ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Toʻliq matnПолный текстFull text

Abdulqohir Jurjoniying “al-‘Awāmil al-mi’a” asarida ta’sir nazariyasi va uning arab sintaksisidagi ahamiyati

Talipov Nodir Batirovich

Matn PDF dan avtomatik ajratilgan: ekran oʻqiydigan dasturlar, telefon va qidiruv uchun. Rasmiy nusxa — PDF.Текст извлечён из PDF автоматически — для программ чтения с экрана, телефонов и поиска. Официальная версия — PDF.Text was extracted from the PDF automatically for screen readers, phones and search. The PDF remains the version of record.

PDF ni oʻqishЧитать PDFRead the PDF → Nashr kartasiКарточка изданияRecord

ABDULQOHIR JURJONIYNING “AL-‘AWĀMIL AL-MI’A” ASARIDA

TA’SIR NAZARIYASI VA UNING ARAB SINTAKSISIDAGI AHAMIYATI

THE THEORY OF GOVERNANCE (TAʾTHĪR) IN ʿABD AL-QĀHIR AL-
JURJĀNĪ’S AL-ʿAWĀMIL AL-MIʾA AND ITS SIGNIFICANCE IN ARABIC

SYNTAX

ТЕОРИЯ УПРАВЛЕНИЯ (ТАʾСӢР) В ТРАКТАТЕ ʿАБД АЛ-К̣А̄ХИРА АЛ-
ДЖУРДЖ̄АНӢ «АЛ-ʿАВ̄АМИЛ АЛ-МИʾА» И ЕЁ ЗНАЧЕНИЕ В
АРАБСКОМ СИНТАКСИСЕ
Talipov Nodir Batirovich
Oriental Universiteti Tillar 1 kafedrasi,
katta o‘qituvchisi
Tel.:+998 97-739-99-20
E-mail: ntalipov@gmail.com
https://orcid.org/0000-0002-5368-7008

Annotatsiya. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – Abdulqohir Jurjoniyning al-
ʿAwāmil al-miʾa asarini arab grammatik tizimi nuqtayi nazaridan chuqur tahlil qilib,
undagi nazariy tamoyillarni hozirgi sintaktik tahlil uslublari bilan
taqqoslashdir.Tadqiqot davomida Jurjoniyning al-ʿāmil (ta’sir etuvchi omil) va alma’mūl (ta’sir ostidagi so‘z) kabi asosiy tushunchalari, shuningdek, ḥurūf al-naṣb
(ismni tushum kelishigida turishini talab etuvchi harflar) va al-wāw al-maʿiyya
(birgalik “vovi”) kabi arab sintaksisidagi muhim elementlar o‘rganildi.

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Jurjoniyning nazariy yondashuvi arab
grammatikasi tarixida nafaqat o‘z davrida, balki keyingi olimlar (Ibn Hishom,
Zamaxshariy, Suyutiy, Antuan Dahdah) tomonidan izchil rivojlantirilgan va
zamonaviy tilshunoslik tahliliga poydevor bo‘lgan. Shu bilan birga, al-ʿAwāmil almi’a arab tilining grammatik strukturalarini tushunishda va sintaktik tahlil
metodlarini rivojlantirishda bebaho manba sifatida ahamiyat kasb etadi.

Kalit so‘zlar: Abdulqāhir al-Jurjānī, al-ʿāmil, al-ma’mūl, arab sintaksisi, ḥurūf
al-naṣb, al-wāw al-Maʿiyya, arab grammatikasi.

Abstract.The aim of this study is to conduct a systematic analysis of the 11thcentury Arab linguist Abd al-Qāhir al-Jurjānī’s work al-ʿAwāmil al-mi’a within the
context of Arabic grammar and to compare his theoretical approaches with modern
syntactic analysis methods. The study examines Jurjānī’s key concepts, such as al-
ʿĀmil (governing factor) and al-Ma’mūl (affected element), as well as important
syntactic elements, including ḥurūf al-Naṣb (accusative particles) and al-wāw almaʿiyya (cooperative “waw”).

The results indicate that Jurjānī’s theoretical approach has left a lasting impact

not only on the history of Arabic grammar but also influenced subsequent scholars

(Ibn Hishom, Zamakhshariy, As-Suyutiy, Antoine Dahdah) and provided a

foundation for modern linguistic analysis. Furthermore, al-ʿawāmil al-mi’a remains

an invaluable source for understanding Arabic grammatical structures and developing

syntactic analysis methodologies.

Keywords: Abd al-Qāhir al-Jurjānī, al-ʿāmil, al-ma’mūl, arabic syntax, ḥurūf

al-naṣb, al-wāw al-maʿiyya, arabic grammar.

Аннотация. Основной целью данного исследования является глубок

анализ трактата Абд ал-Кахира ал-Джурджани «ал-ʿАвамил ал-миʾа» с точки

зрения арабской грамматической системы и сравнение содержащихся в нём

теоретических принципов с современными методами синтаксического анализа.

В ходе исследования были рассмотрены ключевые понятия ал-Джурджани —

ал-ʿамил (фактор управления, действующий элемент) и ал-маʿмул (управляемое

слово, элемент, подвергающийся воздействию), а также важные элементы

арабского синтаксиса, такие как ḥurūf al-naṣb (буквы, требующие винительного

падежа имени) и ал-вав ал-маʿийя (совместное «вав»).

Результаты исследования показывают, что теоретический подход ал-

Джурджани не только в своё время, но и в работах последующих учёных (Ибн

Хишам, аз-Замахшари, ас-Суюти, Антуан Дахда) получил последовательное

развитие и стал фундаментом для современного лингвистического анализа. При

этом трактат «ал-ʿАвамил ал-миʾа» сохраняет значение неоценимого источника

для понимания грамматических структур арабского языка и развития методов

синтаксического анализа.

