ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Ko‘p tomonlama va mintaqaviy savdo bitimlarining O‘zbekiston iqtisodiyotiga makroiqtisodiy tahlili: JST va YOII misoli

Toshpulatova Malika Ulug‘bek qizi

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

MACROECONOMIC ANALYSIS OF MULTILATERAL AND REGIONAL
TRADE AGREEMENTS ON THE ECONOMY OF UZBEKISTAN:
THE EXAMPLE OF THE WTO AND THE EAEU

Toshpulatova Malika Ulugbek qizi
PhD student, Institute of Macroeconomic and Regional Studies

Tel.: + 99 891 503-18-02
e-mail: malika.toshpulatova@mail.ru

Annotation. This article highlights the macroeconomic impact of multilateral
and regional trade agreements on the economy of Uzbekistan, focusing on two major
international structures: the World Trade Organization (WTO) and the Eurasian
Economic Union (EAEU). The study examines the opportunities and challenges
associated with Uzbekistan’s participation in these trade agreements, analyzing their
impact on trade liberalization, foreign direct investment, economic growth, and
industrial diversification. It analyzes the WTO’s multilateral approach, which
emphasizes non-discrimination and trade facilitation, as well as the EAEU’s regional
integration, which serves to foster deeper economic cooperation among member
states. The article also highlights the potential benefits and risks of further integration
into global and regional economies by assessing Uzbekistan’s strategic position in
this framework. Particular attention is paid to the impact on key sectors such as
agriculture, manufacturing, and services, as well as the impact of domestic policies
aimed at supporting sustainable economic development. The study provides
recommendations for Uzbekistan to maximize the benefits of international economic
integration and minimize potential risks.

Keywords: Uzbekistan, WTO, EAEU, macroeconomic analysis, trade
agreements, economic integration, GDP, trade liberalization, investment

KO‘P TOMONLAMA VA MINTAQAVIY SAVDO BITIMLARINING
O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTIGA MAKROIQTISODIY TAHLILI:

JST VA YOII MISOLI

Toshpulatova Malika Ulug‘bek qizi
Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti tayanch doktoranti

Tel.: + 99 891 503-18-02
e-mail: malika.toshpulatova@mail.ru

Annotatsiya. Ushbu maqolada koʻp tomonlama va mintaqaviy savdo
shartnomalarining Oʻzbekiston iqtisodiyotiga makroiqtisodiy taʼsiri koʻrib chiqilib,
asosiy eʼtibor ikki asosiy xalqaro tuzilmalar: Jahon Savdo Tashkiloti (JST) va
Yevroosiyo Iqtisodiy Ittifoqi (YOII)ga qaratiladi. Tadqiqot O‘zbekistonning ushbu

savdo kelishuvlarida ishtirok etishi bilan bog‘liq imkoniyatlar va muammolarni
o‘rganadi, ularning savdoni erkinlashtirish, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar,
iqtisodiy o‘sish va sanoat diversifikatsiyasiga ta’sirini tahlil qiladi. Unda JSTning
diskriminatsiyaga yo‘l qo‘ymaslik va savdoni osonlashtirishga urg‘u bergan ko‘p
tomonlama yondashuvi, shuningdek a’zo davlatlar o‘rtasida chuqurroq iqtisodiy
hamkorlikni rivojlantirishga xizmat qiluvchi YOII mintaqaviy integratsiya tahlil
qilinadi. Maqolada O‘zbekistonning ushbu doiradagi strategik o‘rnini baholash orqali
global va mintaqaviy iqtisodiyotlarga keyingi integratsiyaning potensial foydalari va
xavf-xatarlari ta’kidlangan. Qishloq xoʻjaligi, ishlab chiqarish va xizmat koʻrsatish
kabi muhim tarmoqlarga taʼsiri hamda barqaror iqtisodiy rivojlanishni qoʻllabquvvatlashga qaratilgan ichki siyosatning taʼsiriga alohida eʼtibor qaratilgan.
Tadqiqot O‘zbekistonga xalqaro iqtisodiy integratsiyadan maksimal foyda olish va
potensial xavflarni minimallashtirish bo‘yicha tavsiyalar beradi.

