligi. Turizm bo‘yicha ishonchli va izchil
ma’lumotlar ko‘pincha parchalangan yoki to‘liq emas, ayniqsa qishloq hududlarida.
Markazlashtirilgan ma’lumotlar tizimlarining yo‘qligi aniq statistik tahlilga to‘sqinlik
qilishi mumkin.
– Turizmning mavsumiyligi. O‘zbekistonda turizm juda mavsumiy bo‘lib,
ko‘pchilik tashrif buyuruvchilar ma’lum oylarda keladi. Bu turizm tendensiyalari va
iqtisodiy ta’sirni yil davomida muvozanatli baholashni ta’minlashda qiyinchiliklar
tug‘diradi.
– Siyosatdagi tezkor o‘zgarishlar. Viza qoidalari yoki turizmni rivojlantirish
dasturlari kabi hukumat siyosatidagi tez-tez o‘zgarishlar uzoq muddatli
tendensiyalarni kuzatishni qiyinlashtirishi mumkin, chunki bu siyosatlarning ta’sirini
o‘lchash uchun vaqt kerak bo‘ladi.
– Qishloq joylarda rivojlanmagan infratuzilma. Kam rivojlangan sayyohlik
yo‘nalishlaridagi infratuzilmaning to‘liq bo‘lmaganligi ushbu hududlardan
ma’lumotlarning nomuvofiq to‘planishiga olib keladi, bu esa asosiy turistik
markazlardan tashqari hududlarda turizmning to‘liq salohiyatini baholashni
qiyinlashtiradi.
– Tashqi iqtisodiy va siyosiy omillar: Global iqtisodiy beqarorlik, pandemiyalar
va mintaqaviy geosiyosiy muammolar turizm tendensiyalariga keskin ta’sir
ko‘rsatadi, bu esa ichki siyosat va turizmni rivojlantirish tashabbuslarining ta’sirini
ajratishni qiyinlashtiradi.
– Ma’lumot to‘plashda cheklangan malakali mutaxassislar. Turizm
ma’lumotlarini to‘plash va statistik tadqiqotlarda malakali mutaxassislarning
yetishmasligi noto‘g‘ri yoki eskirgan ma’lumotlarga olib keladi, bu esa tadqiqot
natijalarining ishonchliligiga ta’sir qilishi mumkin.
– Turistik segmentlarning xilma-xilligi. Turizm turlarining o‘sib borayotgan
xilma-xilligi (masalan, madaniy, ekoturizm, sarguzasht) ko‘proq segmentlangan
ma’lumotlarni to‘plashni talab qiladi, tegishli ma’lumotlarni to‘plash va tahlil qilish
murakkabligini oshiradi.
Bu muammolar Oʻzbekistonda turizmni rivojlantirish boʻyicha statistik
tadqiqotlarning aniqligi va ishonchliligini taʼminlash uchun maʼlumotlar
infratuzilmasini takomillashtirish, ilmiy tadqiqotlarda professional koʻnikmalarni
oshirish va koʻproq moslashuvchan usullar zarurligidan dalolat beradi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda turizmni rivojlantirish tendensiyalarining
statistik tadqiqotlari ushbu sohaning jadal sur’atlar bilan o‘sib borayotganini ham,
foydalanilmagan salohiyatini ham ko‘rsatib beradi.
O‘zbekistonga boy madaniy meros, hukumatning strategik tashabbuslari va xalqaro
qiziqishning ortib borayotgani sabab sayyohlar kelishi sezilarli darajada oshdi. Biroq,
rivojlanmagan infratuzilma, mavsumiylik va ma’lumotlar to‘plashdagi cheklovlar kabi
muammolar mamlakatning turizm salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarishga to‘sqinlik
qilmoqda.
Takliflar:
– Ma’lumotlar to‘plashni yaxshilash: turizm bo‘yicha markazlashtirilgan va keng
qamrovli ma’lumotlar tizimini yaratish tendensiyalarni aniq tahlil qilish uchun juda
muhimdir. Bu shahar va qishloq joylaridan, shuningdek, ekoturizm, madaniy turizm va
sarguzasht turizmi kabi turli segmentlardan ma’lumotlarni birlashtirishni o‘z ichiga oladi.
– Infratuzilmani yaxshilash: qishloq turizmi infratuzilmasiga, shu jumladan transport
va turar joylarga investitsiyalar sayyohlarni unchalik taniqli bo‘lmagan hududlarga jalb
qilish uchun zarur. Bu sayyohlik yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish va iqtisodiy foydani
mamlakat bo‘ylab bir tekis taqsimlash imkonini beradi.
– Malakali mehnatni rag‘batlantirish: Turizm mutaxassislari uchun, xususan,
mehmondo‘stlik va ma’lumotlarni boshqarish bo‘yicha ta’lim va o‘quv dasturlarini ishlab
chiqish, yuqori sifatli xizmat ko‘rsatish va ma’lumotlarni to‘plash imkoniyatlarini
yaxshilaydi.