Ключевые слова: Абд ал-Кахир ал-Джурджани, ал-ʿамил, ал-маʿмул,

арабский синтаксис, ḥurūf al-naṣb, ал-вав ал-маʿийя, арабская грамматика

KIRISH
Arab tilshunosligi tarixida grammatik tafakkurning shakllanishi va rivojida
o‘chmas iz qoldirgan olimlardan biri – Abdulqohir Jurjonidir. U XI asrning yirik
nahv va balog‘atshunosi bo‘lib, arab tili nazariyasining asosiy tamoyillarini
shakllantirishda muhim rol o‘ynagan (Versteegh, 1993:45; Baalbaki, 1988:112).
Uning Dalā’il al-i‘jāz va Asrār al-balāgha kabi asarlari arab tili ilmining nazariy
asoslarini mustahkamlab bergan bo‘lsa, al-ʿAwāmil al-mi’a nomli asari arab
grammatikasining amaliy va nazariy jihatlaridagi eng muhim manbalardan biri
hisoblanadi (al-Jurjānī, Dalā’il al-i‘jāz, 45-47; al-Jurjānī, Asrār al-balāgha, 52-54; al-
Jurjānī, Al-ʿawāmil al-mi’a, 3; Baalbaki, 1988:112; Versteegh, 1993:57).
Jurjoniy arab sintaksisida al-ʿĀmil (ta’sir etuvchi omil) nazariyasini tizimli
shaklda ishlab chiqqan olim sifatida tanilgan (al-Jurjānī, al-ʿAwāmil al-mi’a;

Versteegh, 1993; Baalbaki, 1988). Unga ko‘ra, arab jumlasining grammatik

tuzilmasini tushunish uchun al-ʿāmil va al-ma’mūl (ta’sir ostidagi so‘z) o‘rtasidagi

aloqani aniqlash eng muhim nazariy mezon hisoblanadi. Shu boisdan, al-ʿAwāmil al-

mi’a asarining nomi ham “100 ta ta’sir etuvchi omil” degan ma’noni anglatadi.

Mazkur risola arab tili grammatikasining asosiy qoidalarini ixcham, ammo

chuqur mantiqiy tartibda ifodalaydi. U arab sintaksisining muhim unsurlaridan biri

bo‘lgan ḥurūf al-naṣb haqida ham mufassal to‘xtaladi va ularning har biri omil bilan

bog‘liq i‘rob (so‘zning grammatik holati)ni qanday belgilashini tizimli tarzda bayon

qiladi (al-Jurjānī, al-ʿAwāmil al-mi’a, 12-15; Baalbaki, 1988:120; Versteegh,

1993:60). Jurjoniy bu harflarni nafaqat grammatik belgilar sifatida, balki ma’no

munosabatlarini belgilovchi omillar sifatida ko‘radi va shu jihatdan zamonaviy

sintaktik tahlillarga yaqin yondashuvni taklif etadi.

Uning fikrlari nafaqat arab tilshunosligi tarixida, balki umumiy grammatik

tafakkur evolyutsiyasida ham chuqur iz qoldirgan. Uning g‘oyalari keyinchalik

quyidagi olimlar tomonidan izchil rivojlantirilgan:

• Ibn Hishom – Qur’oni karimdagi o‘ziga xos ifodalarni tushuntirishda

Jurjoniyning nazariyalaridan foydalangan (Ibn Hishām, 2020:15-22).

• Zamaxshariy – al-Mufassal asarida Jurjoniyning nazariyalarini Qur’on

balog‘ati bilan bog‘lab tahlil qilgan (Laher, 2014:45-60).

• As-Suyutiy – arab tilining sintaksisi va i‘rob tizimini o‘rganishda Abdulqohir

Jurjoniyning tizimli yondashuvini izchil qo‘llagan (qarang:Suyūṭī, n.d., p. 120-125).

• Antuan Dahdah – arab tilida grammatikani o‘rgatishda Jurjoniyning tizimli

yondashuvini zamonaviy metodologiyalar bilan uyg‘unlashtirgan (El-Dahdah,

2018:25–40).

Shu orqali Jurjoniyning g‘oyalari arab grammatikasi nazariyasi va amaliyotining

keyingi avlodlariga mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qilgan. Bugungi kunda al-

ʿAwāmil al-mi’a asari arab tili nazariyasi, grammatik tahlil metodlari va sintaktik

strukturani o‘rganishda bebaho manba sifatida qadrlanadi.

Mazkur tadqiqot Abdulqohir Jurjoniyning al-ʿAwāmil al-mi’a asarini arab

grammatikasi kontekstida tizimli tahlil qilish, undagi harflarning sintaktik vazifasini

aniqlash va al-wāw al-maʿiyyaning ma’no hamda grammatik rolini chuqur

o‘rganishni maqsad qiladi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
“‫”النصب حروف‬ning grammatik vazifasi va ma’no xususiyatlari arab tili
grammatik tizimida “‫ ”النصب حروف‬(ismni tushum kelishigida turishni talab etuvchi
harflar) alohida grammatik toifani tashkil etadi. Bu harflar fe’l yoki ismga ta’sir etib,
ularning sintaktik holatini o‘zgartiradi va shu orqali jumlaning ma’nosini belgilaydi.
Abdulqohir Jurjoniy “al-‘Awāmil al-mi’a” asarida bu harflarni tizimli tarzda tahlil

qilib, ularning “amaliy” ‫ (عملية)‬va “ma’noviy” ‫ (دلالية)‬xususiyatlarini aniqlab beradi

(qarang: al-Jurjānī, 2014, pp. 45-47).