Kalit so‘zlar: O‘zbekiston, JST, YOII, makroiqtisodiy tahlil, savdo kelishuvlari,
iqtisodiy integratsiya, YaIM, savdoni erkinlashtirish, sarmoya

МАКРОЭКОНОМИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ МНОГОСТОРОННИХ И
РЕГИОНАЛЬНЫХ ТОРГОВЫХ СОГЛАШЕНИЙ НА ЭКОНОМИКУ

УЗБЕКИСТАНА: ПРИМЕР ВТО И ЕАЭС

Тошпулатова Малика Улугбек кизи
Базовый докторант Института

макроэкономических и региональных исследований
Тел.: + 99 891 503-18-02

e-mail: malika.toshpulatova@mail.ru

Аннотация. В данной статье рассматривается макроэкономическое
влияние многосторонних и региональных торговых соглашений на экономику
Узбекистана с акцентом на две крупные международные организации:
Всемирную торговую организацию (ВТО) и Евразийский экономический союз
(ЕАЭС). В исследовании рассматриваются возможности и проблемы, связанные
с участием Узбекистана в этих торговых соглашениях, анализируется их
влияние на либерализацию торговли, прямые иностранные инвестиции,
экономический рост и диверсификацию промышленности. В нем анализируется
многосторонний подход ВТО, который делает упор на недискриминацию и
упрощение процедур торговли, а также региональную интеграцию ЕАЭС,
которая служит развитию более глубокого экономического сотрудничества
между государствами-членами. В статье освещаются потенциальные выгоды и
риски дальнейшей интеграции в мировую и региональную экономику путем
оценки стратегического положения Узбекистана в этом контексте. Особое

внимание уделяется влиянию на такие важные сектора, как сельское хозяйство,
производство и услуги, а также влиянию внутренней политики, направленной
на поддержку устойчивого экономического развития. В исследовании
представлены рекомендации для Узбекистана, позволяющие максимизировать
выгоды от международной экономической интеграции и минимизировать
потенциальные риски.

Ключевые слова: Узбекистан, ВТО, ЕАЭС, макроэкономический анализ,
торговые соглашения, экономическая интеграция, ВВП, либерализация
торговли, инвестиции.

KIRISH
Tez rivojlanayotgan jahon iqtisodiyotida savdo kelishuvlari mamlakatlarning
iqtisodiy trayektoriyasini shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ldi.
Xalqaro maydonda iqtisodiy mavqeini oshirishga intilayotgan O‘zbekiston kabi
davlatlar uchun ko‘p tomonlama va mintaqaviy savdo kelishuvlarining ta’sirini
tushunish juda muhim. So‘nggi o‘n yilliklar davomida savdo shartnomalari an’anaviy
ikki tomonlama kelishuvlardan murakkab ko‘p tomonlama tuzilmalarga aylandi.
Bunday tuzilmalarning eng yorqin namunalari orasida Jahon Savdo Tashkiloti (JST)
va Yevroosiyo Iqtisodiy Ittifoqi (YOII) O‘zbekistonning iqtisodiy siyosati, xalqaro
munosabatlari va umumiy iqtisodiy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi.
Markaziy Osiyoning chorrahasida joylashgan O‘zbekiston o‘zining boy tabiiy
resurslari, malakali ishchi kuchi va kengayib borayotgan sanoat bazasidan
foydalanish uchun strategik mavqega ega. Biroq, o‘z salohiyatiga qaramay, mamlakat
jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi bilan bog‘liq ko‘plab muammolarga duch
kelmoqda, jumladan, tarkibiy o‘zgarishlar, eksportni diversifikatsiya qilish,
raqobatbardosh ishlab chiqarishlarni tashkil etish zarur. Ushbu muammolarni hal
qilish uchun O‘zbekiston turli mintaqaviy va xalqaro savdo bloklari bilan hamkorlik
aloqalarini o‘rnatishga intildi. Ulardan eng muhimi uning YOIIga a’zoligi va JSTga
to‘laqonli a’zo bo‘lishga intilishidir.
JST doirasidagi kabi ko‘p tomonlama savdo shartnomalari xalqaro savdoni
tartibga soluvchi qoidalar va asoslarni o‘rnatib, savdoga globallashgan yondashuvni
ifodalaydi. Ushbu bitimlar savdo to‘siqlarini kamaytirish, raqobatni rivojlantirish va
davlatlar o‘rtasida iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan. 2025-yil holatiga
ko‘ra 166 ta a’zo davlatni o‘z ichiga olgan JST savdoni tartibga soluvchi global organ
sifatida faoliyat yuritadi va unga a’zo davlatlar uchun qo‘llaniladigan savdo qoidalari
tizimini belgilaydi. Bunday kelishuvlar orqali mamlakatlar eksport imkoniyatlarini
kengaytirishga, xorijiy sarmoyalarni jalb qilishga va iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirishga intiladi.