– Barqaror rivojlanish: O‘zbekiston ekologik turizmni rivojlantirish bilan birga
o‘zining madaniy va tabiiy merosini saqlab qolish uchun barqaror turizm amaliyotiga
ustuvor ahamiyat berishi kerak. Bu nozik hududlarda turistik faoliyatni tartibga solish va
sayohatlarni rag‘batlantirishni o‘z ichiga oladi.
– Raqamli platformalardan foydalanish: raqamli marketing va sayyohlik
platformalarini kengaytirish O‘zbekistonning global ko‘rinishini oshiradi va xalqaro
sayyohlar uchun qulay foydalanish imkonini beradi. Raqamli vositalar, shuningdek,
ma’lumotlar to‘plashni yaxshilashi va shaxsiy sayyohlik tajribasini taklif qiladi.
Ushbu muammolarni hal qilish va paydo bo‘layotgan imkoniyatlardan foydalanish
orqali O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi yetakchi turizm yo‘nalishi sifatidagi o‘z mavqeini
yanada mustahkamlash, iqtisodiy o‘sish va madaniyatni saqlab qolish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. United Nations World Tourism Organization (2021). Tourism Trends and
Policies. –Madrid: UNWTO, pp. 45-78.
2. Dwyer, L., Forsyth, P., & Dwyer, W. (2020). Tourism Economics and Policy. –
Bristol: Channel View Publications, pp. 102-130.
3. Butler, R. (2018). Sustainable Tourism: A Global Perspective. – Oxford: Elsevier,
pp. 212-234.
4. Sharpley, R. (2019). Tourism, Tourists, and Society. – London: Routledge, pp.
135-156.
5. Чернышев, А. И. (2020). Туризм и экономика: Влияние на развитие региона.
Москва: Экономика, стр. 67-85.
6. Павлова, Л. В. (2019). Международный туризм и его развитие в странах
СНГ. – Санкт-Петербург: СПбГУ, стр. 40-60.
7. Сидоров, И. А. (2021). Тенденции развития туризма в Центральной Азии. –
Москва: Издательство МГУ, стр. 89-105.
8. Toʻxliyev, N. (2018). Oʻzbekistonda turizmning iqtisodiy rivojlanishi. –
Toshkent: Oʻzbekiston Milliy universiteti nashri, 45-70 betlar.
9. Abdurahmonov, A. (2020). Oʻzbekistonda turizm va hukumat islohotlari. –
Toshkent: Iqtisodiy tahlil jurnali, 23-40 betlar.
10. Karimov, D. (2022). Turizmning iqtisodiy ahamiyati va uning Oʻzbekistondagi
roli. – Samarqand: Iqtisodiy tadqiqotlar markazi, 12-34 betlar.
11. https://stat.uz/uz/component/search/?searchword=turizm&searchphrase=
all&Itemid=114
12. https://www.unwto.org/about-us
REFERENCES:
1. United Nations World Tourism Organization (2021). Tourism Trends and
Policies 2021. – Madrid: UNWTO, pp. 45-78.
2. Dwyer, L., Forsyth, P., & Dwyer, W. (2020). Tourism Economics and
Policy. – Bristol: Channel View Publications, pp. 102-130.
3. Butler, R. (2018). Sustainable Tourism: A Global Perspective. – Oxford:
Elsevier, pp. 212-234.
4. Sharpley, R. (2019). Tourism, Tourists, and Society. – London: Routledge,
pp. 135-156.
5. Chernishev, A. I. (2020). Turizm i ekonomika: Vliyanie na razvitie regiona.
– Moskva: Ekonomika, str. 67-85. (In Russian)
6. Pavlova, L. V. (2019). Mejdunarodniy turizm i ego razvitie v stranax SNG. –
Sankt-Peterburg: SPbGU, str. 40-60. (In Russian)
7. Sidorov, I. A. (2021). Tendensii razvitiya turizma v Sentralnoy Azii. –
Moskva: Izdatelstvo MGU, str. 89-105. (In Russian)
8. Toʻxliyev, N. (2018). Oʻzbekistonda turizmning iqtisodiy rivojlanishi. –
Toshkent: Oʻzbekiston Milliy universiteti nashri, 45-70 betlar. (In Uzbek)
9. Abdurahmonov, A. (2020). Oʻzbekistonda turizm va hukumat islohotlari. –
Toshkent: Iqtisodiy tahlil jurnali, 23-40 betlar. (In Uzbek)
10. Karimov, D. (2022). Turizmning iqtisodiy ahamiyati va uning
Oʻzbekistondagi roli. – Samarqand: Iqtisodiy tadqiqotlar markazi, 12-34 betlar. (In
Uzbek)
11..https://stat.uz/uz/component/search/?searchword=turizm&searchphrase=all
&Itemid=114
12. https://www.unwto.org/about-us