Jurjoniy o‘z risolasining kirish qismida shunday deydi:

“‫والمعنویة وأفعال، وأﺳماء حروف مﻦ كان ما فاللفظية ومعنویة، لفظية :ضربيﻦ علﻰ العوامل أن واعلم‬

‫.”والفهم التقدیر مﻦ كان ما‬

Bilgilki, omillar ikki turli bo‘ladi: lafziy va ma’naviy. Lafziy omillar so‘zlardan

– harf, ism yoki fe’ldan – iborat bo‘ladi. Ma’naviy omillar esa taxmin va fahmga

asoslanadi (qarang: al-Jurjānī, 2014, p. 3).

Bu ta’rif Jurjoniyning arab sintaksisidagi o‘ziga xos nazariy yondashuvini

ko‘rsatadi. U “omil” tushunchasini nafaqat morfologik belgiga, balki ma’no hosil

qiluvchi sabab sifatida ham talqin qiladi. Bu, o‘z navbatida, arab tili nazariyasida

shakl va ma’no o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur tahlil qilishga yo‘l ochgan.

1. “‫ ”أن‬va “‫ ”إن‬harflarining vazifasi

Jurjoniy “al-‘Awāmil al-Mi’a”da “‫ ”أن‬va “‫ ”إن‬harflarini ta’kidlovchi ‫ (توكيدیة)‬va

izohlovchi ‫ (تعليلية)‬ma’nolar asosida izohlaydi. U shunday yozadi:

“‫”الﺨبر وترفع الاﺳم فتنصب الاﺳمية الجملة علﻰ تدخل إن‬

“‫ ”إن‬yuklamasi ismiy jumla bilan kelganida, ismni tushum kelishigida, xabarini

esa bosh kelishikda kelishini talab etadi. (qarang: al-Jurjānī, 2014, p. 6).

Masalan:

“‫”رحيم غفور اللَ إن‬

– Bu yerda “‫ ”إن‬omil sifatida “َ‫ ”الل‬so‘zini nasb holatiga kiritgan.

Jurjoniy bu tahlilda “‫”إن‬ning grammatik ta’sirini sintaktik o‘zgarish bilan

bog‘laydi, biroq uni semantik jihatdan ham asoslaydi. Ya’ni, “‫ ”إن‬jumlada yaqinlik va

qat’iylik ma’nosini kuchaytiradi. Shu bilan u grammatik shakl orqali psixologik va

mantiqiy ta’sirni ifodalash mumkinligini ko‘rsatadi. Bu yondashuv arab

grammatikasida semantik nahv ‫(الدلالي النحو)‬ning dastlabki shakli sifatida e’tirof etiladi

(Yaacob, 2014:12).

2. “‫ ”لﻦ‬va “‫ ”كي‬harflarining tahlili

Jurjoniy “‫ ”لﻦ‬harfini fe’lni tushum kelishigida turishini talab etuvchi hamda

kelajakda inkor ma’nosini beruvchi harf sifatida izohlaydi:

“‫.”تحبون مما تنفقوا حتﻰ البر تنالوا لﻦ‬

Sizlar sevadigan narsalaringizdan infok qilmaguningizcha yaxshilikka

erishmaysizlar -“Imron” surasi, 92-oyat (qarang: al-Jurjānī, 2014, p. 8).

Jurjoniy bu oyat asosida “‫”لﻦ‬ning grammatik va ma’noviy funksiyasini

quyidagicha sharhlaydi:

• grammatik jihatdan – tushum kelishigida turishini talab etadi;

• semantik jihatdan – kelajakni qat’iy inkor etadi.

Bu tahlil shuni ko‘rsatadiki, Jurjoniy arab tilining semantik qatlamiga ham

e’tibor bergan, harflarni faqat sintaktik vosita sifatida emas, fikr ifodalashdagi

mantiqiy vosita deb bilgan.

“‫ ”كي‬harfi haqida esa u quyidagicha deydi:

“‫”التعليل بمعنﻰ كانت إذا المضارع الفعل تنصب كي‬

“‫ ”كي‬harfi sabab ma’nosini anglatib fe’lni istak maylida turishini talab etadi.

Masalan:

“ْ‫“ – ”تنجحَ كي ادرس‬O‘qi, toki muvaffaq bo‘lasan”. (qarang: al-Jurjānī, 2014, p.

10).

Jurjoniy “‫ ”كي‬harfi orqali sababiy bog‘lanishni ‫ (تعليلي رابط)‬aniqlab beradi. U

“‫ ”كي‬va “‫ ”لكي‬o‘rtasidagi ma’no farqini ham ko‘rsatib, ular orasidagi semantik

noziklikni tahlil qiladi. Bu yondashuv arab grammatikasida sababiy ma’noni

ifodalovchi bog‘lovchi vositalar nazariyasining shakllanishiga zamin yaratgan

(qarang: al-Jurjānī, al-ʿAwāmil al-miʾa, p. 23).

3. “‫ ”حتﻰ‬harfining sintaktik xususiyati

Jurjoniy “‫ ”حتﻰ‬harfini alohida tahlil qilib, uning ‘ġāya’ (chegara) va ‘ta’līl’

(sabab) ma’nolari o‘rtasidagi farqni izohlaydi:

“‫.”الفعل علﻰ دخلت إذا نصب حرف وتكون الاﺳم، علﻰ دخلت إذا ﺟر حرف تكون حتﻰ‬

“‫ ”حتﻰ‬so’zi ism bilan kelganida old ko’makchi ‫ ,(ﺟر حرف)‬fe’l bilan kelganida

istak maylida turishni talab etuvchi yuklama ‫ (نصب حرف)‬bo’ladi.