Boshqa tomondan, Rossiya, Belarus, Qozog‘iston, Armaniston va Qirg‘iziston
kabi davlatlarni o‘z ichiga olgan YOII kabi mintaqaviy savdo kelishuvlari ma’lum bir
mintaqa doirasida iqtisodiy integratsiyani rivojlantirishga qaratilgan. YOII
mintaqaviy integratsiya tashabbusining yorqin namunasidir, uning maqsadi tovarlar,
xizmatlar, mehnat va kapital uchun yagona bozor yaratish, unga a’zo davlatlar
o‘rtasida yaqinroq iqtisodiy aloqalarni o‘rnatish. YOII mamlakatlari bilan geografik
va madaniy jihatdan bog‘langan O‘zbekiston uchun bunday kelishuvlar savdo
aloqalarini kengaytirish, infratuzilmani yaxshilash va mintaqaviy bozorlarga chiqish
imkoniyatlarini kengaytiradi.

Mazkur tadqiqot ushbu ikki xil turdagi savdo bitimlarining – JST va YOIIning
O‘zbekiston iqtisodiyotiga makroiqtisodiy ta’sirini tahlil qilishga qaratilgan.
O‘zbekistonning ushbu kelishuvlarda ishtirok etishi bilan bog‘liq imkoniyatlar va
muammolarni o‘rganib, ushbu tadqiqot bunday savdo asoslari savdo balansi, YaIM
o‘sishi, bandlik, inflyatsiya va to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar kabi turli
makroiqtisodiy o‘zgaruvchilarga qanday ta’sir qilishini o‘rganadi. Bundan tashqari,
tadqiqot kengroq geosiyosiy va iqtisodiy kontekstni hisobga olgan holda
O‘zbekistonning ushbu kelishuvlarda ishtirok etishining strategik ahamiyatini ko‘rib
chiqadi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Ko‘p tomonlama hamda mintaqaviy savdo shartnomalari uzoq vaqtdan beri
keng qamrovli ilmiy tadqiqotlar mavzusi bo‘lib kelgan. JSTga a’zolikning iqtisodiy
ta’siri bo‘yicha tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, qo‘shilish odatda savdo oqimlarining
o‘sishiga, iqtisodiy samaradorlikning oshishiga va to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
investitsiyalar oqimining oshishiga olib keladi (Baldwin, 2006; Bagwell & Staiger,
2010). Biroq, JSTga a’zo bo‘lish afzalliklari qiyinchiliklardan holi emas.
Mamlakatlar global raqobatga moslashishlari kerak, bu esa sanoatning ayrim
tarmoqlarida sektorlar almashinuvi va ish o‘rinlarining yo‘qolishiga olib kelishi
mumkin (Felbermayr va boshqalar, 2010). Shuningdek, Mario Larch, Roberta
Piermartini va V. Yotovlarning ilmiy izlanishlarida JSTga a’zo bo‘lgan davlatlarning
o‘zaro tovar ayirboshlash hajmi 171 foizga, a’zo va a’zo bo‘lmagan davlatlar
o‘rtasidagi savdoni esa taxminan 88 foizga oshganligini ko‘rsatadi (Larch M.,
Monteiro J.A., Piermartini R., Yotov Y., 2019). JSTga a’zo bo‘lgan davlatning
iqtisodiy rivojlanishi kamida besh yil davomida 2,5 foizga oshadi (Tang M., Wei S.,
2009). O‘tish davridagi mamlakatlarning JST tajribasini ijobiy deb hisoblash kerak.
Bitimlar bozorga kirish barqarorligini sezilarli darajada yaxshilaydi, ular korrupsiyani
yo‘q qilishga va davlat daromadlarini sezilarli darajada yo‘qotmasdan boshqaruvni
yaxshilashga yordam beradi. Bundan tashqari, JST to‘lov balansi inqirozlarini

yaxshiroq boshqarish uchun ichki siyosatni kuchaytirishda ham ijobiy rol o‘ynagan
(Drabek Z., Bacchetta M., 2004).

Boshqa tomondan, YOII kabi mintaqaviy savdo shartnomalari o‘ziga xos
dinamikaga ega. Gritsenko va Kuzmin (2018) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, YOIIga a’zolik savdo aloqalarini yaxshilash, tariflarni pasaytirish
va Rossiya va boshqa a’zo mamlakatlar bozorlariga kirishni osonlashtirish orqali
Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun muhim iqtisodiy imkoniyatlar yaratishi mumkin.
Biroq, tanqidchilar mintaqaviy savdo kelishuvlari ko‘pincha asimmetrik imtiyozlarni
o‘z ichiga oladi, deb ta’kidlaydilar. O‘zbekiston kabi kichikroq iqtisodlar bozorga
kirishning tengsizligi va yirikroq a’zo davlatlarga qaramlik tufayli ma’lum
sektorlarda kamchiliklarga duch kelishi mumkin (Shumylo-Tapiola, 2014).

TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston savdo shartnomalarining makroiqtisodiy ta’sirini
baholash uchun statistik ma’lumotlardan foydalanildi. Tahlilda JST va YOII
aʼzoligining Oʻzbekiston yalpi ichki mahsuloti oʻsishi, savdo balansi, inflyatsiya
surʼatlari va toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar oqimiga taʼsirini miqdoriy
baholash uchun vaqt seriyali maʼlumotlar va panel maʼlumotlar modellari
kombinatsiyasidan foydalaniladi. Buning uchun Jahon banki, Xalqaro valyuta
jamg‘armasi (XVJ) va O‘zbekiston Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlaridan
foydalaniladi.
Ushbu tahlilning empirik modeli savdoning gravitatsion modeliga asoslanadi, bu
Oʻzbekiston va boshqa JST va YOII aʼzo davlatlari oʻrtasidagi ikki tomonlama savdo
oqimlarini baholash imkonini beradi.

TAHLIL VA NATIJALAR
JSTga a’zo bo‘lish JST va a’zo davlat o‘rtasida intensiv muzokaralarni talab
qiladigan siyosiy jarayondir. Qo‘shilgan mamlakat o‘z iqtisodiyotini xalqaro raqobat
uchun ochishi talab qilinadi va qo‘shilish shartlari har bir holatda farq qilishi mumkin
bo‘lsa-da, o‘z bozorlariga erkin kirishni ta’minlashga rozi bo‘ladi.
Mamlakat JSTga a’zo bo‘lganidan so‘ng, savdoni yanada cheklashga yo‘l
qo‘yilmaydi, aks holda mamlakat savdo sheriklarining oqibatlariga duch kelishi
mumkin, chunki amalda liberallashtirish qaytarilmasdir. JSTga yangi a’zo bo‘lgan
davlatlarning tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ularning JSTga a’zo bo‘lishidan iqtisodiy
foyda ayniqsa uzoq muddatda sezilishi mumkin. Biroq, qo‘shilishning darhol siyosiy
foydalari bor, chunki u qo‘shilayotgan mamlakat hukumatiga o‘z qonunchiligini
yaxshilashga va JST qonunchiligi bo‘yicha majburiyatlarga murojaat qilish orqali
o‘zini manfaatli guruhlardan himoya qilishga yordam beradi. Darhaqiqat, qo‘shilish
hukumatga bozor tamoyillariga qat’iy rioya qilishga, barqaror savdo va sarmoyaviy

muhitni yaratishga yordam beradi (Zdenek D., Marc B., 2009). O‘zbekistonda
allaqachon proteksionizm bilan kechgan liberallashtirishga oid urinishlar bo‘lgan.
Shu bois O‘zbekistonning yangi rahbariyati liberallashtirish islohotlarini davom
ettirish bo‘yicha e’lon qilingan qat’iylik tez orada amaliy harakatga aylanishiga
ishonch hosil qilishi kerak. JSTga a’zo bo‘lish islohot jarayoni muvaffaqiyatli
bo‘lishini va keyinchalik uni qaytarib bo‘lmasligini ta’minlash uchun juda muhimdir.

Raqobat uchun bozorlarni ochish.
Hozirgi vaqtda Oʻzbekiston tashqi savdosi oʻrtacha import tariflari boʻyicha
Janubiy Kavkaz va Markaziy Osiyoning boshqa davlatlariga qaraganda ancha yopiq
(1-jadvalga qarang).

1-jadval
O‘zbekistonning bojxona to‘lovlari taqqoslanganda

Davlatlar Import tarif O‘rtacha tarif O‘rtacha qo‘llaniladigan tarif
stavkasi (min- stavkasi, hamma stavkasi,
mahsulotlar, %
max) % barcha mahsulotlar %