Bu tahlil “‫”حتﻰ‬ning ikki funksional holatini ochib beradi: u ba’zan chegarani

bildiradi (“‫ – ”الصباح حتﻰ‬tonggacha), ba’zan esa sababiy bog‘lanishni (“‫– ”تفوزَ حتﻰ‬

g‘alaba qozonishing uchun) ifodalaydi. Jurjoniy bu yondashuv orqali arab tilining

ko‘p funksiyali harflarini tahlil qilishda aniq grammatik mezonlarni belgilaydi (al-

Jurjānī, al-ʿAwāmil al-miʾa, p. 25; Versteegh, 1993:61).

4. Jurjoniyning “‫ ”النصب حروف‬tizimidagi yondashuvi

Jurjoniy “‫”النصب حروف‬ni tahlil qilarkan, ularni ta’sir kuchi ‫ (العمل درﺟة)‬va ma’no

sohasiga qarab tasniflaydi. Unga ko‘ra, har bir harfning o‘z “ʿamal darajasi” mavjud,

ya’ni ba’zi harflar faqat fe’lga ta’sir etadi, boshqalari esa butun jumla tuzilmasiga.

Uning bu qarashlari keyinchalik Ibn Hishomning “Mughni al-labīb” asarida

kengaytirilgan holda talqin qilinadi. Ibn Hishom Jurjoniyning ta’rifini shunday

izohlaydi:

“‫.”النحو ﺟهل فقد العمل هذا یدرك لم ومﻦ الكلام، في عمل وله إلا حرف مﻦ ما‬

Hech bir harf yo‘qki, u so‘zda biror amal qilmagan bo‘lsin; kim bu amalni

tushunmasa, u nahvni bilmaydi (qarang: Ibn Hishām, Mughnī al-labīb ʿan kutub al-

aʿārīb, jild 1, p. 15).

Demak, Jurjoniy arab grammatikasida “omil” nazariyasini tizimlashtirgan va

harflarning grammatik o‘rnini qat’iy belgilagan birinchi olimlardan biridir.

“‫”المعية الواو‬ning grammatik tabiati va uning mantiqiy izohi

Abdulqohir Jurjoniy o‘zining “al-‘Awāmil al-mi’a” asarida “‫ ”الواو‬yuklamasini

keng tahlil qiladi va uning turli ma’nolarini aniqlaydi. U quyidagi fikrni keltiradi:

“‫وزیدًا، شأنﻚ ما :نحو الفعل معنﻰ أو والﺨشبةَ، الماء اﺳتوى :نحو الفعل قبلها ما ویكون مع، بمعنﻰ الواو‬

‫.”وزیدًا تصنع ما أي‬

Bu tahlil “‫ ”الواو‬yuklamasining birgalik (al-maʿiyya) ma’nosini ochib beradi.

Jurjoniy uni fe’l yoki fe’l ma’nosidagi ismdan keyin kelib, “birgalikni bildiruvchi

to‘ldiruvchi (al-mafʿūl maʿah)”ni bog‘lovchi vosita sifatida izohlaydi. Ushbu

yondashuv keyinchalik Ibn Hishom tomonidan “Mughnī al-labīb” asarida grammatik

jihatdan yanada kengaytirilgan holda sharhlangan (al-Jurjānī, al-ʿawāmil al-miʾa, p.

34; Ibn Hishām, Mughnī al-labīb ʿan Kutub al-aʿārīb, Vol. 2:76). Masalan:

“‫ – ”والحدیقةَ الرﺟل مشﻰ‬Kishi bog‘ bilan (birga) yurdi.

Bu yerda “َ‫ ”الحدیقة‬so‘zi “‫ ”المعية الواو‬sababli tushum kelishigida ishlatilgan, ya’ni

“birgalik to‘ldiruvchisi ‫ ”(معه المفعول)‬vazifasini bajargan.

1. “‫”المعية الواو‬ning ishlatilish shartlari

Jurjoniyning ta’limotini keyinchalik Antuan Dahdah o‘zining “‫النحو علم إلﻰ المدخل‬

‫ ”العربي‬asarida izohlaydi va bu masalani quyidagicha sharhlaydi:

‫. إليه الفعل معنﻰ لوصول وﺳيلة لأنها المعية بواو لا بشبهه، أو عليه المتقدم بالفعل معه المفعول ینصب‬

Bu fikrga ko‘ra, “birgalik to‘ldiruvchisi” “‫ ”المعية الواو‬bilan emas, balki undan

oldingi fe’l yoki fe’lga o‘xshash ism orqali tushum kelishigida ishlatiladi. “‫ ”الواو‬esa

faqat vosita ‫ (وﺳيلة)‬sifatida ishlaydi.

Boshqacha aytganda, “‫ ”المعية الواو‬grammatik ta’sir manbai emas, balki ma’no

yetkazuvchi vosita hisoblanadi. Shu sababli arab nahv tizimida u ʿamil ‫ (عامل)‬emas,

balki rabt vositasi ‫ (ربط أداة)‬sifatida talqin qilinadi (qarang: Antūn Dahdah, al-

Madkhal ilā ʿilm an-naḥw al-ʿarabī, p. 212).