Armaniston 0-100 7-8 6.36

Ozarbayjon 0-15 8.52 8.52

Belorus 0-100 7.8 6.02

Gruziya 0-30 1.47 0.43

Qozog‘iston 0-100 7.8 6.91

Qirg‘iziston 0-100 7.8 5.33

Moldova 0-75 5.6 5.41

Rossiya 0-100 7.8 5.33

Tojikiston 0-15 6.14 6.14

Turkmaniston 10-100 5.43 Mavjud emas

Ukraina 0-60 10 4.08

O‘zbekiston 0-30 14.2 13.66

Manba: World Bank ma’lumotlaridan olingan

Oʻzbekiston import uchun 0-30% oraligʻida bojlar qoʻllaydi. Birlamchi yoki
oraliq tovarlar uchun nol yoki pastroq bojlar va yakuniy mahsulotlar uchun yuqori
stavkalar qo‘llaniladi. Mahalliy ishlab chiqarilgan tovarlar bilan raqobatlashadigan
ayrim mahsulotlarga qo‘shimcha importga xos aksiz bojlari solinadi. Masalan,
avtomobillarga qo‘llaniladigan bojlar (import tarifi va maxsus aktsiz solig‘i)
avtomobilning import qiymatining 100% dan oshadi. O‘rtacha tarif stavkalarini
ko‘rsatadigan quyidagi raqamlar to‘liq voqeani aytib bermaydi, chunki ular savdo
uchun tarifsiz to‘siqlarni hisobga olmaydi. Yuqorida aytib o‘tilganidek, O‘zbekiston
o‘tmishda (1996-2003, 2007-2016) import hajmini kamaytirish uchun valyuta
ayirboshlash cheklovlarini qo‘llagan. Import cheklovlari ichki narxlarning oshishiga
olib keldi va bozorlarga salbiy ta’sir ko‘rsatdi va ba’zi korxonalar kulrang
iqtisodiyotga o‘tishdi. Valyuta birjalaridagi cheklovlar ham investorlarni
mamlakatdan uzoqlashtirdi, chunki xorijiy ishlab chiqaruvchilar o‘z daromadlarini
vataniga qaytarish imkoniyatlari haqida tashvishlanishdi. Qonun ustuvorligi va
korrupsiya sohasidagi boshqaruvning yomon ko‘rsatkichlari ham O‘zbekistonga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (TTXI)ning nisbatan past bo‘lishiga sabab
bo‘ldi.

Savdoni erkinlashtirish va iqtisodiy o‘sish: O‘zbekistonning JSTga a’zo bo‘lishi
tariflarning pasaytirilishiga va bir qancha sohalarning liberallashuviga olib keldi.
Jahon banki (2021) maʼlumotlariga koʻra, JSTga aʼzo boʻlish Oʻzbekistonning savdo
ochiqligini oshirishi va jahon bozorlariga yaxshi chiqish imkonini berishi kutilmoqda.
Dastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra, O‘zbekistonning JSTga a’zo davlatlar bilan savdo
aylanmasi a’zo bo‘lganidan keyin qariyb 15 foizga oshgan.

Yalpi ichki mahsulotning o‘sishi nuqtai nazaridan ekonometrik tahlil JSTga
a’zolik va O‘zbekistonning iqtisodiy ko‘rsatkichlari o‘rtasida ijobiy bog‘liqlik
mavjudligini ko‘rsatadi. Savdo to‘siqlarining bartaraf etilishi resurslarni yanada
samarali taqsimlash, sanoat ishlab chiqarishni ko‘paytirish va eksportni
diversifikatsiya qilishni rag‘batlantirish imkonini berdi.

Inflyatsiya va ichki sanoatga ta’siri: Imtiyozlarga qaramay, JST doirasidagi
savdoni liberallashtirish, ayniqsa, narxlarning o‘zgaruvchanligi ko‘rinishidagi
muammolarni keltirib chiqardi. JST a’zolaridan arzonroq tovarlar importi ko‘paydi,
bu esa, ayniqsa, oziq-ovqat va iste’mol tovarlari sektorida inflyatsiya bosimiga olib
keldi. Biroq, uzoq muddatli ta’sir ijobiy bo‘lishi kutilmoqda, chunki raqobat ichki
bozorda mahsuldorlikni oshiradi va narxlarni pasaytiradi.

Mahalliy sanoat, xususan, qishloq xo‘jaligi va ishlab chiqarishda xorijiy
firmalarning kuchli raqobatiga duch keldi. Biroq, bu sektorlar ilg‘or
texnologiyalardan foydalanish va raqobatbardosh narxlardan ham foyda ko‘rdi va
natijada samaradorlikni oshirishga hissa qo‘shdi.

To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar: JSTga a’zo bo‘lish to‘g‘ridan-to‘g‘ri
xorijiy investitsiyalar oqimining ko‘payishi bilan ham bog‘liq bo‘lib, O‘zbekiston
a’zo bo‘lgandan so‘ng xorijiy investitsiyalar sezilarli darajada oshib borishi prognoz
qilinmoqda. A’zolik natijasida investorlar ishonchining ortishi va kengroq bozorga
kirishning yaxshilanishi bilan bog‘lash mumkin, bu esa O‘zbekistonni xalqaro kapital
uchun jozibador manzilga aylantiradi. Quyidagi 2-jadvalda so‘nggi yillarda
O‘zbekistonga kiritilgan to‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmini ko‘rishimiz
mumkin.

2-jadval
O‘zbekistonga kiritilgan to‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar va YaIMning o‘sish

ko‘rsatkichi, 2019-2024-yillar, mln. Doll.

O‘zbekiston JSTga a’zo bo‘lish natijasida yuzaga keladigan ma’lum xavflarga
duch kelishi mumkin, chunki savdoni erkinlashtirish g‘oliblar va yutqazuvchilarni
keltirib chiqaradi. Iste’molchilar tanlovning ko‘payishi, tovarlar sifatining
yaxshilanishi va narxlarning pasayishidan foyda ko‘radi. Bundan tashqari, mamlakat
xizmat ko‘rsatish sohasini liberallashtirishdan foyda ko‘radi. Masalan, moliya va
qurilish sohalarida xizmatlar bozoriga kirish imkoniyatini berish mamlakatga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarni ko‘paytirishi va shu bilan yangi ish o‘rinlari va
o‘sish imkoniyatlarini yaratishi mumkin. Boshqa tomondan, importning ortishi bilan
raqobatlashayotgan ishlab chiqaruvchilar yutqazuvchi tomonda bo‘lib, zaif tarmoqlar
bozorni tark etishga majbur bo‘ladi. Bu qisqa muddatda mahalliy sanoat uchun
yo‘qotishlarni keltirib chiqarishi mumkin. Shunday bo‘lsa-da, mamlakat uzoq
muddatda yaxshiroq ahvolda bo‘lishi mumkin, chunki u raqobatbardosh ustunlik
sohalariga ixtisoslashadi. Deyarli barcha mahalliy sanoat tarmoqlari, ayniqsa qattiq
himoyalangan sanoat, raqobat kuchayishi mumkin bo‘lgan tarmoqlar qatoriga kiradi.
Avtomobilsozlik, kimyo va toʻqimachilik sanoati hamda qishloq xoʻjaligi sohalari
zarar koʻrishi mumkin boʻlganlar qatoriga kiradi. Ishsizlikning ko‘payishi nuqtai
nazaridan ijtimoiy oqibatlar qo‘shimcha moliyaviy yuklarni keltirib chiqaradi. Bu

yerda davlat investitsiyalarini ko‘paytirish yoki ishsizlik sxemalarini kuchaytirish
yechim bo‘la oladi. Bundan tashqari, Oʻzbekiston JSTga aʼzo boʻlganidan keyin
tuzatish xarajatlariga duch keladi, bu esa tashqi savdo bilan shugʻullanuvchi
institutlarga katta sarmoya kiritishni talab qiladi. Oshkoralik va qonun ustuvorligini
ta’minlash, mulk huquqini himoya qilish, shuningdek, boshqaruv institutlari sifatini
oshirish muammoli bo‘ladi. Bundan tashqari, JSTga a’zo bo‘lish xorijiy raqobatning
kuchayishi ta’sir ko‘rsatadigan yon manfaat guruhlari tomonidan qarshilikka duch
kelishi mumkin. Bunday holda, hukumat islohotlar bo‘yicha o‘z majburiyatlarini
sinab ko‘rishi va proteksionistik manfaatlar guruhlari bilan muzokaralar olib borish
uchun yechimlarni topishi kerak bo‘ladi. Xatarlar va imkoniyatlarni tegishli
metodologiya va usullar bilan baholash kerak.

YOIIga a’zolikning makroiqtisodiy ta’siri
Mintaqaviy savdo integratsiyasi: YOIIga aʼzolik Rossiya, Qozogʻiston va
boshqa aʼzo davlatlar bilan yaqinroq iqtisodiy aloqalarni kuchaytirdi. O‘zbekistonda
YOII mamlakatlariga, xususan, to‘qimachilik, qishloq xo‘jaligi va mineral xomashyo
kabi sohalarga eksport hajmi sezilarli darajada oshdi. Savdo to‘siqlarining olib
tashlanishi va yagona tarif siyosatining joriy etilishi ittifoq doirasidagi savdo
oqimining silliq kechishi va bozorga kirishning yaxshilanishiga yordam berdi.
Investitsiyalar va iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish: YOII muhim savdo
imkoniyatlarini taqdim etsa-da, Rossiya bozoriga haddan tashqari qaramlik nuqtai
nazaridan muammolarni ham keltirib chiqardi. O‘zbekiston mintaqaviy iqtisodiyotga
yanada integratsiyalashgani sari ayrim tarmoqlarga, xususan, energetika va
xomashyoga tarkibiy jihatdan qaramlik xavfi mavjud. Buni yumshatish uchun
O‘zbekiston o‘zining sanoat bazasini diversifikatsiya qilishi va YOIIning yirik
a’zolaridan kelib chiqadigan iqtisodiy zarbalar ta’sirini kamaytirishi kerak.