2. “‫”معه المفعول‬ning sintaktik chegaralari

Antuan Dahdahning sharhiga ko‘ra, “birgalik to‘ldiruvchisi” hech qachon fe’l va

egadan oldin yoki ularning orasida kela olmaydi. U shunday yozadi:

“‫.”له المشارك الاﺳم وبيﻦ بينه یتوﺳط أن ولا مطلقا عامله علﻰ یتقدم أن یجوز لا‬

Bu qoida quyidagicha izohlanadi:

✘ Noto‘g‘ri: “‫”الرﺟل مشﻰ الحدیقةَ و‬

✘ Noto‘g‘ri: “‫”الرﺟل الحدیقةَ و مشﻰ‬

✔ To‘g‘ri: “‫”والحدیقةَ الرﺟل مشﻰ‬
Bu hol arab sintaksisidagi qat’iy sintaktik tartib ‫(النحوي الترتيب)‬ning muhim
ko‘rsatkichidir. Jurjoniy bu qoida orqali fe’l, ega va to‘ldiruvchining joylashish
tartibini aniqlab, arab tilining mantiqiy tuzilmasini yanada aniqlashtirgan (qarang:
Antūn Dahdah, al-Madkhal ilā ʿilm an-naḥw al-ʿarabī, pp. 213-214).
3. “‫ ”وزیدًا شأنﻚ ما‬misolining tahlili

Jurjoniy keltirgan misollardan biri – “‫ – ”وزیدًا شأنﻚ ما‬odatiy qoidadan mustasno

bo‘lib ko‘rinadi. Chunki bu yerda fe’l ochiq ko‘rinmaydi. Biroq Antuan Dahdah bu

holni quyidagicha tushuntiradi:
“‫.”والطَّبَّ أنت تكون ما :والتقدیر .والطَّبَّ أنت ما :الاﺳتفهاميتيﻦ وكيف بعدما نصبه العرب مﻦ ﺳمع‬

Ya’ni, arablar “‫ ”ما‬va “‫ ”كيف‬kabi so‘roq yuklamalaridan so‘ng “‫”المعية الواو‬ni

qo‘llashgan, bu esa aslida “‫ ”تكون‬(bo‘lmoq) fe’lini o‘z ichiga olgan. Demak, bunday

jumlalarning asl shaklida fe’l mavjud, faqat u so‘zlashuvda tushirib qoldirilgan.

Jurjoniy va undan keyingi olimlar bu holni elliptik ‫ (حذف)‬tuzilma sifatida

izohlaydilar. Bu arab tilining so‘z qisqartirish xususiyatini ko‘rsatadi, bu esa uning

mantiqiy ixchamlik xususiyatlaridan biridir (al-Jurjānī, al-ʿAwāmil al-miʾa, p. 27;

Dahdah, al-Madkhal ilā ʿilm an-naḥw al-ʿarabī, 1992:103).

4. “‫ ”إلا‬yuklamasining istisno ma’nosi

Jurjoniy “‫ ”إلا‬yuklamasini ham ismni nasb holatiga kirituvchi harflar qatoriga

kiritadi va u haqda shunday yozadi:

“‫.”حمارًا إلا القوم ﺟاءني :نحو منقطع أو زیدًا، إلا القوم ﺟاءني ما :نحو متصل وهو للاﺳتثناء، وإلا‬

Bu joyda Jurjoniy “‫ ”إلا‬yuklamasining ikkita turini farqlaydi:

1) Muttaṣil istisno ‫ – (المتصل الإﺳتثناء)‬ya’ni, istisno qilingan narsa asosiy guruhga

tegishli:

“‫ – ”زیدًا إلا القوم ﺟاءني ما‬Qavmdan Zayddan boshqa hech kim kelmadi.

2) Munqaṭi‘ istisno ‫ – (المنقطع الإﺳتثناء)‬ya’ni, istisno qilingan narsa guruhga

tegishli emas:

“‫ – ”حمارًا إلا القوم ﺟاءني‬Mening oldimga qavm keldi, eshakdan boshqa (al-Jurjānī,

al-ʿAwāmil al-miʾa, 30).

Antuan Dahdah bu fikrni yanada kengaytirib, istisno harfining turli holatlarini

izohlaydi:

• Agar istisno qilingan narsa guruhga tegishli bo‘lmasa, u tushum kelishigida

bo‘ladi:

“‫ – ”دوابَّهم إلا الغائبون عاد‬G‘oyib bo‘lganlar qaytdi, lekin hayvonlari emas.

• Agar jumla bo‘lishli bo‘lsa, istisno qilingan ism ham tushum kelishigida

keladi:

“‫.”زیدًا إلا القوم قام‬

• Agar jumla bo‘lishsiz bo‘lsa, istisno qilingan ism ikki xil bo‘lishi mumkin –

tushum kelishigida yoki izohlovchi bo’lib bosh kelishikda:

“‫.”زید إلا / زیدًا إلا القوم قام ما‬

(al-Dahdah A.,1982:97–99.)

Bu tahlillar “‫ ”إلا‬yuklamasining mantiqiy va grammatik ikki qirrasini ochib

beradi. Jurjoniy bu harfni so‘zlar orasidagi semantik chegarani bildiruvchi vosita

sifatida ko‘radi, bu esa arab nahv tizimining ma’noga asoslangan mantig‘iy

yondashuvini ifodalaydi.

5. Undov yuklamalari – “‫ ”أي“ ,”هيا“ ،”أیا“ ،”یا‬va “‫.”الهمزة‬

Jurjoniy “Al-‘Awāmil al-Mi’a” asarida undov yuklamalarini ham ismni nasb

holatiga kirituvchi vositalar sifatida tilga oladi:

“‫و الل، عبدَ ویا رﺟلًا، یا :نحو والبعيد القریب للنداء ویا‬(،‫”للنداء كذلﻚ (أ أي، أیا، هيا‬

U bu yuklamalarni masofa (yaqinlik yoki uzoqlik) asosida tasniflaydi:

• “‫ – ”یا‬umumiy undov yuklamasi (yaqin va uzoq masofaga);

• “‫ ”أي‬va “‫ – ”الهمزة‬yaqin masofadagi murojaat uchun;

• “‫ ”أیا‬va “‫ – ”هيا‬uzoq masofadagi murojaat uchun (qarang: al-Jurjānī, ʿAbd al-

Qāhir. al-ʿAwāmil al-Miʾa. Beirut: Dār al-kutub al-ʿilmiyya, 1992, p. 28-29.)

Badrawī Zahrān ularning sintaktik mohiyatini quyidagicha izohlaydi:
“‫.”ومحلاً لفظًا منصوبًا وﺟوبًا محذوفٍّ لفعلٍّ به مفعولًا المنادى ویجعل فعلية، ﺟملة تحسب النداء عبارة‬

Bu shuni anglatadiki, undov iborasi aslida fe’liy jumla sifatida qaraladi, va

undalgan so‘z – ya’ni munodā – tushib qolgan ‫ أنادي‬fe’lining tushum holidagi

to‘ldiruvchisi hisoblanadi. Masalan:

“‫ – ”!رﺟلًا یا‬aslida “‫ ”رﺟلًا أنادي‬(Men kishini chaqiryapman) degan ma’noda.

(Zahrān, Badrawī. Sharḥ al-ʿawāmil al-miʾa li-ʿAbd al-Qāhir al-Jurjānī. al-

Qāhira: Dār al-salām, 2007:47.)

Shunday qilib, undov yuklamalari arab tili sintaksisida maxfiy fe’l bilan

bog‘langan omil tizimini tashkil etadi. Bu Jurjoniy tomonidan shakllantirilgan ‘omil

va ma’mul nazariyasining nozik jihatlaridan biridir.

TADQIQOT METODOLOGIYASI
Mazkur tadqiqotda taqqoslama-lisoniy, grammatik-tahliliy, hamda semantikkonseptual uslublar qo‘llanildi.
Asosiy maqsad – Abdulqohir Jurjoniyning nazariy yondashuvini turli davr
grammatiklari (xususan, Ibn Hishom, Zamaxshariy, as-Suyutiy, Antuan Dahdah)
qarashlari bilan solishtirish orqali uning ilmiy merosining o‘ziga xosligini tahlil
natijalariga tayangan holda Jurjoniyning arab sintaksisiga qo‘shgan hissasini ilmiynazariy asosda yoritishdir.

TAHLIL VA NATIJALAR
1. Jurjoniyning nazariy yondashuvi va uning ilmiy yangiligi
Abdulqohir Jurjoniy arab tili grammatikasini tahlil qilishda o‘z davri uchun
nihoyatda ilg‘or nazariy asos – “nazariyat al-‘amal” ‫ ,(العمل نظریة)‬ya’ni ta’sir va
munosabat nazariyasini ishlab chiqqan. U “al-‘Awāmil al-mi’a” asarida omillar ‫(عامل)‬
va ma’mullar ‫ (معمول)‬o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishni aniqlab, har bir so‘zning

jumlada qanday grammatik sabab bilan o‘zgarishini izohlab beradi (Versteegh, Kees.

Arabic Grammar and Qur’anic Exegesis in Early Islam. Leiden: Brill, 1993:58-60.).

Uning bu yondashuvi arab tili grammatikasida shaklga emas, ta’sirga ‫(العمل)‬

asoslangan nazariy yo‘nalishni yaratgan. Shu bois Jurjoniyning qarashlari arab tili

grammatikasi nazariy tafakkurining mantiqiy bosqichini boshlab bergan deb

baholanadi (Versteegh, Kees. Arabic Linguistic Thought and the Theory of ʿAmal.

Leiden: Brill, 1993:60-62.).

Jurjoniy tilni faqat ifoda vositasi emas, balki mantiqiy tizim sifatida tushungan.

Unga ko‘ra, har bir grammatik birlik o‘zaro sabab-natija munosabatida bo‘ladi.

Masalan, “‫ ”المعية الواو‬yoki “‫ ”إلا‬harflari o‘zlari harakat belgisi bermasa-da, ma’noni

mantiqan to‘ldiruvchi rol o‘ynaydi. Bu jihatdan Jurjoniyning qarashlari zamonaviy

strukturaviy lingvistika tamoyillariga yaqin turadi (Dahdah, Antuan. al-Madkhal ilā

ʿilm al-naḥw al-ʿarabī. Beirut: Dār al-mashriq, 1982:49.).

Malika Nasirova (2021) ta’kidlashicha, arab sintaksisi tizimi tarixan shaklga

emas, balki so‘zlar o‘rtasidagi ta’sir va munosabatga asoslangan. Unga ko‘ra, bu

yondashuv arab grammatik tafakkurining eng muhim tamoyillaridan biri bo‘lib,

Jurjoniy “al-‘Awāmil al-mi’a” asarida ushbu nazariyani mantiqiy asosda

tizimlashtirgan (Nasirova, 2021: 2659).

2. “‫ ”النصب حروف‬tizimining ilmiy asoslari

Jurjoniy “‫”النصب حروف‬ni o‘rganishda ikki asosiy yo‘nalishni belgilaydi:

1. Lafziy jihat – harflarning sintaktik ta’siri, ya’ni ism yoki fe’lni nasb holatiga

kiritish.

2. Ma’naviy jihat – harflarning ma’no hosil qilishdagi semantik roli.

Uning “‫ ”حتﻰ“ ،”كي“ ،”لﻦ“ ،”أن“ ،”إن‬kabi harflar haqidagi izohlarida bu ikki jihat

uyg‘unlashadi. Masalan, “‫ ”إن‬harfi jumlada sintaktik vazifani (ismni nasb holatiga

kiritish) bajargan bo‘lsa, semantik jihatdan ta’kid va qat’iylik ma’nosini kuchaytiradi.