3-jadval
O‘zbekistonning YOII davlatlari bilan 2024-yildagi tashqi savdo aylanmasi, mln. doll.

Davlatlar Eksport hajmi Import hajmi Tashqi savdo
aylanmasi
Rossiya 3400 7300 10,700
Qozog‘iston 1300 2600 3,900
Qirg‘iziston 740
Belarus 5 327 10 659 646
477 263
150 496

Manba:statistika ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi

O‘zbekistonning YOIIga a’zo davlatlar bilan 2024-yilning yanvar-noyabr
oylaridagi tashqi savdo aylanmasi 11,1%ga oshib, $15,9 mlrd. tashkil etdi.

Siyosatning oqibatlari va tavsiyalari: Natijalar shuni ko‘rsatadiki, JST va
YOIIga a’zo bo‘lish O‘zbekistonning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlariga ijobiy ta’sir
ko‘rsatgan bo‘lsa-da, sektor zaifligi va inflyatsiya bosimi bo‘yicha muammolar
saqlanib qolmoqda.

XULOSA VA TAKLIFLAR
Ushbu maqolada koʻp tomonlama va mintaqaviy savdo shartnomalarining
Oʻzbekiston iqtisodiyotiga taʼsiri batafsil makroiqtisodiy tahlil qilingan boʻlib, uning
JSTga kirishi va YOII aʼzoligiga eʼtibor qaratiladi. Ikkala kelishuv ham savdo, yalpi
ichki mahsulotning o‘sishi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri inflyatsiyaning oshishiga hissa
qo‘shgan bo‘lsa-da, inflyatsiya va tarmoqqa bog‘liqlik kabi muammolar saqlanib
qolmoqda. Ushbu xatarlarni yumshatishga qaratilgan strategik siyosatni qabul qilish
orqali O‘zbekiston uzoq muddatli barqaror o‘sish va rivojlanish uchun ushbu savdo
kelishuvlarining barcha imkoniyatlaridan foydalanishi mumkin.
O‘zbekistonning JST tomon borayotgan yo‘li bozor islohotlarining sekin sur’ati
tufayli uzoq davom etmoqda. Mamlakat tashqi zarbalarga javoban proteksionizmni
tanladi. Proteksionistik siyosat, garchi iqtisodiy inqiroz davrida ma’lum afzalliklarga
ega bo‘lsa-da, chuqur bozor islohotlarini o‘tkazishga imkon bermagani uchun,
umuman olganda, yuqori xarajatlarni keltirib chiqardi. Tashqi savdo
cheklanganligicha qolmoqda va mamlakatning to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
investitsiyalar uchun jozibadorligi mintaqaning qolgan qismiga nisbatan past. Biroq,
rahbariyat o‘zgarishi bilan davom etayotgan islohotlarda optimizm bor. Jahon Savdo

Tashkilotiga a’zo bo‘lish O‘zbekistonga sobiq Sovet Ittifoqining boshqa davlatlariga
qaraganda ko‘proq foyda keltirishi mumkin. Oʻzbekiston iqtisodiy jihatdan ancha
yopiq va mintaqa davlatlari orasida aholi jon boshiga toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy
investitsiyalar oqimi boʻyicha eng past oʻrinda turadi. Import bojlarini pasaytirish
iste’molchilarga ko‘proq tanlov imkoniyatini beradi va takomillashtirilgan huquqiy
va institutsional baza tufayli investitsion oqimlar oshishi mumkin. Eng muhimi,
JSTga a’zo bo‘lish mamlakatning orqaga chekinishini qiyinlashtiradigan, balki
imkonsiz bo‘lsa ham, bozor islohotlarini chuqurlashtirish imkonini beradi.

O‘zbekistondagi iqtisodiy islohotlar tarixini hisobga olsak (islohotlar ortidan
proteksionizm), islohotlarning orqaga qaytish xavfini istisno etib bo‘lmaydi.

Shu bois quyidagi tavsiyalar taklif etiladi:
 JSTga a’zo bo‘lish bo‘yicha muzokaralar olib borilishi kerak;
 Ichki bozorlarda raqobatni ta’minlash uchun import bojlarini kamaytirish
kerak;
 Tashqi savdo va investitsiyalar to‘g‘risidagi qonunchilikni xalqaro
standartlarga mos ravishda takomillashtirish kerak;
 Tashqi ishtirokchilar zaruratga qarab texnik va moliyaviy yordam
ko‘rsatuvchi O‘zbekistonning savdo siyosati islohotlarini kuchli qo‘llab-quvvatlash;
 Eksportni diversifikatsiya qilishni kuchaytirish: Kattaroq bozorlarga chiqish
foydali bo‘lsa-da, O‘zbekiston bir nechta sektorlarga qaramlikni kamaytirish uchun
o‘z eksportini diversifikatsiya qilishga e’tibor qaratishi kerak;
 Ichki sanoatga sarmoya kiritish: Savdoni liberallashtirish tufayli kuchaygan
raqobat O‘zbekistondan texnologik innovatsiyalar va asosiy tarmoqlarda, xususan,
qishloq xo‘jaligi va ishlab chiqarishda samaradorlikni oshirishga sarmoya kiritishni
talab qiladi;
 Inflyatsiya tendensiyalarini kuzatish: siyosatchilar o‘sishni to‘xtatmasdan
iste’molchilarni himoya qiluvchi maqsadli fiskal va pul-kredit siyosati orqali
importning ko‘payishining inflyatsiya ta’sirini boshqarishi kerak;
 Toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalarni jalb qilish: JST va YOII aʼzoligidan toʻliq
foyda olish uchun Oʻzbekiston infratuzilma, boshqaruv va biznesni tartibga solishni
takomillashtirishga eʼtibor qaratgan holda qulay investitsiya muhitini yaratishda
davom etishi kerak;
 O‘zbekistonning savdo siyosatini isloh qilish va JSTga a’zo bo‘lishiga
ko‘maklashish tashqi subyektlarning siyosiy hujjatlarida (masalan, Yevropa
Ittifoqining Markaziy Osiyoga nisbatan strategiyasida) o‘z aksini topishi kerak.
JSTga a’zo bo‘lish O‘zbekiston uchun bozor islohotlarini ilgari surish va ularni
qaytarib bo‘lmaydigan qilish uchun muhim ahamiyatga ega. Ochiq, oshkora va

rivojlanayotgan iqtisodiyotga ega bo‘lgan O‘zbekiston JSTga a’zo bo‘lganidan keyin
xalqaro biznes uchun yanada jozibador bo‘ladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Baldwin, R. E. (2006). "Multilateral and Regional Trade Agreements: A
Study of the World Trade Organization and Regional Trade Agreements." Economic
Policy, 21(45), 456-487.
2. Bagwell, K., & Staiger, R. W. (2010). "The WTO and the Political Economy
of Trade Agreements." International Organization, 64(1), 1-43.
3. Felbermayr, G., & Yalcin, E. A. (2010). "How Big Is the ‘Trade Creation’
Effect of WTO Membership?" The World Economy, 33(7), 960-993.
4. Gritsenko, D., & Kuzmin, I. (2018). "Economic Implications of EAEU
Integration for Central Asia." Eurasian Economic Review, 8(2), 137-155.
5. Shumylo-Tapiola, O. (2014). "Eurasian Economic Union: A Study of
Opportunities and Risks for Central Asia." Central Asian Politics, 3(2), 88-110.
6. World Bank. (2021). "Uzbekistan: Economic Integration and WTO
Accession." World Bank Report.
7. Larch, M., Monteiro, J.A., Piermartini, R. and Yotov, Y. (2019). On the
effects of GATT/WTO membership on trade: They are positive and large after all.
8. Tang, M.K., and Wei, S.J. (2009). “The value of making commitments
externally: Evidence from WTO accessions”. Journal of International Economics
78(2): 216–29.
9. Drabek, Z. and Bacchetta, M. (2004). Tracing the Effects of WTO
Accession on Policy‐making in Sovereign States: Preliminary Lessons from the
Recent Experience of Transition Countries. World Economy, 27(7), pp.1083-1125.
10. Asad Alam and Arup Banerji, “Uzbekistan and Kazakhstan: a Tale of Two
Transition Paths?” World Bank, (2000).
11. Zdenek Drabek and Marc Bacchetta. (2009). “Effects of WTO Accession on
Policymaking in Sovereign States: Lessons from Transition Countries,” Organization
Attractive in Is Enough Economies? Critical Essays on the Multilateral Trading
System.