Bu tahlil Jurjoniy grammatikani mantiqiy-psixologik tahlilga asoslaganini

ko‘rsatadi. U shakl va ma’no o‘rtasidagi bog‘liqlikni sintaksis va semantikaning

yagona nazariy maydoni sifatida tushungan.

3. “‫ ”المعية الواو‬nazariyasining tahliliy ahamiyati

Jurjoniy “‫ ”المعية الواو‬haqida shunday tizimli fikr bildirgan ilk grammatiklardan

biridir. U bu harfni birgalik ma’nosini ifodalovchi vosita sifatida ajratadi, lekin

grammatik jihatdan uni omil emas, balki ma’noviy rabt vositasi sifatida talqin qiladi.

Bu fikr arab grammatikasining eng muhim tushunchalaridan biri – “al-‘amal”

nazariyasiga yangi qirra olib kirdi. Chunki Jurjoniy “omil” tushunchasini faqat lafziy

omil bilan cheklamay, balki ma’noviy sabab sifatida ham ko‘radi. Shunday qilib, u

arab sintaksisida “ʿamal ma’nawiy” (ma’noviy ta’sir) tushunchasini mustahkamladi.

Antuan Dahdah va Ibn Hishom kabi keyingi grammatiklar aynan Jurjoniy

yondashuviga tayanib, “muta‘alliqat al-fi‘l” (fe’l bilan bog‘liq sintaktik omillar)

nazariyasini ishlab chiqdilar. Bu esa arab tilining strukturaviy va semantik tahlil

asoslarini yanada kuchaytirdi.

4. “‫ ”إلا‬yuklamasining falsafiy tahlili

Jurjoniy “‫ ”إلا‬yuklamasini grammatik istisno vositasi sifatida emas, balki

mantiqiy istisno ‫ (المنطقي الاﺳتثناء)‬sifatida ham talqin qiladi. Unga ko‘ra, “‫”إلا‬ning

ishlatilishi orqali guruh va a’zo o‘rtasidagi mantiqiy tafovut belgilanadi.

Bu hol arab tilining mantiqiy tahliliga xosdir:

• Agar istisno qilingan narsa guruhga mansub bo‘lsa – bu “muttaṣil istisno”;

• Agar u guruhga mansub bo‘lmasa – bu “munqaṭi‘ istisno.”

Jurjoniy bu ikki holni ajratish orqali arab tili grammatikasini mantiqiy mantiqa

‫ (النحوي المنطق)‬darajasiga olib chiqqan.

Zamonaviy tilshunoslikda bu hol semantik ziddiyat (semantic contrast) deb

yuritiladi. Demak, Jurjoniyning yondashuvi mantiqiy tahlil nuqtayi nazaridan ham

zamonaviy yondashuvlar bilan uyg‘un.

5. “‫”النداء حروف‬ning nazariy izohi

Jurjoniy “‫ ”هيا“ ،”أي“ ،”أیا“ ،”یا‬kabi undov yuklamalarini tahlil qilib, ularni fe’lga

o‘xshash grammatik birlik sifatida izohlaydi. Unga ko‘ra, undov iborasi aslida tushib

qolgan fe’l ‫ (أنادي)‬asosida tuziladi.

Bu nazariy tahlil arab sintaksisining fe’l markazli tuzilishiga dalildir. Jurjoniy bu

bilan arab tili strukturasi fe’lga tayanadigan til ekanini (verb-centered language) ilmiy

asosda isbotlagan.

Bu yondashuv keyinchalik Abbas Hasanning “an-Nahw al-wāfi” asarida ham

qo‘llanilgan. U shunday deydi:

“‫.”السياق مﻦ المفهوم الفعل لذلﻚ به مفعول والمنادى وﺟوبًا، فعلها محذوف فعلية ﺟملة النداء‬

“Undov (nidо) fe’liy jumla hisoblanadi, biroq undagi fe’l majburan tushirib

qoldirilgan bo‘ladi; undalgan so‘z (munodā) esa kontekstdan anglashiladigan o‘sha

fe’lning tushum holidagi to‘ldiruvchisi hisoblanadi.”

Demak, Jurjoniy arab tilida so‘zlarning o‘zaro sintaktik aloqasi mantiqan fe’l

orqali tartibga solinadi degan nazariyani ilgari surgan.

XULOSA VA TAKLIFLAR
Abdulqohir Jurjoniy arab tilshunosligida o‘ziga xos ilmiy maktab yaratgan
buyuk mutafakkir olim sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirgan. Uning “Al-Avāmil al-
Mi’a” asari arab tili sintaksisini chuqur mantiqiy tahlil asosida tartibga solgan eng
muhim manbalardan biri bo‘lib, u orqali arab grammatikasi shakl va ma’noni
birlashtirgan yaxlit nazariy tizimga aylangan.

Jurjoniyning grammatik qarashlari quyidagi jihatlar bilan arab tilshunosligi

tarixida alohida o‘rin tutadi:

• U ‘amil’ ‫ (عامل)‬tushunchasini nafaqat lafziy, balki ma’naviy sabab sifatida

talqin qilib, arab grammatikasining semantik asoslarini mustahkamladi.

• U grammatik hodisalarni mantiqiy sabab-natija nuqtayi nazaridan tahlil qilib,

arab sintaksisiga logik struktura kiritdi.

• U “‫ ”الاﺳتثناء حروف“ ،”العطف حروف“ ،”النصب حروف‬va “‫”النداء حروف‬ni chuqur

ilmiy tahlil qilib, ularning sintaktik va semantik vazifalarini ajratib ko‘rsatdi.

• U arab tili grammatikasining fe’l markazli tuzilishini asoslab berdi va bu

jihatdan zamonaviy strukturaviy yondashuvlarga zamin yaratdi.

• Jurjoniy ta’limotida tilshunoslik va mantiq bir-birini to‘ldiruvchi fanlar

sifatida ko‘riladi – bu esa uni arab tilshunosligi falsafasining asoschisi darajasiga olib

chiqadi.

Jurjoniyning “al-Avāmil al-mi’a” asari arab grammatik merosining asosiy

manbalaridan biri sifatida nafaqat tarixiy ahamiyatga, balki nazariy metodologik

qiymatga ham ega. Bu asar orqali arab sintaksisining ko‘plab tushunchalari – “amal”,

“i‘rāb”, “ma‘na”, “sabab” – ilmiy aniqlik kasb etgan.

Jurjoniyning qarashlari bugungi kunda ham bir qator ilmiy bahslarga sabab

bo‘lmoqda. Ayrim zamonaviy tadqiqotchilar uning “ʿamal ma‘nawiy” tushunchasini

abstrakt va falsafiy deb baholasa, boshqalar uni chuqur kognitiv nazariya sifatida

talqin etadilar.

Ammo barcha olimlar bir fikrda – Jurjoniy arab tilini mantiqiy tizim sifatida

talqin qilgan birinchi grammatiklardan biridir.

Bu jihatdan u arab tilshunosligining nafaqat grammatik, balki falsafiy asoschisi

hamdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Carter, M. G. (1981). A History of Arabic Grammar: Al-Kitāb of Sibawayhi
in the Arabic Grammatical Tradition. Leiden: Brill.
2. Dahdāḥ, Antūn. (1992). Muʿjam al-Qawāʿid al-ʿArabiyya fī al-Naḥw wa-al-
Ṣarf wa-al-Iʿrāb. Bayrūt: Dār al-ʿIlm li-l-Malāyīn.
3. Ibn ʿAqīl, ʿAbd Allāh. (1998). Sharḥ Ibn ʿAqīl ʿalā Alfiyyat Ibn Mālik.
Bayrūt: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
4. Ibn Hishām al-Anṣārī. (1985). Awḍaḥ al-Masālik ilā Alfiyyat Ibn Mālik
(Taḥqīq: Muḥammad Muḥyī al-Dīn ʿAbd al-Ḥamīd). Bayrūt: Dār al-Fikr.
5. al-Jurjānī, ʿAbd al-Qāhir. (n.d.). Al-ʿAwāmil al-Miʾa (Taḥqīq: ʿĀdil Aḥmad
ʿAbd al-Mawjūd & ʿAlī Muḥammad Muʿawwaḍ). Bayrūt: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
6. Nasirova, M. (2021). Object in Arabic Language and its Variation. RA
Journal of Applied Research, 7(11), 2658-2660.

7. Owens, J. (1988). The Foundations of Grammar: An Introduction to

Medieval Arabic Grammatical Theory. Amsterdam: John Benjamins.

8. Versteegh, K. (1993). Arabic Grammar and Qur’anic Exegesis in Early Islam.

Leiden: Brill.

9. Versteegh, K. (1997). The Arabic Linguistic Tradition. London: Routledge.

10. Weiss, B. (1974). Medieval Muslim Discussions of Causality. Leiden: Brill.

11. al-Zamakhsharī, Maḥmūd. (1993). Al-Mufaṣṣal fī Ṣanʿat al-Iʿrāb (Taḥqīq:

ʿAlī Bū Mulḥim). Bayrūt: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.

REFERENCES:
1. Carter, M. G. (1981). A History of Arabic Grammar: Al-Kitāb of Sibawayhi
in the Arabic Grammatical Tradition. Leiden: Brill.
2. Dahdāḥ, Antūn. (1992). Muʿjam al-Qawāʿid al-ʿArabiyya fī al-Naḥw wa-al-
Ṣarf wa-al-Iʿrāb. Bayrūt: Dār al-ʿIlm li-l-Malāyīn. (In Arabic)
3. Ibn ʿAqīl, ʿAbd Allāh. (1998). Sharḥ Ibn ʿAqīl ʿalā Alfiyyat Ibn Mālik.
Bayrūt: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. (In Arabic)
4. Ibn Hishām al-Anṣārī. (1985). Awḍaḥ al-Masālik ilā Alfiyyat Ibn Mālik
(Taḥqīq: Muḥammad Muḥyī al-Dīn ʿAbd al-Ḥamīd). Bayrūt: Dār al-Fikr. (In Arabic)
5. al-Jurjānī, ʿAbd al-Qāhir. (n.d.). Al-ʿAwāmil al-Miʾa (Taḥqīq: ʿĀdil Aḥmad
ʿAbd al-Mawjūd & ʿAlī Muḥammad Muʿawwaḍ). Bayrūt: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
(In Arabic)
6. Nasirova, M. (2021). Object in Arabic Language and its Variation. RA
Journal of Applied Research, 7(11), 2658-2660.
7. Owens, J. (1988). The Foundations of Grammar: An Introduction to
Medieval Arabic Grammatical Theory. Amsterdam: John Benjamins.
8. Versteegh, K. (1993). Arabic Grammar and Qur’anic Exegesis in Early Islam.
Leiden: Brill.
9. Versteegh, K. (1997). The Arabic Linguistic Tradition. London: Routledge.
10. Weiss, B. (1974). Medieval Muslim Discussions of Causality. Leiden: Brill.
11. al-Zamakhsharī, Maḥmūd. (1993). Al-Mufaṣṣal fī Ṣanʿat al-Iʿrāb (Taḥqīq:
ʿAlī Bū Mulḥim). Bayrūt: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. (In Arabic)